Grönlandšćina
kraje | Danska, Grönlandska | |
rěčnicy | 47,000 | |
znamjenja a klasifikacija | ||
---|---|---|
klasifikacija | Eskimo-Aleutske rěče
| |
oficielny status | ||
hamtska rěč | Grönlandska | |
regulowaca institucija | Oqaasileriffik | |
rěčne kody | ||
ISO 639-1: |
kl | |
ISO 639-2: |
kal | |
ISO 639-3 (SIL): |
kal | |
wikipedija | ||
Grönlandšćina je Eskimo-Aleutska rěč.
Wona njesłuša k Inuktitutowym rěčam, hačrunjež to wjele žórłow twjerdźa. Rěč je pak tak blisko přiwuzna z Inuktitutowymi rěčemi, zo su zdźěla mjez sobu zrozumliwe.[1]
Klasifikacija
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Kalaallisut słuša k eskimo-aleutskim rěčam a so w Grönlandskej rěči. Wona je blisko přiwuzna z kanadiskimi rěčemi kaž Inuktitutom a kaž tute sylnje polysyntetiska.
Grönlandšćina hodźi so do třoch hłownych narěčow dźělić: Sewjerna, Wuchodna grönlandšćina (Tunumiutut) a zapadna grönlandšćina (Kitaamiutut). Zapadna grönlandšćina, narěč z najwjetšej skupinu rěčnikow, so při składnosći jako Kalaallisut w poprawnym zmysle woznamjeni. Inuktun abo Avenarsuarmiutut, sewjerna narěč, so w regionje Qaanaaq (Thule) rěči a je najbliše z kanadiskim Inuktitutom přiwuzna. Słowo Kalaallisut je ekwatiw a woznamjenja po słowje kaž Grönlandźan.
Zo by přirunanje dał: mjeno Inuktitut so w Kalaallisut jako Inuttut wróći. Jedne z najznaćišich słowow Inuktituta, iglu („dom“), rěka w Kalaallisut illu (při tym ll za lateralny frikatiw steji [ɬ]).
Serbšćina je nimo słowa "iglu" (grönl. illu) słowa "anorak" (grönl. annoraaq) a "kajak" (grönl. qajaq) z Kalaallisuta přez němčinu wupožčiła.
Fonologija
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Najbóle ekstensiwna studija Kalaallisutoweje fonologija je Jørgen Rischel's "Topics in West Greenlandic Phonology" (1974)[2].
Tři wokale: /i/, /u/ a /a/
Před uwularnym konsonantom ([q] abo [ʁ]) /i/ je realizowany alofonisce jako [e] abo [ɛ] a /u/ jako [o] abo [ɔ]. Tuta alternacija so pokaza w modernej standardny ortografiji přez pisanje /i/ a /u/ jako <e> resp. <o> jeli wustupujetej před uwularomaj (<q> a <r>).
Jeli słowo ma kóncowku i abo u, to změni do e abo o, jeli so přida sufiks, kotrehož prěni zwuk je [q] abo [ʁ]. Na př. ini "stwa" + -qarpa "eksistuje?" -> ineqarpa "eksistuje stwa?". Ale e abo o w słowach z kóncowku na q abo r změni do i abo u, jeli so změni sufiks. Na př. qimmeq "pos" -> qimmit "psy".
Dwójne wokale so wurěkuja jako dwě złóžce, tak wonej stej fonologisce wokalowy slěd ale nic dołhi wokal, wonej so tež pisatej jako dwaj wokalej w ortografiji.
Konsonanty
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Pismiki mjezy // su fonemy a slědowacy pismik je wašnje po kotrejž so pisa w nowej standardnej Grönlandiskej ortografiji z lěta 1973.
Labial | Alweolar | Palatal | Welar | Uwular | |
---|---|---|---|---|---|
Kluzil | /p/ - p | /t/ - t | /k/ - k | /q/ - q | |
Frikatiwne | /v/ - v~f [3] | /s/ - s | /ɣ/ - g | ||
Nazale | /m/ - m | /n/ - n | /ŋ/ - ng | ||
Likwidy | /l/ - l ~ /ɬ/ - ll | /ʁ/ - r | |||
Połwokal | /j/ - j |
Kalaallisutowa fonologija so fonologisce z druhich Inuitowych rěčow přez serije asimilacijow rozeznawa. Jedne najbóle znatych Inuktitutowych słowow, iglu (dom), je illu w grönlandšćinje (Kalaallisut), hdźež /gl/ konsonantowy slěd inuktituta je do njespěwneho lateralneho afrikata asimilowany. A na přikład mjeno Inuktitut, jeli přełožene do Kalaallisuta, je Inuttut.
Gramatika
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Kalaallisut ma w wobmjezowanym wobjimje ergatiwsku strukturu. Kompozicije (zestajenki samostatnych słowow) su na rozdźěl wot deriwacijow jara rědke.
Wobsahowe słowa (němsce Inhaltswörter) hodźa so w grönlandšćinje (Kalaallisut) (z dokładnymi wobmjezowanjemi) do słowodružinskich klasow nomina a werby rozrjadować. Kóžda tutych kategorijow so do intransitiwnych a transitiwnych słowow rozdźěla. Su rozdźěle: štyri wosoby (1., 2., 3., 3. refleksiwna), dwaj numerusaj (singular, plural; dual kaž w Inuktituće njeeksistuje), wosom modusow (indikatiw, participial, imperatiw, optatiw, subjunktiw zańdźenosće, subjunktiw přichoda, habituatiwny subjunktiw), dźesać padow (absolutiw, relatiw, ekwatiw, instrumental, lokatiw, alatiw, ablatiw, prosekutiw ale tež za dokładne nomina: nominatiw a akuzatiw). Na werbje so tež subjekt tež objekt we formje wot wosoby a numerusy markěrujetej. Transitiwne nomina maja posesiwne afiksy.
Pismo
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Na rozdźělu wot kanadiskich Eskimo-rěčow so Kalaallisut njepisa z Inuktitut-sylabarom, ale z łaćonskim alfabetom. Pismik Kra „ĸ“, kotryž najprjedy uwularny plosiw [q] reprezentowa, bu w běhu ortografiskeje reformy přez pismik q narunany.
Wot lěta 1973 płaći slědowacy alfabet:
- a, e, f, g, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v
Za cuze słowa z danšćiny so slědowace pismiki wužiwaja:
- b, c, d, h, w, x, y, z, æ, ø, å
Nóžki
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- ↑ Kauderwelsch, strona 13
- ↑ Jørgen Rischel, 1974, Topics in West Greenlandic Phonology. Copenhagen: Akademisk Forlag.
- ↑ <f> je wašnje pisanja njespěwneho /vv/ geminaty.
Žórła
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Richard H. Kölbl: Grönländisch - Wort für Wort, Reise Know-How Rump Verlag, Bielefeld 2006, ISBN 3-89416-373-9
(k tomu je Kauderwelsch AusspracheTrainer z najwažnišimi sadami a rěčnymi wobrotami z knihi na Audio-CD k dóstaću: ISBN 3-8317-6221-X)
- Jan Henrik Holst: Einführung in die eskimo-aleutischen Sprachen, Helmut Buske Verlag, 2005, ISBN 978-3-87548-386-4
Wotkazy
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]![]() |
Wikipedija w Kalaallisut |
- The Greenland Language Council
- Ethnologue-Report za Grönlandšćinu
- Statistics Greenland (k wuličenju ličby rěčnikow w Grönlandskej a Danskej wužiwany)
- Kalaallisut gramatikaliski analyzator