Նեոհեթանոսություն
Նեոհեթանոսություն | |
---|---|
![]() | |
Հիմնական տվյալներ | |
Տեսակ | կրոնական նոր շարժում, կրոն և աշխարհայացք |
![]() |
Նեոհեթանոսություն (նոր հեթանոսություն, ժամանակակից հեթանոսություն[1], նատիվիզմ[2],անգլ.՝ modern paganism, contemporary paganism[3], neopaganism[4], ժամանակակից հեթանոսություն, ժամանակակից հեթանոսություն, նեոպագանիզմ, գերմ.՝ Neuheidentum Neuheidentum[5]), կրոնական նոր շարժումներ[6], կրոնական շարժումների շարք, որոնք ձգտում են վերակենդանացնել պատմական հեթանոսական համոզմունքները կամ համադրել դրանց տարրերը։
Ունենալով մի շարք ընդհանրություններ՝ նեոհեթանոսական շարժումները բազմազան են և չեն կիսում հավատալիքների, սովորույթների կամ տեքստերի միասնական համակարգ[7]։ Այս երևույթն ուսումնասիրող գիտնականների մեծ մասը այն դիտարկում է որպես տարբեր կրոնների բաժանված շարժում, իսկ մյուսներն այն բնորոշում են որպես մեկ կրոն, որի դավանանքները տարբեր հեթանոսական հավատալիքներ են։
Նեոհեթանոսները տարբեր աստիճաններով դավանում են նախաքրիստոնեական, դիցաբանական և ազգագրաֆիկ աղբյուրներին, շատերը հետևում են մի հոգևորության, որը նրանք համարում են ամբողջովին ժամանակակից, մինչդեռ մյուսները կարծում են, որ հետևում են հնագույն հավատալիքներին կամ փորձում են հնարավորինս սերտորեն վերակենդանացնել տեղական ազգային կրոնները[8]: Գիտական հետազոտությունները դասակարգում են նեոհեթանոսական շարժումները մի տեսակետում՝ մի հատվածում նեո-հեթանոսական էկլեկտիցիզմն է (սինկրետիզմ), մյուսում՝ բազմաստվածային վերականգնողականությունը[9]։ Նեոհեթանոսական աստվածաբանության ընդհանուր հատկանիշներն են բազմաստվածությունը, ոգեպաշտությունը և պանթեիզմը։
Նեթոհեթանոսությունը կապեր ունի Նյու էյջ շարժման հետ[10]։ Գիտնականները նշում են ինչպես նրանց նմանությունները, այնպես էլ տարբերությունները[11]։ Նեոհեթանոսությանի գիտական ուսումնասիրությունը սկսել է առաջանալ որպես միասնական գիտական ոլորտ 1990-ականներին նախորդ երկու տասնամյակների տարբեր ուսումնասիրություններից։
Նեոհեթանոսությունը պետք է տարբերել անխափան հեթանոսական ավանդույթներից, ինչպիսին է «դասական» շամանիզմը։
Տերմին և ինքնանուն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Pagan_religions_symbols_-_4_rows.png/220px-Pagan_religions_symbols_-_4_rows.png)
Նեոհեթանոսական շարժումների ինքնանունների շարքում հաճախ հանդիպում են «հեթանոսություն»[12] և «ավանդույթ» տերմինները, որոնք նախատեսված են դրանց «ինքնությունը» և «հին արմատների հետ կապը» ընդգծելու համար։ 1970-ականներին այս շարժումները սկսել են իրենց ճանաչել որպես «նոր հեթանոսներ» («neo-pagan»)։ Եվրոպայում, բայց ոչ Հյուսիսային Ամերիկայում, «նոր հեթանոսություն» («neo-paganism») հասկացությունը հիմնականում փոխարինվել է «ժամանակակից հեթանոսություն» («contemporary paganism», «modern paganism») կամ պարզապես «հեթանոսություն» («Paganism) տերմիններով[13].
Նեոհեթանոսականության ինքնորոշման հետ կապված դժվարությունները դրսևորվել են 1998 թվականին՝ Էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրեսի (World Congress of Ethnic Religions, WCER) ստեղծմամբ։ «Հեթանոսություն» («Pagan» և «Heathen») ինքնանունները մերժվել են որպես նվաստացուցիչ, ինչպես օրինակ «բնիկ» և «տեղացի» [կրոններ] («Native» և «Indigenous») տերմինները, որոնք կապված են այն ազգերի հետ, որոնք պայքարում են իրենց մշակույթում քաղաքակրթության ներխուժման դեմ։ «Ավանդական կրոններ» հասկացությունը համարվում էր ոչ ճշգրիտ։ Կոնգրեսը կանգ է առել «էթնիկ կրոններ» ինքնանունի վրա[1]։
Հին հեթանոսության և նոր հեթանոսության միջև շարունակական կապի բացակայության պատճառով մի շարք հետազոտողներ անընդունելի են համարում «հեթանոսություն» հասկացության օգտագործումը ժամանակակից կրոնների հետ կապված։ Նեոհեթանոսներն անձամբ շատ հաճախ բացասաբար են ընկալում «նեոհեթանոսություն» տերմինը, ուստի գիտության մեջ միտում է եղել օգտագործել փոխզիջումային հասկացություններ, օրինակ՝ «ժամանակակից հեթանոսություն», «ավանդական կրոն» և այլն[12][14]։
Հասկացություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![Зуистский алтарь, посвящённый Пазузу](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Zuist_%28Mesopotamian_and_Semitic%29_religious_altar_dedicated_to_Pazuzu.jpg/271px-Zuist_%28Mesopotamian_and_Semitic%29_religious_altar_dedicated_to_Pazuzu.jpg)
Բեսկովը նշել է «հեթանոսություն» և «նեոպագանիզմ» տերմինների իմաստային բովանդակության անորոշությունը։ Նրա կարծիքով, չափազանց դժվար է նեոհեթանոսականության սպառիչ սահմանում տալ՝ բուն երևույթի ամորֆ բնույթի և կրոնական կատեգորիայի ապարատի անկատարության պատճառով[15]։ Կրոնագետներ Գայդուկովը և Սկաչկովան գրել են, որ ժամանակակից գիտության մեջ չկա կրոնական շարժման մեկ սահմանում, որը կոչվում է նեոհեթանոսություն։ Գիտնականների կողմից օգտագործվող նեոպագանիզմ, նոր հեթանոսություն, երիտասարդ հեթանոսություն և նատիվիզմ հասկացությունները շրջանակային են և ոչ բովանդակային, քանի որ դրանք չեն արտացոլում այս երևույթի բոլոր հատկանիշները[16]։ Ըստ Գայդուկովի՝ երևույթի միասնության և տերմինաբանական շփոթության բացակայության դեպքում նեոպագանիզմը կարող է ներառել տարբեր դրսևորումներ[17]։ Միխեևան գրել է, որ «նեոհեթանոսություն» տերմինը «ժամանակակից գիտական կիրառման մեջ օգտագործվում և սահմանվում է երեք հիմնական մեթոդաբանական տառադարձություններում՝ կրոնագիտություն, քաղաքագիտություն և մշակութային-փիլիսոփայական»[18]։
Համաշխարհային կրոնների բրիտանական հանրագիտարանը (2006) սահմանում է նեոհեթանոսությունը որպես «ցանկացած հոգևոր շարժում, որը փորձում է վերակենդանացնել Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի հնագույն բազմաստվածային կրոնները», որն ի տարբերություն ծիսական մոգության և ժամանակակից կախարդության, ձգտում է վերակենդանացնել իսկական պանթեոնը և հին մշակույթների ծեսերը՝ էկլեկտիզմի և վերակառուցման միջոցով[19]։
Մարկուս Դեյվիդսենը (Լեյդենի համալսարան) նեոհեթանոսություն (ժամանակակից հեթանոսություն) տերմինը համարում է լայն կրոնական շարժում, որը ներառում է Վիկկան, նեոդրուիդիզմը, Heathenry և մի շարք այլ շարժումներ, որոնք առաջացել են 1950-ականներին[14]:
Ա.Վ.Գայդուկովը սահմանում է նեոհեթանոսությունը որպես «կրոնական, պարակրոնական, սոցիալ-քաղաքական և պատմամշակութային միավորումների և շարժումների մի շարք, որոնք իրենց գործունեության ընթացքում վերածվում են նախաքրիստոնեական հավատալիքների և պաշտամունքների, ծիսական և մոգական պրակտիկաների և զբաղվում են դրանց վերածնունդնով ու վերակառուցմամբ»[1][20]։ Այդ կառույցների կամ վերակառուցումների նպատակը կարող է լինել տարբեր՝ կրոնական կամ քաղաքական[21]։
Պատմաբան և կրոնագետ Ա.Վ. Գուրկոն նեոպագանիզմը դիտարկում է որպես «նոր կրոններ, որոնք կառուցված են բազմաստվածային համոզմունքների հիման վրա՝ նոր էթնիկ ինքնություն որոնելու և/կամ նոր գաղափարական համակարգ մշակելու նպատակով»[22]։
Ընդհանուր նկարագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բեսկովը նեոհեթանոսության ֆենոմենի մասին գրել է՝ շարժումների մեծ մասում չկան միասնական հավատալիքներ, հիմնական ղեկավարման և հիերարխիայի կենտրոն, որը սևեռվում է անդամակցության վրա[15]։
Համաձայն Օ. Վ. Կուտարևի նեոհեթանոսության պահանջարկը պայմանավորված է հիմնականում ազգային անցյալի նկատմամբ հետաքրքրությամբ և ազգայնական տրամադրությունների աճով։ Պատճառները նաև ընդհանուր գաղափարական և արժեքային ճգնաժամն է, որը ոչ միշտ է կարողանում հաղթահարել ավանդական կրոնը, ինչպես նաև բնությունը պաշտպանելու և իդեալականացնելու էկոլոգիական և հոգևոր ցանկությունը[12].
Զանգվածային մշակույթի շրջանակներում մոգության, միստիկայի և էզոթերիկայի հանրահռչակման համատեքստում ձևավորվում է «հեթանոսական» ապրանքների սպառողների թիրախային լսարանը։ Որոշ ուղղությունների գրքերը, այնուհետև ֆիլմերը, մոգության գաղափարներ են ներմուծում առօրյա գիտակցության մեջ և լրացնում դրանք խաղային տարրերով։ Այս խաղային ազդեցությունն ի վիճակի է ձևավորել նեոհեթանոսության կիրառող հետևորդների լսարանի որոշակի հատված[23]։
Նեոհեթանոսությունը ամենից հաճախ հենվում է որոշակի ժողովրդի նախաքրիստոնեական համոզմունքների վրա, բացառությամբ սինկրետիկ ուսմունքների։ Սակայն ոչ անընդհատ շարունակության բացակայությունը տարբերում է նոր ու հին հեթանոսությունը։ Նեոհեթանոսությունը ոչ այնքան վերարտադրում է հին հեթանոսությունը, որքան դրա որոշ սկզբունքները համատեղում է նոր ձևավորումների հետ, ինչը պայմանավորված է ինչպես աղբյուրների սակավությամբ, այնպես էլ դարաշրջանների միջև մշակութային տարբերություններով և հեղինակների անձնական հայացքներով[12]: Գաղափարախոսներն ու միջէթնիկ նեոհեթանոսության հետևորդները, որպես կանոն չեն թաքցնում իրենց ուսմունքի սինկրետիկ բնույթը, թեև իրենց հիմքերը դնում են ավանդույթների վրա, որոնց արմատները գալիս են հին ժամանակներից[1]։ Մշակութային տարրերի, հոգեպրակտիկայի, սիմվոլների և տերմինների էկլեկտիկայի առումով սլավոնական նեոհեթանոսությունը մոտ է «Նյու էյջ» շարժմանը։ Այսպիսով ամերիկացի նեո-հեթանոսները փոխառում են օտար մշակութային կրոնական սովորույթները՝ չձգտելով հասկանալ այլ մշակույթները, դրանց արժեքները, սահմանափակումներն ու մտածելակերպը, բայց ձևավորում են նոր հավաքական ինքնություն[21]։
Ըստ կրոնագետնեի Ա. Բ. Գայդուկովի և Ե. Յու. Սկաչկովայի նեոհեթանոսական կրոնական ինքնության հիմնական հատկանիշներից մեկը և նրա միավորումների համախմբող տարրը քրիստոնեական ավանդույթին հակադրությունն է։ Կրոնական մարդաբանության և կրոնի սոցիոլոգիայի շրջանակներում նեոհեթանոսությունը կարելի է համարել ուշ ժամանակակից հասարակության կրոնական ենթամշակույթներից մեկը[2]։ Գայդուկովը գրել է, որ նեոհեթանոսությունը հիմնված է ոչ աբրահամական ավանդույթների վրա, բայց երբեմն կարող է օգտագործել դրանց տարրերը, ներառյալ մանիքեիզմը և գնոստիկական այլ հասկացություններ և հանդիսանալ էկլեկտիկ կառուցվածք[21]։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Artefacts_belonging_to_Gerald_Gardner_and_Alex_Sanders_in_the_Museum_of_Witchcraft_and_Magic.jpg/280px-Artefacts_belonging_to_Gerald_Gardner_and_Alex_Sanders_in_the_Museum_of_Witchcraft_and_Magic.jpg)
Առաջին անգամ հեթանոսության աշխարհայացքին վերադարձի գաղափարի վերադիցաբանացումն արտահայտվել է Գերմանիայում 15-16-րդ դարերի վերջին[24]։ 19-րդ դարի վերջից էզոթերիզմի հետևորդները հետաքրքրություն են ցուցաբերել հեթանոսության նկատմամբ[25]։ Տարբեր հետազոտողներ նեոհեթանոսության առաջացումը թվագրում են Վերածննդի դարաշրջանով կամ 19-20-րդ դարերի սկզբով[21]։
Արևմտյան նեոհեթանոսության՝ որպես կրոնական երևույթի սկիզբը դրվել է 1930-ականներին, երբ օկուլտ-էզոթերիկ հասարակությունների հետ միասին ձևավորվել է նոր կախարդության ավանդույթ։ Նույն ժամանակահատվածում Երրորդ Ռեյխի օկուլտ-նեոհեթանոսական գաղափարները ստեղծվել են ազգայնական ռոմանտիզմի և գերմանական վոլկիշեի շարժման մեջ։ Դրանցից հետո զարգանում են հայկական և լատվիական ազգայնական նեոհեթանոսական շարժումները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո «նեոհեթանոսություն» հասկացությունը դիսկրեդիտացվել է և թաքցվել, բայց այնուհետև վերածնվել 1960-ականների կեսերին որպես կախարդական ուղղություն (Վիկկա) և նեոդրուիդիզմ։ Վիկկանն ստեղծվել է Ջերալդ Գարդների կողմից 1950-ականներին[21]։
Ռուսական մշակույթում նեոհեթանոսության տարածումը կապված է ռուսական հասարակության ապաքրիստոնեացման գործընթացի հետ, որը սկսվել է 19-րդ դարում[26]։
Ռուսաստանում հեթանոսության նկատմամբ հետաքրքրության վերածնունդը տեղի է ունեցել 20-րդ դարի առաջին երրորդում, օրինակ՝ գրական-առեղծվածային փորձերը, որոնք անցկացրել է սիմվոլիստ տեսաբան Վյաչեսլավ Իվանովը։ Թագավորական ընտանիքի հետ գնդակահարված բժիշկ Եվգենի Բոտկինի որդին՝ Գլեբ Բոտկինը ԱՄՆ-ում ստեղծել է «Աֆրոդիտեի եկեղեցին», որը գոյություն է ունեցել 1938-1969 թվականներին, որն ազդել է ամերիկյան նեոհեթանոսականության վրա, բայց ոչ ռուսականի[21]:
«Ռուսաստանի կործանարար, օկուլտական և նեոհեթանոսական բնույթի նոր կրոնական կազմակերպությունները» տեղեկատու գրքի հեղինակ Ի. Կուլիկովը խորհրդային նեոհեթանոսության առաջացումը կապում է մարշալ Միխայիլ Տուխաչևսկու և երաժիշտ Նիկոլայ Ժիլյաևի կերպարների հետ։ 1918 թվականին Տուխաչևսկին և Ժիլյաևը մշակել են «Քրիստոնեության ոչնչացման նախագիծ»՝ հին հեթանոսությունը որպես «բնական կրոն» վերականգնելու համար։ ՌՍՖՍՀ-ում հեթանոսությունը պետական կրոն հռչակելու մասին հուշագիրը Տուխաչևսկին ներկայացրել է ՌՍՖՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին։ ՌՍՖՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին կից հանձնաժողովում նրա նախագիծը դրվելցէ օրակարգ և լրջորեն քննարկվել[27][28]։
1933 թվականին Խորհրդային Միությունում Պորֆիրի Իվանովը (1898-1983) Լուգանսկի մարզում (Ուկրաինական ԽՍՀ) հիմնել է «Իվանովականներ» կրոնական և առողջապահական շարժումը, որը հետազոտողների կողմից դասակարգվում է որպես նեոհեթանոսության սինկրետ շարժում։ Իվանովը սովորեցնում էր կոպվածություն (նա ինքը ամբողջ տարին շրջում էր առանց հագուստի), բնության ուժերի հետ միասնություն, ֆիզիկական անմահություն, ինչի համար նա ենթարկվում էր իշխանությունների կողմից բռնաճնշումների[29]։
Խորհրդային Միությունում բուժական և յոգայի պրակտիկաների տարածումը, Իվան Եֆրեմովի, Է. Պառնովայի, Վ.Սիդորովայի, Է. Սկոբելևի գրքերի պատկերների զանգվածային գիտակցության մեջ մտնելը, էքստրասենսորային ընկալման զարգացումը և Ռերիխների ժառանգությունը սկիզբ են հանդիսացել նեոհեթանոսական աշխարհայացքի առաջացման համար, որը լրացրել է մարքսիստական աշխարհայացքի ակնհայտ բացերը[30]։
Լիտվական «Ռոմուվան» դարձել է ԽՍՀՄ-ում միակ բանահյուսական միավորումը, որը հասել է ծիսական մակարդակի։ Այն ծագել է 1967 թվականին, արգելվել է 1971 թվականին և վերականգնվել 1988 թվականին որպես «Ռոմուվա»։ Ռուսաստանում ժամանակակից նեոհեթանոսական միավորումների առաջացումը տեղի է ունեցել 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին։ Նրանք առաջացել են ինքնուրույն, բայց ունեցել են արտասահմանյան ազդեցություն[31]։
Ժողովրդագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Աշխարհում նեոհեթանոսների ընդհանուր թվի վերաբերյալ տվյալները զգալիորեն տարբերվում են։ Որոշ աղբյուրներ նշում են 500 հազար, մյուսները՝ 5 միլիոն և ավելի[12]։ Ժամանակակից հեթանոսական շարժումը արագ աճ է ապրել 1990-ականներին, ինչը մեծապես պայմանավորված է եղել համացանցի տարածմամբ։ Ըստ հարցումների՝ նրա մոտ կես միլիոն հետևորդներ կան ԱՄՆ-ում և անգլիախոս այլ երկրներում[1]։
2020 թվականի դրությամբ նեոդրուիդիզմը ներկայացված էր 34 երկրներում[32]։ Կարևորությունը, որ ժամանակակից դրուիդները տալիս են կելտական լեզվին և մշակույթին, տատանվում է՝ կախված այն մշակութային միջավայրից, որում ապրում է առանձին դրուիդը[32]։ 2020 թվականին նեոդրուիդների 92 %-ն ապրում էր Բրիտանական կղզիներից դուրս[32]։ Համաձայն Միացյալ Թագավորության, Կանադայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի և Իռլանդիայի 2011–2013 թվականների մարդահամարի տվյալների և 2008 թվականին Միացյալ Նահանգներում ARIS զեկույցի համաձայն՝ անգլիախոս երկրներում ապրող նեոդրուիդների թիվը կազմել է 59299 մարդ[32]. Ենթադրվում է, որ նեոդրուիդների իրական թիվը զգալիորեն ավելի մեծ է, քան այս թիվը, քանի որ շատ երկրներ, որտեղ ապրում են դրուիդները, իրենց մարդահամարներում նրանց որպես առանձին խումբ չեն գրանցել[32]։ Հեթանոսական հավատքի հարցումները նույնպես հավանաբար թերագնահատում են նեոդրուիդների թիվը՝ Նեոդրուիդների ընդամենը 63 տոկոսն իրեն նույնացնում է հեթանոսների կատեգորիաներից որևէ մեկի հետ[32]։ Բացի այդ, Աշխարհում դրուիդների 74 տոկոսը նշում է գաղտնիության և անվտանգության լուրջ մտահոգություններ՝ կապված իրենց տեղական համայնքներում խտրականության և հալածանքների հետ, այդ իսկ պատճառով նրանք ենթադրաբար չեն հայտնում իրենց դրուիդների պատկանելության մասին մարդահամարներում[32]: Մինչ ժամանակակից դրուիդիան արագորեն տարածվել է շատ երկրներում, նեոդրուիդները դավանափոխ չեն եղել[33] և նրանց 74%-ը ձգտում է գաղտնի պահել իրենց հոգևոր գործունեությունը[34]։
Գերմանական նեոհեթանոսության հետևորդները հիմնականում ապրում են Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում և Ավստրալասիայում[35], ընդ որում ավելի նոր համայնքներ կան նաև Լատինական Ամերիկայում[36]։ Հիմնականում գերմանական նեոհեթանոսությունը տարածված է գերմանական մշակութային ժառանգություն ունեցող տարածքներում, թեև այն առկա է նաև որոշ այլ շրջաններում[37]։ 2007 թվականին կրոնագետ Գրեհեմ Հարվին նշել է, որ անհնար է ստույգ թիվ ստանալ աշխարհում գերմանական նեոհեթանոսների թվի մասին[38]։ 2016 թվականին Ստեֆանի ֆոն Շնուրբայնը գրել է, որ աշխարհում հավանաբա, 20000-ից ավելի գերմանական նեոհեթանոս չկա[39]։
2021 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում 32 Ֆյոլկիշե (նեո-ֆյոլկիշե) կազմակերպություններ հայտարարցվել են որպես ատելության խմբեր Հարավային Աղքատության Իրավաբանական Կենտրոնի կողմից, որոնցից ամենամեծը Ասատրուի ազգային ասամբլեան է[40][41]։
2012 թվականին «АреНа» (Ռուսաստանի կրոնների և ազգությունների ատլաս) համառուսաստանյան հետազոտության շրջանակներում անցկացված հարցումը, որը ներկայացրել է «Среда» հետազոտական ծառայությունը «Общественное мнение» հիմնադրամի հետ միասին ցույց է տվել, որ հեթանոսները (ըստ հետազոտության հեղինակների ձևակերպման. դավանելով իրենց նախնիների ավանդական կրոնը, երկրպագում են աստվածներին և բնության ուժերին) Ռուսաստանում եղել են բնակչության 1,2%-ը, որից 44%-ն իրեն ռուս էր համարում[42][43][44][45][46] (0.53%) - մոտ 757 հազար մարդ (հիմնվելով Ռուսաստանի մշտական բնակչության վրա 2012 թվականի հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ՝ 143,3 միլիոն մարդ, ըստ Պետական վիճակագրական դաշնային ծառայության տվյալների[47]): Համաձայն Բեսկովի «АРеНа» հետազոտության շրջանակներում անցկացված հարցման «այս առումով ամենավավեր սոցիոլոգիական հետազոտությունն է»։ Բեսկովը, երբ 2010 թվականի ռուսաստանյան մարդահամարի համաձայն Ռուսաստանի մշտական բնակչության թվաքանակի վրա հիմնվելով, ստացել է մոտ 754 հազար անձ։ Ըստ նրա՝ «սա տպավորիչ ցուցանիշ է, որը ցույց է տալիս, որ ռուսական նեոհեթանոսության ուսումնասիրությունը տեղին է[48]։ 2013 թվականին Ուկրաինայի ԳԱԱ փիլիսոփայության ինստիտուտի կրոնագիտության բաժնի քարտուղար Դմիտրի Բազիկը Ուկրաինայում Ռոդնովերի թիվը գնահատել է 5-10 հազար մարդ[49]։ 2020 թվականին Կոնրադ Կոշչնիկը և Էլզբիետա Հորնովսկան գնահատել են Լեհաստանում Ռոդնովերի թիվը 7000-ից մինչև 10000[50]։
Դասակարգում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մայքլ Ստրմիսկան (Մեդիսոնի Վիսքոնսինի համալսարանից և Բոստոնի համալսարանից, էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրեսի հիմնադիրներից մեկը) դասակարգում է նեոհեթանոսական կրոնները մեկ կոնտինումի մեջ՝ ընդգծելով երկու բևեռ՝ որոշակի էթնիկ խմբի կամ լեզվական կամ աշխարհագրական տարածաշրջանի հնագույն կրոնական ավանդույթները և նեոհեթանոսական էկլեկտիցիզմը (էկլեկտիցիզմ), սինկրետիկ ոչ հեթանոսությունը, որն ազատորեն խառնում է տարբեր տարածաշրջանների, ժողովուրդների և դարաշրջանների ավանդույթները, «էթնիկը» փոխարինում է «բնական» բառով, հիմնված տարբեր աղբյուրների վրա և կրում է արևմտյան էզոթերիզմի ազդեցությունը։ Վերակառուցողական նեոհեթանոսությունն ավելի տարածված է Արևելյան Եվրոպայում, մինչդեռ էկլեկտիկ նեոհեթանոսությունը՝ ինչպիսին է Վիկկան, ավելի տարածված է Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում[51]։ Վերակառուցողներն ամբողջությամբ չեն մերժում սկզբնաղբյուր նյութի իրենց մեկնաբանության և հարմարեցման նորարարությունը, սակայն նրանք կարծում են, որ սկզբնաղբյուր նյութը ավելի մեծ հավաստիություն է հաղորդում և հետևաբար պետք է շեշտվի[51]։ Նրանք հաճախ հաշվի են առնում նախաքրիստոնեական կրոնների թեմայով գիտական քննարկումների բովանդակությունը, իսկ որոշ վերակառուցողներ իրենք էլ գիտնականներ են[51]։ Էկլեկտիկիստներն ընդհակառակը, փնտրում են միայն ընդհանուր ոգեշնչում նախաքրիստոնեական անցյալից և չեն ձգտում վերստեղծել ծեսերն ու ավանդույթները՝ մանրուքներին հատուկ ուշադրություն դարձնելով[51]:։Ա.Ա.Բեսկովը գրել է, որ էկլեկտիկ նեոհեթանոսությունը զուրկ է կոնկրետ աշխարհագրական և էթնիկական հիմքերից և ավելի է մոտենում նյու էյջ մշակույթին՝ ի տարբերություն վերակառուցողական շարժման։ Նրա խոսքով ռուսական նեոհեթանոսությունը վերաբերում է վերակառուցողական շարժմանը, որը պատմական և գաղափարական կապ է հաստատում արևելյան սլավոնական («ռուսական») նախաքրիստոնեական հավատալիքների հետ։ Հենց այս տեսակի նեոհեթանոսությունը գրականության մեջ կոչվում է «հայրենի հավատք»[46]։
Ա. Բ. Գայդուկովը գրել է, որ նեոհեթանոսությունը որպես կրոնական երևույթ ներկայացված է համամարդկային (ոչ էթնիկ), էթնիկական (որոշակի ազգայնականությամբ) և վերակառուցողական (վերակառուցողականություն) ուղղություններով, վերջինս կենտրոնանում է պատմական և ազգագրական տարրերի վրա (սնունդ, հագուստ, նախշեր, կյանք)[17]:
Պատմաբան Վ. Ա. Շնիրելմանը նեոհեթանոսության մեջ առանձնացնում է երկու հոսք՝ սպեկուլյատիվ նեո-հեթանոսություն, որը տարածված է քաղաքային մտավորականության շրջանում, որը կորցրել է որևէ կապ ավանդույթի և ժողովրդական մշակույթի հետ և ժողովրդական կրոնի վերածնունդ գյուղում, որտեղ հաճախ կարելի է հետևել անցյալից եկող շարունակականության գծին։ Նրա կարծիքով՝ «Առաջինն, անշուշտ, գերիշխում է ռուսների, ուկրաինացիների, բելառուսների, լիտվացիների, լատվիացիների և հայերի մոտ, որտեղ կարելի է համարձակ խոսել «ավանդույթի գյուտի» մասին»[52]։ Սպեկուլյատիվ նեո-հեթանոսություն ասելով Շնիրելմանը հասկանում է «Համազգային կրոն, որն արհեստականորեն ստեղծվում է քաղաքային մտավորականության կողմից հին տեղական հավատալիքների և ծեսերի բեկորներից՝ «ազգային հոգևորությունը» վերակենդանացնելու նպատակով»[53]։ Ա. Բ. Գայդուկով և Ե. Յու. Սկաչկովը տարբերակում էենժամանակակից հեթանոսությունը որպես շարունակաբար գոյություն ունեցող ավանդույթ, թեև այն փոխվել է ի պատասխան արդիականության մարտահրավերների (մարիների, ուդմուրտների, օսերթնեի և այլն) և բուն նոր հեթանոսության կամ նեոհեթանոսականության (ժողովուրդների միջև, որոնք պատմականորեն հեռացվել է հեթանոսական անցյալից, ներառյալ սլավոնական նեոհեթանոսականությունը),ավանդույթ, որը կառուցվել է հեղինակի գաղափարների հիման վրա[54]։
Կուտարևն առաջարկում է նեոհեթանոսական շարժումների կանոնակարգում ըստ նշանների՝ գերմանական նեոհեթանոսություն՝ ասատրու, կելտական նեոհեթանոսություն՝ նեոդրուիդիզմ և կան նաև այլ տարբերակներ, օրինակ՝ Վիկկա[12]։
Շատ հետազոտողներ, օրինակ Շնիրելմանը, նույնացնում են սլավոնական նեոհեթանոսություն և Ռոդնովերիե հասկացությունները[55][56][57][1]։ Այս հետազոտողները, օրինակ, անգլիականությունը համարում են Ռոդնովերիեի ուղղություններից մեկը[57][1]:Կուտարևը Ռոդնովերիեն սլավոնական նեոհեթանոսականության մեջ նույնացնում է որպես ամենազանգվածային շարժում՝ անգլիականության և «մենակյացների» մեջ, որոնք հաճախ իրենց անվանում են պարզապես «նոր հեթանոսներ»[58]։ Ռոդնովերիեն նեղ իմաստով դիտարկվել է նաև Պոպովի կողմից, որը դրանից բացառել է մի շարք նոր կրոնական շարժումներ[59]։
Ռասիզմ և ազգայնականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ընդհանրապես արևմտյան երկրներում նեոհեթանոսական շարժումները չեն կիսում ազգայնական ծայրահեղ աջ գաղափարախոսությունները։ Նրանք կենտրոնանում են անհատական ինքնակատարելագործման, անձնական ազատության արժեքների, գենդերային հավասարության և շրջակա միջավայրի պաշտպանության վրա։ Նեոհեթանոսների շրջանում` արևմտյան երկրներում գոյություն ունեցող ազգայնական տրամադրությունները մարգինալ են, կոսմոպոլիտիզմի գաղափարները գերակշռում են, հավատքն ու դոգման զիջում են ակտիվ պրակտիկային, ներառյալ հոգետեխնիկան, որը որոշ չափով փոխառված է նեոհինդուիզմից։ Հետխորհրդային նեոհեթանոսության շատ ոլորտներ, ներառյալ ռուսականը, մտահոգված են ոչ այնքան անհատական ինքնակատարելագործմամբ, որքան սոցիալական խնդիրներով և ստեղծում են ազգայնական գաղափարախոսություններ՝ հիմնված «Անցյալի հայտնագործությունների» վրա[60]։
Նեոհեթանոսությունը ռոմանտիկ ազգայնականության զարգացման ուղղություններից մեկն է այնպիսի բաղադրիչներով, ինչպիսիք են որոշակի ժողովրդի պատմական կամ առասպելական անցյալի իդեալականացումը, արդիականությունից դժգոհությունը և ազգային գերակայության պոստուլյացիայի միջոցով արմատական փուլ անցնելու հեշտությունը[61][62]։
«Ժողովրդական ոգին», որին մեծ ուշադրություն է դարձվում Էթնիկ ազգայնականության շրջանակներում՝ հաճախ նույնացվում է կրոնի հետ, ուստի առաջանում է սեփական կրոնը ստեղծելու կամ վերակենդանացնելու կամ համաշխարհային կրոններից մեկը ազգայնացնելու ցանկություն։ Հայնրիխ Հայնեն ազգայնականությունը կապում էր հեթանոսության հետ։ Նրա կարծիքը կիսող փիլիսոփան Ն. Ա. Բերդյաևը նշել է գերմանական հակասեմկանությունից հակաքրիստոնեական անցման միտման օրինաչափությունը։ 20-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանում հոգևոր ճգնաժամը հանգեցրել է հեթանոսության առաջացմանը՝ սկզբում հին, իսկ հետո սլավոնական՝ «հայրենի աստվածների» դավանմանը, դա հիմանականում վերաբերում էր սիմվոլիստներին։ Հրապարակախոս Դ. Ս. Պասմանիկը (1923) գրել է, որ հետևողական հակասեմականությունը պետք է մերժի ոչ միայն հուդայականությունը, այլև քրիստոնեությունը։ Նա նշել է, որ այդ միտումը Գերմանիայում արդեն հանգեցրել է Օդինի երգրպագությանը, իսկ ապագայում այն անխուսափելիորեն կհանգեցնի Ռուսաստանում Պերունի երկրպագությանը[61]:
Գերմանական օկուլտիզմը և նեոհեթանոսությունը ի հայտ են եկել 20-րդ դարի սկզբին և ազդեցիկ դարձել այնպիսի ուսմունքների միջոցով, ինչպիսին է Արիոսոֆիան, հետևորդներ ձեռք բերելով ծայրահեղական աջ Ֆյոլկիշե շարժման մեջ, որն ի վերջո հասել է նացիզմի գագաթնակետին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նմանատիպ գաղափարների զարգացումը 20-րդ դարի վերջում առաջացրել է Վոտնիզմ և սպիտակ ազգայնական նեոհեթանոսական շարժումները[63][64]։
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Ludwig_Fahrenkrog_1867-1952_DAS_DEUTSCHE_BUCH_Germanische_Glaubens-Gemeinschaft_Berlin_1921_Neuheidnische_Religion_Germanic_heathenism_neopaganism_Voelkisch_ethno-nationalist_Swastika_Thors_hammer_No_copyright_theologie.geschichte_Beih.jpg/220px-thumbnail.jpg)
Գերմանիայում 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին լայն տարածում գտավ Ֆյոլկիշե շարժումը (ժողովրդական շարժում, գերմ.՝ Völkische Bewegung), որը բնութագրվում է գերիշխող բնակչության ռասիստական, հակասեմական գաղափարախոսությամբ և արմատական էթնիկ ազգայնականությամբ[65]։ Ռասիզմը և էլիտարիզմը աշխարհայացքի կենտրոնական տարրեր էին[66]։ Շարժումը ներառում էր կրոնա-նեոհեթանոսական բաղադրիչ[67]։ Գաղափարախոսությունը զարգացել է գերմանական ազգայնական ռոմանտիզմից[66]։ Նացիոնալ-սոցիալիզմը[66] համարվում է Ֆյոլկիշեիի ներսում եղած շարժումներից[68], կամ վերջինիս ազդեցության տակ գտնվողներևից։ Ֆյոլկիշեն բաղկացած էր մեծ թվով կրոնաքաղաքական խմբերից, որոնց առաջնորդներն ու հետևորդները սերտորեն կապված էին միմյանց և զարգացող Նացիստական կուսակցության հետ[67]։ Գաղափարախոսությունը զգալի ազդեցություն է ունեցել գերմանական մշակույթի տարբեր ասպեկտների վրա 19-րդ և 20-րդ դարերի միջակայքում[69][70]։
Ֆյոլկիշեի կողմնակիցները նույնպես բացասաբար են արձագանքել լիբերալիզմին և ռացիոնալիզմին, որոնք ապականեցնում են ժամանակի կարգը, ընդունված իշխանություններն ու նախապաշարմունքները։ Արդիականության նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը բնութագրում են գերմանացի ազգայնական «մարգարեները», ինչպիսիք են Փոլ Դելագարդին, Յուլիուս Լանգը և Մյոլեր վան դեն Բրուկը[66]: Շարժումը միավորում էր սենտիմենտալ հայրենասիրական հետաքրքրությունը գերմանական դիցաբանության և տեղական պատմության հետ՝ հակաքաղաքային պոպուլիզմ «վերադարձ դեպի երկիր» ոգով[71]։ Ձգտելով հաղթահարել այն, ինչ նրանք համարել են գիտական և ռացիոնալիստական արդիության հիվանդությունները՝ Ֆյոլկիշեի հեղինակները գտել են հոգևոր լուծում «ժողովրդի» էության մեջ, որը ընկալվում էր որպես իսկական, ինտուիտիվ, նույնիսկ «պրիմիտիվ»՝ նախնադարյան տիեզերական կարգի մակարդակում «ազգի» գտնվելու վայրի իմաստով[72]։ Ֆյոլկիշեիի մտածողները հակված էին իդեալականացնել «բնօրինակ ազգի» առասպելը, որը նրանց կարծիքով, դեռ կարելի է գտնել Գերմանիայի գյուղական համայնքներում՝ «պարզունակ ժողովրդավարության, որն ազատորեն ենթարկվում է իր բնական էլիտային»[73]: «Ժողովրդի» գաղափարը հետագայում փոխակերպվել է «ռասայական էության» գաղափարի[72], իսկ ֆյոլկիշական մտածողները այս տերմինը հասկացան որպես կյանք տվող և գրեթե հավերժական էություն և ոչ թե սոցիոլոգիական կատեգորիա՝ ճիշտ այնպես ինչպես նրանք համարել են «բնությունը»[74]։
Նեոհեթանոսական գաղափարներն առկա էին Արիոսոֆիայում` էզոթերիկ ուսմունք, որը ստեղծվել է ավստրիացի օկուլտիստներ Գվիդո ֆոն Լիստի և Յորգ Լանց ֆոն Լիբենֆելսի կողմից Ավստրիայում 1890-ից 1930 թվականների[75]: «Արիոսոֆիա» տերմինը կարող է նաև ընդհանուր առմամբ օգտագործվել՝ ֆյոլկիշեի ենթաբազմության «արիական»/էզոթերիկ ուսմունքները նկարագրելու համար[76]։ Արիոսոֆիայի ուսմունքները հիմնված են եղել «արիական» մաքրության և ոգու և մարմնի միստիկական միասնության մասին կեղծ գիտական պատկերացումների վրա[40]։ ԴՆրա վրա ազդել են գերմանական ազգայնական Ֆյոլկիշե շարժումը, Հելենա Բլավատսկու թեոսոֆիան, ավստրիական պանգերմանական շարժումը, սոցիալական դարվինիզմը և դրա ռասիստական հետևանքները[66]: Արիոսոֆիան ազդել է նաև նացիզմի գաղափարախոսության վրա[75]։
Արիոսոֆիստների աշխատությունները նկարագրում են նախապատմական «արիական» ոսկե դարը, երբ գիտելիքի իմաստուն պահապանները հիմնվել են օկուլտ-ռասայական ուսմունքների վրա և ղեկավարում «ռասայական մաքուր» հասարակությունը։ Ենթադրվում է, որ գոյություն ունի հակագերմանական ուժերի թշնամական դավադրություն, ներառյալ բոլոր «ոչ արիական» ռասաները, հրեաները և քրիստոնեական եկեղեցին, որոնք ձգտում են ոչնչացնել իդեալական «արիական» գերմանական աշխարհը՝ ազատագրելով «ոչ արիացիներին», ապօրինի ծնվածների հանդեպ կեղծ հավասարությունը հաստատելու համար («ոչ արիական» ռասաների ներկայացուցիչներ)։ Պատմությունը՝ ներառյալ պատերազմները, տնտեսական ճգնաժամերը, քաղաքական անորոշությունը և գերմանական հզորության թուլացումը, դիտվում են որպես ռասայական խառնման արդյունք։ Ուսմունքը հետևորդներ է ունեցել Ավստրիայում և Գերմանիայում։ Արիոսոֆիստների վարդապետություններում օկուլտիզմը կարևոր էր որպես ծայրահեղ քաղաքական դիրքորոշման սուրբ հիմնավորում և իրականության հիմնարար մերժում, ներառյալ սոցիալ-տնտեսական առաջընթացը։ Արիոսոֆիստները ձգտել են կանխատեսել և արդարացնել գերմանական աշխարհակարգի «գալիք դարաշրջանը»։ Ռասայական խառնումներով «փչացած» ժամանակակից աշխարհին հակազդելու համար արիոսոֆիստները ստեղծել են մեծ թվով փոքր շրջանակներ և գաղտնի կրոնական կազմակերպություններ, որոնց նպատակն էր վերակենդանացնել հին գերմանացիների «կորցրած» էզոթերիկ գիտելիքն ու ռասայական առաքինությունները և ստեղծել նոր Գերմանական կայսրություն[66]:
Հին գերմանացիների կրոնը վերականգնելու համար Լիստն օգտագործել է սկանդինավյան էպոսը և նրա ժամանակվա թեոսոֆների մասնավորապես Մաքս Ֆերդինանդ Սեբալդտ ֆոն Վերտի աշխատանքը, որը նկարագրել է «արիացիների» եվգենիկ պրակտիկան, ինչպես նաև Ելենա Բլվատսկայի «Գաղտնի դոկտրինը»։ և Ուիլյամ Սքոթ-Էլիոտի «Կորած Լեմուրիան»։ Այս աշխատությունների ազդեցությամբ՝ Լիստը «գերմանացիներ» և «ժողովուրդ բառեր-ի փոխարեն օգտագործել է «արիո-գերմանացիներ» և «ռասա» տերմինները՝ հավանաբար Բլավատսկու սխեմայի հինգերորդ արմատային ռասայի հետ համընկնումը շեշտելու համար[75]: Լիստը և Լանցը գաղափարներ են մշակել «արիական տիրակալ ցեղի» և «ստրուկների ռասայի» միջև պայքարի և «արիաների» նախնիների՝ Արկտոգեուսների ջրի տակ անցած բևեռային կղզու մասին[66]։
Նացիստական Գերմանիայի գերմանական հեթանոսական բանահյուսությունը, որպես նախնական բարոյական նորմերի աղբյուր, ավելի բարձր էր հարգվում, քան հուդայականության հետ կապված քրիստոնեությունը։ Շատ նացիստներ հակաքրիստոնեության մեջ տեսել են հակասեմականության ավելի խորը ձև[77]: Հայնրիխ Հիմլերը խոսել է «նեոգերմանական կրոն» ստեղծելու անհրաժեշտության մասին, որը կարող է փոխարինել քրիստոնեությանը[78]: Հին Կտակարանը նացիստներին առանձնապես մերժել է։ Ադոլֆ Հիտլերն այն անվանել է «Սատանայի Աստվածաշունչ»։ Ռոզենբերգը պահանջել է արգելել այն որպես «հրեական ազդեցության ուղեցույց» և փոխարինել այն սկանդինավյան սագաներով[61]: Նացիստական գաղափարախոսությունը համատեղում էր «հեթանոսական նախնիների ժառանգությունը» պուրիտանական, քրիստոնեական սեռական բարոյականության հետ, որը պետք է մարմնավորեր «նորդական» Ապոլլոնը[79]:
Սպիտակների ռասայի գերակայության գաղափարախոսությունը և նեոնացիզմը, որը ներառում է ռասիզմի, հակասեմականության և հակա-ԼԳԲՏՔ գաղափարներ, ներթափանցել կամ համախմբել են գերմանական և սկանդինավյան նեո-հեթանոսական շատ շարժումներում, ինչպիսին է Ասատրուն (երբեմն կոչվում է Օդինիզմ)։ Այս խմբերը կարծում են, որ սկանդինավա-գերմանական հավատալիքները, որոնց նրանք դավանում են, կազմում են իսկական եվրոպոիդ էթնիկ կրոնը[63][64]։
Ռասայի հարցը նեոհեթանոսների միջև տարաձայնությունների հիմնական աղբյուրն է, հատկապես Միացյալ Նահանգներում[80]։ Նեոհեթանոսական համայնքում տեսակետներից մեկն այն է, որ ռասան ամբողջովին կենսաբանական ժառանգության խնդիր է, մինչդեռ հակառակ դիրքորոշումն այն է, որ ռասան սոցիալական կառուցվածք է, որը արմատավորված է մշակութային ժառանգության վրա։ Միացյալ Նահանգներում նեոհեթանոսական դիսկուրսում այս տեսակետները նկարագրվում են համապատասխանաբար որպես ֆյոլկիշական և ունիվերսալիստական դիրքորոշումներ[81][8][39][82]: Այս երկու խմբակցությունները, որոնք Ջեֆրի Կապլանն անվանել է «ռասիստական» և «ոչ ռասայական» ճամբարներ հաճախակի են բախվում, որտեղ Կապլանը պնդում է, որ ամերիկյան նեոհեթանոսական համայնքում նրանց միջև կա «վիրտուալ քաղաքացիական պատերազմ»[83]: Ունիվերսալիստների և Ֆյոլկիշականների բաժանումները տարածվել են նաև այլ երկրներում[39], բայց ավելի քիչ ազդեցություն են ունեցել էթնիկապես ավելի միատարր Իսլանդիայում[81]։ 2015 թվականի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ավելի շատ նեոհեթանոսնեներ հավատարիմ են ունիվերսալիստական գաղափարներին, քան ֆյոլկիշական գաղափարներին[36]։
Դուրս գալով այս երկուական դասակարգումից՝ կրոնագետ Մաթիաս Գարդելը ԱՄՆ-ում նեոհեթանոսությունը բաժանում է երեք խմբի՝ ըստ իրենց ռասայական դիրքորոշման՝ «հակառասիստական» խմբակցություն, որը դատապարտում է կրոնի և ռասայական ինքնության միջև ցանկացած կապ, «արմատական ռասիստական» խմբակցություն, որը կարծում է, որ իրենց կրոնին չպետք է հետևեն այլ ռասայական խմբերի անդամները, քանի որ ռասայական ինքնությունը «արիական ռասայի» բնական կրոնն է և «էթնիկ» խմբակցությունը, որը փորձում է միջին ճանապարհ ստեղծել՝ ճանաչելով իրենց կրոնի արմատները Հյուսիսային Եվրոպայում և դրա կապը հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցող մարդկանց հետ[84]: Կրոնագետ Ստեֆանի ֆոն Շնուրբայնը ընդունել է Գարդելի եռակողմ բաժանումը և այդ խմբերը անվանել համապատասխանաբար «արասիստական», «ռասայական-կրոնական» և «էթնիկ» խմբակցություններ[39]։
Ունիվերսալիստական և հակառասիստական մոտեցման կողմնակիցները կարծում են, որ գերմանական Եվրոպայի աստվածները կարող են կոչ անել ցանկացած մարդու՝ երկրպագելու իրենց՝ անկախ էթնիկ ծագումից[81]։ Այս խումբը մերժում է ֆյոլկիշեի շեշտադրումը ռասայի վրա՝ համարելով, որ նույնիսկ ակամա նման մոտեցումը կարող է հանգեցնել ռասիստական վերաբերմունքի ոչ հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցող մարդկանց նկատմամբ[38]։ Գործնական ունիվերսալիստներ, ինչպիսին է օրինակ Ստեֆան Գրանդին ընդգծել է այն փաստը, որ հին հյուսիսային եվրոպացիներն ամուսնացել և երեխաներ են ունեցել այլ էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներից, իսկ սկանդինավյան դիցաբանության մեջ Ասերը նույնն է արել Վանիրի, Ջոտունի և մարդկանց հետ, ուստի այս նեոհեթանոսները քննադատում են ռասիստական հայացքները[85][86]: Ունիվերսալիստները դրականորեն ընդունում են նեոհեթանոսական պրակտիկանտներին, ովքեր ծագումով հյուսիս-եվրոպական չեն, օրինակ՝ ԱՄՆ-ում գործող The Troth կազմակերպությունում կան հրեաներ և աֆրոամերիկացիներ և նրա սպիտակամորթ անդամներից շատերն ունեն տարբեր ռասայական խմբերի պատկանող ամուսիններ[87][88][89]։ Մինչ որոշ հեթանոսներ շարունակում են հավատալ, որ գերմանական հեթանոսությունը բնածին կրոն է, ունիվերսալիստները երբեմն պնդում են, որ այս հեթանոսությունը բնածին կրոն է հանդիսանում հյուսիսային Եվրոպայի բնակիչների համար և ոչ թե կոնկրետ ռասայի համար։ Ունիվերսալիստները հաճախ դժգոհում են, որ որոշ լրագրողներ ներկայացնում են նեոհեթանոսությունը որպես ի սկզբանե ռասիստական շարժում[36] և օգտագործում են համացանցը՝ ծայրահեղ աջ քաղաքականությանը իրենց դեմ քաղաքականությունն ընդգծելու համար[90]:
Ժամանակակից գերմանական նեոհեթանոսության մեջ (Heathenry) Völkisch, neo-völkisch կամ անգլիականացված folkish տերմիններն օգտագործվում են որպես էնդոնիմներ և էքսոնիմներ խմբերի համար, ովքեր կարծում են, որ կրոնը սերտորեն կապված է կենսաբանական ռասայի հետ[40][91][92]։ Völkische-ի պրակտիկանտները հեթանոսությունը համարում են կենսաբանորեն տարբեր ռասայի բնիկ կրոն[38], որը կոնցեպտիզացվում է որպես «սպիտակ», «սկանդինավյան», «արիական», «հյուսիսեվրոպական» կամ «անգլիական»։ Նեոհեթանոս ֆյոլկիշեներն ընդհանուր առմամբ համարում են, որ այս դասակարգումները ինքնին ակնհայտ է, չնայած ակադեմիական համաձայնությանը, որ ռասան մշակութային կառուցվածք է։ Ֆյոլկհիշե խմբերը հաճախ օգտագործում են էթնոնացիոնալիստական լեզուն և պնդում են, որ միայն այս ռասայական խմբերի անդամներն ունեն տվյալ կրոնը դավանելու իրավունք՝ հավատարիմ մնալով կեղծ գիտական տեսակետին, որ «աստվածներն ու աստվածուհիները կոդավորված են ռասայի անդամների ԴՆԹ-ում»[40][91][92]:Որոշ պրակտիկանտներ բացատրում են իրենց ռասայի և կրոնի միջև կապի գաղափարը՝ ասելով, որ կրոնը անքակտելիորեն կապված է այդ ռասայի կոլեկտիվ անգիտակցականի հետ[93][94]: Ամերիկացի նեոհեթանոս Սթիվեն ՄաքՆալենն այս գաղափարները զարգացրել է մի հայեցակարգի մեջ, որը նա անվանել է «մետագենետիկա»[95][96][97]: ՄաքՆալենը և նեոհեթանոսության «էթնիկ» խմբակցության շատ այլ անդամներ բացահայտորեն նշում են, որ իրենք ռասիստ չեն, թեև Գարդելը նշել է, որ իրենց տեսակետները կարող են ռասիստական համարվել՝ համաձայն տերմինի հատուկ սահմանումների[98]: Գարդելը շատ «էթնիկ» նեոհեթանոսների համարել է էթնիկ ազգայնականներ[99]:
Ֆյոլկիշեի շատ պրակտիկանտներ արտահայտում են իրենց անհամաձայնությունը ժամանակակից Եվրոպայում բազմամշակութայնության և փոխկապակցվածության նկատմամբ՝ քարոզելով ռասայական անջատողականություն[100]։ Առցանց մեդիայում ֆյոլիշական նեոհեթանոսները հաճախ համոզմունք են հայտնում ռասայական խառնաշփոթի սպառնալիքի վերաբերյալ, որի համար նրանք մեղադրում են հասարակական-քաղաքական կառույցին, երբեմն պնդելով, որ ռասայական բացառիկության իրենց գաղափարները այն սպառնալիքի արդյունքն են «պիտակ մարդկանց» համար, որը ներկայացնում են այլ էթնիկ խմբերը[101][40]։ Թեև այս խմբերը, ընդհանուր առմամբ, պահանջում են վերակենդանացնել գերմանական հեթանոսությունը՝ նրանց ռասայակենտրոն հայացքներն իրենց ծագումն ունեն 19-րդ դարի մշակույթից, այլ ոչ թե հին ժամանակներից[40]: Այս խմբի դիսկուրսը պարունակում է «նախնիների» և «հայրենիքի» մասին հասկացություններ, որոնք շատ թյուր են հասկացվում[102]։ Հետազոտող Իթան Դոյլ Ուայթը բնութագրում է Օդինի ծեսի և Օդինիստների եղբայրության դիրքորոշումը որպես «աջ ծայրահեղական»[103]:
Էթնոկենտրոն նեոհեթանոսները կտրուկ քննադատում են իրենց ունիվերսալիստ գործընկերներին՝ հաճախ պնդելով, որ վերջիններս մոլորության մեջ են գցվել նյու էյջ գրականության և քաղաքական կոռեկտության կողմից[98]: Նրանք, ովքեր որդեգրել են ֆյոլկիշի «էթնիկ» դիրքորոշումը՝ քննադատության են ենթարկվում ունիվերսալիստական և էթնոկենտրոն խմբակցությունների անդամների կողմից։ Առաջինները համարում են «էթնիկ» նեոհեթանոսությունը որպես ռասիզմի քող, երկրորդները՝ ռասայի դավաճաներ, «սպիտակ ռասայի» գերազանցությունը լիովին ընդունելուց հրաժարվելու համար[104]: Որոշ ֆյոլկիշական նեոհեթանոսներ հանդիսանում են սպիտակամորթների գերակայություն հետնորդ և բացահայտ ռասիստներ[105][106], որոնք ներկայացնում են «արմատական ռասիստական» խմբակցություն, որն օգտագործում է Օդինիզմ, Վոտանիզմ և Վոդենիզմ անունները[107][108]: Ըստ Կապլանի՝ այս հետևորդները զբաղեցնում են նեոհեթանոսության «ամենահեռավոր անկյունները»[109]: Նեոհեթանոության այս ձևի և նացիոնալ-սոցիալիզմի (նացիզմի) միջև սահմանները «չափազանց բարակ» են[110], քանի որ դրա հետևորդները գովաբանում են Ադոլֆ Հիտլերին և նացիստական Գերմանիային[110], հայտարարում են, որ «սպիտակ ռասան» ոչնչացման վտանգի տակ է հրեական համաշխարհային դավադրության ջանքերով[111] և մերժում են քրիստոնեությունը որպես հրեաների ստեղծած[112]։ 1980-ականներին ԱՄՆ-ում գործող սպիտակամորթների գերակայության The Order ահաբեկչական կազմակերպության շատ անդամներ, իրենց Օդինիստներ էին անվանում[113]: Տարբեր ռասիստ նեոհեթանոսներ պաշտպանել են Տասնչորս Բառերի կարգախոսը, որը մշակվել էր The Order-ի անդամ Դեյվիդ Լեյնի կողմից[114]: Որոշ ռասիստական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Ինը անկյունների շքանշանը և Սև միաբանությունը միավորում են նեոհեթանոսության տարրերը սատանայականության հետ[98], մինչդեռ մյուս ռասիստ նեոհեթանոսները, ինչպիսին է վոտանիստ Ռոն Մաքվանը՝ մերժում են երկու կրոնների սինկրետիզմը[115]:
Ամերիկացի նեոնացիստ Ուիլյամ Լյութեր Փիրսը՝ նեոնացիստական «Ազգային դաշինք» կազմակերպության հիմնադիրը, որի գաղափարները խթանել են նեոնացիստական ահաբեկչությնը, 1978 թվականին ստեղծել է նաև Տիեզերական համայնքի եկեղեցին։ Նա այս եկեղեցու շրջանակներում իր ստեղծած ուսմունքը համարում էր պանթեիզմ և հակված էր դեպի «պանարյան» սկանդինավյան պաշտամունքներին։ Այս պաշտամունքներն ընդգծել են «սպիտակ մարդկանց» բնույթի և բնական «հոգևոր էության» հատուկ գաղափարը, որի վրա ազդել են Սավիտրի Դևիի գաղափարները։ Ըստ ուսմունքի՝ յուրաքանչյուր ռասա ունի իր ճակատագրական դերը՝ «սպիտակները» հակված են ձգտելու դեպի Աստված, սևամորթները՝ ծուլության, հրեաները՝ կոռուպցիայի։ 1985 թվականին Փիրսը մեծ հողատարածք է գնել Մայլ Փոյնթում, Արևմտյան Վիրջինիա, այն ցանկապատել փշալարերով և սկսել վաճառել գրքեր արևմտյան մշակույթի և արևմտյան «հեթանոսական ավանդույթների» մասին։ Նրա նպատակն էր փրկել «սպիտակ ռասան»՝ դաշնային կառավարությունից հեռու։ Նա նաև մասամբ հիմնվել է բրիտանական իսրայելականության և «նույնական քրիստոնեության» ռասիստական կրոնի վրա։ «Ազգային դաշինքը» պարբերաբար ընդունում էր «կոսմոտեիզմի» գաղափարները։ Քրիստոնեությունը մերժվել է Փիրսի կողմից՝ որպես «մեր ժողովրդի գլխավոր հոգեկան հիվանդություններից մեկը», որի միջոցով տարածվում է «հրեական ազդեցությունը»։ Փիրսը «ռասայական հեղափոխությունից» հետո առաջարկվող կառավարությունը համարում էր կրոնական, որը «ավելի շատ նման կլիներ սուրբ միաբանության»։ Նա «սպիտակ ռասայի» ապագա կրոնը համարում էր «արիական կրոնը»՝ իր ստեղծած «կոսմոթեիզմը»[116]։
Սոցիոլոգ Մարլեն Լարուելը նշում է «արիական» նեոհեթանոսականության ակտիվացումը Արևմուտքում և Ռուսաստանում։ Այսպիսով սոցիալական շարժումներ են զարգանում, որոնք գրավում են կելտական անցյալը և կոչ են անում վերադառնալ նախաքրիստոնեական Եվրոպայի «դրուիդական կրոններին»։ Ֆրանսիական և գերմանական «նոր աջակողմյանները» մեծ մասամբ կիսում են համաեվրոպական միասնության ընդհանուր գաղափարը, որը հիմնված է «արիական» ինքնության և քրիստոնեությունից կտրվելու ցանկության վրա, որի գերիշխանության շրջանը դիտվում է որպես երկու հազար տարվա «թափառանք մթության մեջ»[117]։ Սլավոնական նեոհեթանոսությունը (Rodnoverie) սերտ կապ ունի նացիզմի հետ՝ վերարտադրելով նրա հիմնական գաղափարները՝ «արիական» գաղափարը, ներառյալ հյուսիսային նախնյաց տան գաղափարը (Ռոդնովերիում՝ Ռուսաստանի հյուսիսում, Հյուսիսային Ուրալում կամ Արկտիկայից դուրս), սեփական ժողովրդի կապը «արիաների» («արիացիների») հետ կամ ամբողջական նույնականացում նրանց հետ (Ռոդնովերիում՝ «արիացիներ», «սլավոն-արիացիներ» և այլն), իր ժողովրդի հնությունը և նրանց ռասայական կամ մշակութային գերազանցությունը մյուսների նկատմամբ գաղափարը և այլն, նրանց ժողովուրդը (կամ նրանց հետ նույնացված հին «արիացիները») համարվում են մշակութային առաջնորդներ, բարձր մշակույթի տարածողներ և հնության մեծ քաղաքակրթությունների հիմնադիրներ (Ռոդնովերիում՝ սլավոնական կամ «սլավոնա-արիական» «վեդական» տեխնոլոգիական նախաքաղաքակրթություն, որը «սովորեցրեց» ամեն ինչ այլ ժողովուրդներին)։ Ստեղծողների ամենահին գրվածքը (Rodnoverie - սլավոնական ռունագրեր, «տառային տառեր» և այլն), «արիական» նախալեզու է (Rodnoverie - «սլավոնական-արիական» կամ հին սլավոներեն), որից առաջացել են աշխարհի բոլոր կամ շատ այլ լեզուներ, այն ապավինում է էզոթերիզմին, կողմնորոշում է դեպի նախնիների հավատքը (հետևաբար՝ հեթանոսություն), հակաքրիստոնեություն (այն գաղափարը, որ քրիստոնյաները ձգտում են ստրկացնել ժողովրդին) և հակասեմականություն (հրեաները որպես «ռասայական թշնամիներ»), «արիական» սոցիալիզմը (նացիոնալ-սոցիալիզմի գաղափարախոսության անբաժանելի մասը) իր ժողովրդի համար ամենաբնականն է հանդիսանում (Ռոդնովերիում՝ սլավոնների «սկզբնական ցեղային համակարգը», որը համարվում է «արիական» սոցիալիզմի տեսակ), խորհրդանիշներ և ժեստեր, որոնք մոտ են կամ բխում են նացիստականից և այլն[61]։ Սլավոնական նեոհեթանոսության ձևավորման հիմնական ելակետերից մեկը ազգային գաղափարի արդարացման որոնումն է։ Սա հանգեցնում է ազգային ինքնագիտակցության ակունքների և կրոնականության ազգային տեսակի նկատմամբ հետաքրքրության աճին[118]։ Հետխորհրդային շրջանում մեծ «կայսրության» (ԽՍՀՄ) կորստի, հողերի կորստի, ազդեցության և ներքին ու արտաքին թշնամիներ փնտրելու համատեքստում՝ նեոհեթանոսությունը լայն տարածում է գտել ազգայնական գաղափարախոսների մոտ, ինչպես Գերմանիայում 1930-ականներին։ Ռոդնովերիում ռուս ժողովրդի միասնությունը ենթարկվել է նոր առասպելականացման՝ կոչ անելով աջակցել «ոսկե դարի» գաղափարներին, սկզբնական անբիծ ավանդույթներին և հայրենի հողին[1]։ Պատմաբան Շլյապենոխը գրել է, որ ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ Ռուսաստանում նեոհեթանոսությունը իր որոշ հետևորդների մղում է հակասեմականության։ Այս հակասեմականությունը սերտորեն կապված է ասիացիների նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի հետ և ռասայական այս շեշտադրումը կարող է նեո-եթանոսներին տանել դեպի նեոնացիզմին։ Նեոհեթանոսների հակասեմիտիզմի միտումը նեոհեթանոսության գաղափարների և նացիստների իմիտացիայի տրամաբանական զարգացումն է, ինչպես նաև հետևանք է ժամանակակից ռուսական քաղաքականության մի շարք կոնկրետ պայմանների։ Ի տարբերություն նախորդ վարչակարգերի՝ ժամանակակից ռուսական քաղաքական ռեժիմը, ինչպես նաև միջին խավի գաղափարախոսությունը միավորում է ուղղափառության աջակցությունը փիլիսո-սեմականության և մուսուլմանների նկատմամբ դրական վերաբերմունքի հետ։ Վարչակարգի այս առանձնահատկությունները նպաստել են նեոնացիստ-նեոպհեթանոսների հատուկ տեսակետների ձևավորմանը, որոնք մեծապես ներկայացված են սոցիալապես անպաշտպան և մարգինալացված ռուս երիտասարդության շրջանում։ Նրանց կարծիքով Ռուսաստանում իշխանությունը յուրացրել է դավադիրների մի խումբ, այդ թվում՝ ուղղափառ եկեղեցու հիերարխներ, հրեաներ և մուսուլմաններ։ Չնայած արտաքին տարաձայնություններին՝ ենթադրվում է, որ այդ ուժերը միավորվել են ռուս «արիացիների» նկատմամբ իշխանությունը պահպանելու ցանկության շուրջ[119]։
Նեոհեթանոսական որոշ ասոցիացիաներ, մասնավորապես սլավոնականը, հետազոտողների կողմից գնահատվում են որպես ծայրահեղական և արմատական ազգայնական[120][121][122]։ Ռուսաստանում դատարանների որոշումների հիման վրա, մի շարք նեոհեթանոսական կազմակերպություններ ներառվել են Ռուսաստանի արդարադատության նախարարության ծայրահեղական կազմակերպությունների ցանկում և նրանց գործունեությունն արգելվել է[123][124], մի շարք նեոհեթանոսական ստեղծագործություններ ներառված են ծայրահեղական նյութերի դաշնային ցուցակում և դրանց տարածումն արգելված է։
Պատմաբան և ազգաբան Վ. Ա. Շնիրելմանը ռուսական նեոհեթանոսությունը համարում է որպես ռուսական ազգայնականության ուղղություն, ժխտելով ռուսականուղղափառությունը որպես մնայուն ազգային արժեք և առանձնացնում է երկու արմատական առաջադրանք, որոնք իր առջև դնում է ռուսական նեոհեթանոսությունը՝ Ռուսաստանի ազգային մշակույթի փրկությունը արդիականացման մակարդակի ազդեցությունից և բնական միջավայրի պաշտպանությունը ժամանակակից քաղաքակրթության ազդեցությունից[125]. Շնիրելման-ի կարծիքով՝«ռուսական նեո-հեթանոսությունը հանդիսանում է պահպանողական գաղափարախոսության արմատական տեսակ, որն առանձնանում է անկեղծությամբ հակաինտելեկտուալականությամբ և պոպուլիզմով»[61]։
Կրոնագետ Ա. Բ. Գայդուկովը սխալ է համարում ռոդնովերիական խմբերի ողջ բազմազանությունը միայն ազգայնականության հասցնելը։ Ոչ պակաս նշանակալից է Ռոդնովերիեի էկոլոգիական ուղղությունը[20]։ Պատմաբան և կրոնագետ Շիժենսկին կարծում է, որ Ռոդնովերիեն վտանգ չի ներկայացնում և իրավապահ մարմինները պետք է գործ ունենան արմատական խմբերի հետ[126]։
Ավստրիացի օկուլտիստ Գիդո ֆոն Լիստը, որը ստեղծել է Արիոսոֆիայի վարդապետությունը պնդում է, որ գոյություն ունի հնագույն, զարգացած «արիո-գերմանական» մշակույթ, որն իր գագաթնակետին հասել է հռոմեական գաղութացումից և քրիստոնեությունից մի քանի հազարամյակ առաջ։ Նրա խոսքով, նախքան Կարլոս Մեծի կողմից քրիստոնեության բռնի ներմուծումը՝ Գերմանիայի ապագա Դանուբյան տարածքում վոտանիզմ էր կիրառվել։ Լիստը Կարլոս Մեծին համարում էր սաքսոնների մարդասպան՝ ի հիշատակ Հյուսիսային Գերմանիայի հեթանոսների արյունոտ մկրտության։ Լիստը ողջ քրիստոնեական ժամանակաշրջանը դիտարկել է որպես մշակութային անկման, իսկական հավատքի մոռացության և անբնական ռասայական խառնման դարաշրջան, երբ քահանա-արքաների «արիական» իշխող կաստան ստիպված էր թաքնվել՝ գաղտնի պահպանելով իրենց սուրբ գիտելիքը, որն այժմ հասանելի է դարձել։ Լիստը հանդիսացել է այս կաստայի լիիրավ արիստոկրատ ժառանգ[66]։ Սլավոնական նեոհեթանոսության մեջ կա «սլավոնա-արիացիների» հնագույն բազմահազարամյա և զարգացած քաղաքակրթության գաղափարը, մինչդեռ ողջ քրիստոնեական շրջանը կարծես հետընթացի և անկման դարաշրջան լինի[127], «արիացիների» ստրկացումը այլմոլորակային միսիոներների կողմից, որոնք նրանց «ստրուկ» (քրիստոնեական) գաղափարախոսություն էին պարտադրում։ Այս միսիոներները Ռոդնովերի կողմից հաճախ դիտվում են որպես հրեաներ, «հրեա-մասոններ» կամ նրանց համախոհներ։ Միևնույն ժամանակ, սլավոնական «արիական» մոգերը կամ քահանաները պետք է թաքնվեին գաղտնի վայրերում՝ պահպանելով գաղտնի գիտելիքները, որոնք այժմ փոխանցվում են Ռոդնովերիեի իրենց անմիջական հետնորդներին[61]։ Հանրաճանաչ գաղափարը արքայազն Վլադիմիր Սվյատոսլավիչի հրեա-խազար ծագման մասին է, որի պատճառով նա ներմուծել է քրիստոնեությունը, հրեաների կողմից որպես «արիացիների» ստրկացման զենք և իրականացրել է հեթանոս սլավոնների ցեղասպանությունը։ Ռ. Վ. Շիժենսկին առանձնացնում է Վլադիմիրի մասին նեոհեթանոսական առասպելը և այն բնութագրում է որպես ամենա «օդիական» նեոհեթանոսական պատմական առասպելներից մեկը և գաղափարական նշանակության առումով ռուսական գլխավոր նեոհեթանոսական առասպելներից մեկը։ Այս առասպելի հեղինակը ռուսական նեոհեթանոսականության հիմնադիրներից է՝ Վալերի Եմելյանովը, որն այն ուրվագծել է իր «Դեսիոնիզացիա» (1970-ականներ) գրքում։ Շիժենսկին նշում է, որ Վլադիմիրի մասին նեոհեթանոսական առասպելը հակասում է այս հարցի վերաբերյալ գիտական աշխատանքին և պատմական աղբյուրների ամբողջությանը[128]։ Ռուսական նեոհեթանոսությունը գնացել է ավստրիացի արիոսոֆների և գերմանացի նեոհեթանոսների ճանապարհով, որոնք նույնպես 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներում ձևավորել են նոր դիցաբանական պիտակներ և ստեղծել են խորհրդանիշներ և ծեսեր, որոնք հետագայում ընդունվեցին նացիստների կողմից։ Ռուսական նեոհեթանոսական լրագրողական և գեղարվեստական գրականությունը աստիճանաբար իրականացրել է սվաստիկայի «վերականգնումը» հասարակական գիտակցության մեջ։ Ռուսական նեոհեթանոսությունը, որի նպատակն էր փնտրել «բնօրինակ ռուսական հավատքը», ստեղծել է մի շարք առասպելական պիտկներ, որոնց պատկանում է մասնավորապես «Պրավը»։ Ռուս նեոհեթանոսները պնդում են, որ իրենք «իսկապես ուղղափառ» են, քանի որ «փառաբանում են Կանոնը»՝ հեթանոս աստվածների պայծառ աշխարհը[129]։
Ինչ վերաբերում է տարբեր երկրների նեոհեթանոսական միավորումների սերտաճման միտումին՝ Բեսկովը նշում է, որ նեոհեթանոսական ազգայնականությունը խոչընդոտ չէ «նեոհեթնոսական ինտերնացիոնալիզմին», իսկ հակագլոբալիզմը, որի դրսևորումներից մեկն էթնիկ կրոնների հանրաճանաչությունն է՝ ինքնին կրում է գլոբալ բնույթ[130]։
Ուղղություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Նեոդրուիդիականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Bardes_Gouarec.jpg/272px-Bardes_Gouarec.jpg)
Նեոդրուիդիզմ կամ ժամանակակից դրուիդիզմ (անգլ.՝ Druidry, ավելի քիչ տարածված Druidism) նկարագրվում է որպես ժամանակակից հոգևոր կամ կրոնական շարժում, որի նպատակն է հարգել աշխարհի ֆիզիկական լանդշաֆտը, բուսական աշխարհը, կենդանական աշխարհը և ժողովուրդներին, ինչպես նաև բնության աստվածներին և բնության և տեղի ոգիներին[32]: Ժամանակակից դրուիդների աստվածաբանական տեսակետները բազմազան են, բայց նրանք բոլորն էլ հարգում են բնության աստվածային էությունը[32]:
Այն վերագրվում է էկլեկտիկ նեոհեթանոսականությանը[131]՝ նեոհեթանոսական շարժումների էկլեկտիզմի և վերակառուցողականության բաժանման շրջանակներում[51]։
Թեև ժամանակակից դրուիդիականության պրակտիկայում կան զգալի տարածաշրջանային և խմբային տարբերություններ՝ ամբողջ աշխարհում դրուիդները միավորված են ընդհանուր հոգևոր և կրոնական պրակտիկաների հիմնական շարքով՝ մեդիտացիա, աղոթք/աստվածությունների և ոգիների հետ շփում, պատկերացումներ էքստրասենոր մեթոդների մասին, դիմում բնության ոգիներին` կրոնական պրակտիկաներ և ծեսեր կատարելու համար, բնության հետ կապի կանոնավոր պրակտիկա և շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառումներ[132]։
Վաղ նեոդրուիդիզմը ծագել է Բրիտանիայում 18-րդ դարում՝ որպես ռոմանտիզմի մաս, որը փառաբանում էր երկաթե դարի հնագույն կելտական ժողովուրդներին, վաղ նեոդրուիդները ձգտել են ընդօրինակել երկաթե դարի քահանաներին՝ դրուիդներին։ Այն ժամանակ այս հնագույն քահանաների մասին քիչ ճշգրիտ տեղեկություն է հայտնի եղել՝ ուստի նեոդրուիդիզմը նրանց հետ անմիջական կապ չունի, չնայած որոշ նեոդրուիդների հակառակ պնդումներին[133]։
18-րդ դարի վերջին նեոդրուիդները ստեղծել են կազմակերպություններ՝ եղբայրությունների տեսքով, որոնք հիմնված էին մասոնականության վրա, որոնք օգտագործել են բրիտանական դրուիդների և բարդների ռոմանտիկ կերպարը որպես նախապատմական Բրիտանիայի բնիկ հոգևորության խորհրդանիշ։ Այս խմբերից մի քանիսը զուտ եղբայրական և մշակութային էին, օրինակ՝ ամենահին պահպանվածը՝ Դրուիդների հնագույն միաբանությունը հիմնադրվել է 1781 թվականին, որն իր ավանդույթները ձևակերպել է Բրիտանիայի ազգային երևակայությունից։ Մյուս խմբերը 20-րդ դարի սկզբին միաձուլվել են ժամանակակից շարժումների հետ, ինչպիսիք են ֆիզիկական կուլտուրայի շարժումը և նատուրիզմը։ 1980-ականներից ի վեր որոշ նեոդրուիդական խմբեր որդեգրել են կելտական վերակառուցողականության մեթոդաբանությունը՝ փորձելով ստեղծել պատմականորեն ավելի ճշգրիտ պրակտիկա։ Այնուամենայնիվ դեռևս վիճահարույց խնդիր կա, թե որքանով է նման ժամանակակից դրուիդիզմը երկաթի դարաշրջանի դրուիդների ավանդույթներին։
Գերմանական նեոհեթնոսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գերմանական նեոհթանոսությունը, որը նաև կոչվում է «հեթանոսություն» (Heathenry, Heathenism), ժամանակակից գերմանական հեթանոսությունը նեոհեթանոսական կրոնական շարժում է, որը դավանում է գերմանական ժողովուրդների նախաքրիստոնեական համոզմունքներին։ Կրոնագետներն այն դասում են որպես նոր կրոնական շարժում։ Մշակվել է Եվրոպայում 20-րդ դարի սկզբին։ Կիրառողները ներկայացնում են կրոնը նախաքրիստոնեական կրոնների հիման վրա, որոնք կրել են երկաթե դարի և վաղ միջնադարի գերմանական ժողովուրդները։ Անցյալի այս հավատամքների համակարգերը վերականգնելիս՝ հեթանոսությունը որպես հիմք օգտագործում է պահպանված պատմական, հնագիտական և բանահյուսական վկայությունները, թեև այս նյութի վերաբերյալ մոտեցումները շատ տարբեր են։
![Современная копия кулона эпохи викингов, изображающего Мьёльнир, молот бога Тора. Такие подвески часто носят германские неоязычники](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Amulet_Thor%27s_hammer_%28copy_of_find_from_Sk%C3%A5ne%29_2010-07-10.jpg/220px-Amulet_Thor%27s_hammer_%28copy_of_find_from_Sk%C3%A5ne%29_2010-07-10.jpg)
Գերմանական նեոհեթանոսությունը չունի միասնական աստվածաբանություն, բայց այն որպես կանոն բազմաստվածական է՝ հիմնված մինչքրիստոնեկան գերմանական իցաբանության պանթեոնի վրա և ընդունում է անցյալի այս հասարակությունների տիեզերաբանական հայացքները, ներառյալ տիեզերքի անիմիստական տեսակետը, որտեղ բնական աշխարհը ներծծված է հոգիներով։ Աստվածներին և ոգիներին երկրպագում են զոհաբերությունների միջոցով, որոնք հայտնի են որպես բլոտ, որի ժամանակ նրանց առաջարկվում է ուտելիք և ըմպելիք։ Դրանք հաճախ ուղեկցվում ճշկերույթով, որի ծիսականության ժամանակ ալկոհոլային խմիչք է առաջարկվում աստվածներին։ Որոշ պրակտիկանտներ նաև մասնակցում են ծեսերի, որոնք նախատեսված են գիտակցության և բովանդակության փոփոխված վիճակներ հրահրելու համար, հատկապես seiðr և galdr, որը կիրառվում է աստվածներից իմաստություն և խորհուրդներ ստանալու մտադրությամբ։ Շատ օգտագործողներ ինքնուրույն հետևում են կրոնին։ Մյուս հեթանոսները հավաքվում են փոքր խմբերով, որոնք սովորաբար հայտնի են որպես ազգականներ (kindreds) կամ օջախներ(hearths), որպեսզի կատարեն իրենց ծեսերը բաց երկնքի տակ կամ հատուկ կառուցված շինություններում։ Հեթանոսական էթիկական համակարգերը շեշտում են պատիվը, անձնական ամբողջականությունը և հավատարմությունը, մինչդեռ հանդերձյալ կյանքի մասին պատկերացումները տարբերվում են և հազվադեպ են ընդգծվում։
Գերմանական նեոհեթանոսականության ակունքները 19-րդ դարի և 20-րդ դարերի սկզբի ռոմանտիզմի մեջ են, որոնք փառաբանել են գերմանական Եվրոպայի նախաքրիստոնեական մշակույթները։ Ֆյոլկիշե ազգային շարժման խմբերը, որոնք հարգել են հին գերմանական աստվածներին, հայտնվել են Գերմանիայում և Ավստրիայում՝ 1900-ական և 1910-ական թվականներին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում նացիստական Գերմանիայի պարտությունից հետո այս խմբերը հիմնականում ցրվել են։ 1970-ականներին Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում ձևավորվել են նոր նեոհեթանոսական խմբեր և դարձել պաշտոնական կազմակերպություններ։ Այս նեոհեթանոսական շարժման մեջ բաժանման հիմնական չափանիշը ռասայական խնդիրն են եղել։ Ավելի հին խմբերը ընդունել են ռասայական դիրք, «ֆյոլկիշե» կոչվող համայնքի ներսում՝ դիտելով գերմանական հեթանոսությունը որպես էթնիկ կամ ռասայական կրոն, որը ներհատուկորեն կապված է «գերմանական ռասայի» հետ։ Նրանք կարծում են, որ կրոնը պետք է դավանեն միայն սպիտակամորթները, հատկապես հյուսիսային եվրոպական ծագում ունեցողները և հաճախ կրոնը համատեղում են ծայրահեղական աջ հայացքների և սպիտակների գերակայության գաղափարների հետ։ Միևնույն ժամանակ գերմանացի նեոհեթանոսների մեծ մասը հավատարիմ է «ունիվերսալիստական» տեսակետին, հավատալով, որ կրոնը բաց է բոլորի համար՝ անկախ էթնիկ կամ ռասայական ծագումից։ Թեև «Heathenry» տերմինը լայնորեն օգտագործվում է կրոնն ընդհանրապես նկարագրելու համար, շատ խմբեր նախընտրում են տարբեր անվանումներ՝ կախված իրենց տարածաշրջանային կենտրոնացումից և գաղափարական նախասիրություններից։ Նեոհեթանոսները, որոնք կենտրոնանում են սկանդինավյան աղբյուրների վրա՝ կարող են օգտագործել Ásatrú, Vanatru կամ Forn Sed տերմինները, որոնց անգլո-սաքսոնական ավանդույթների վրա կենտրոնացած պրակտիկանտներն օգտագործում են Fyrnsidu կամ Theodism անունները։ Նրանք, ովքեր շեշտում են գերմանական ավանդույթները, իրենց կրոնն անվանում են Իրմինիզմ, այն նեո-հեթանոսները, ովքեր հավատարիմ են ֆյոլկիշային և ծայրահեղ աջ հայացքներին, հակված են պաշտպանել Օդինիզմ, Վոտանիզմ, Վոդենիզմ կամ Օդալիզմ տերմինները։ Հետազոտողները կարծում են, որ գերմանական նեոհեթանոսների թիվը ամբողջ աշխարհում չի գերազանցում 20000-ը, ընդ որում պրակտիկայի համայնքները գործում են Եվրոպայի, Ամերիկայի և Ավստրալիայի շատ երկրներում։
Սլավոնական նեոհեթանոսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Որպես շարժում՝ սլավոնական նեոհեթանոսականությունը (ռոդնովերիե) սկսել է ձևավորվել Լեհաստանում լեհերի և ուկրաինացիների շրջանում՝ 1920-1930-ական թվականներին։ 1921 թվականին Վլադիսլավ Կոլոձեյը ստեղծել է Սվյատովիտի հետևորդների սուրբ շրջանը, նրա գաղափարախոսությունը շարունակվում է Ռոդնայի լեհական եղեկեցու կողմից, ստեղծված 1995 թվականին)։ 1937 թվականին Յան Ստախնյուկ (կեղծանունը՝ Ստոիգնև), «Սլավոնական առասպել» գրքի հեղինակը, Վարշավայի "Община" ամսագրի շուրջ (Zadruga) ստեղծել է համանուն շարժում (1996 թվականին Ստանիսլավ Պոտշեբովկին և «Զադռուգի» մի քանի նախկին անդամներ հիմնել են pl (Rodzima Wiara) կազմակերպությունը։ Ցանկացած շարժումից հեռու էր լեհ ռազմական օդաչու Զդիսլավ Հարլենդերը՝ «Դազբոգ Սվարոժիչի երկրպագուները» (1937) գրքի հեղինակը։ Պատերազմի ավարտից և Լեհաստանում ստալինյան ռեժիմի հաստատումից հետո Ստախնյուկը և Կոլոդզիեյը ձերբակալվել են, ինչը խոչընդոտել է Ռոդնովերիե համայնքի ստեղծմանը[134][135]։ 1930-ականներին ուկրաինական Ռոդնովերիեի առաջին գաղափարախոսը եղել է սանսկրիտոլոգ, պրոֆեսոր Վլադիմիր Շայանը, որը համագործակցել է Ուկրաինայի ապստամբական բանակի հետ, որի շրջանակներում 1936 թվականին ստեղծվել է Պերունի անվան ապստամբ խումբը։ 1943 թվականին Շայանը հիմնադրել է «Արևի աստծո ասպետների շքանշանը»։ 1931-1935 թվականներին Լվովում լույս տեսած ուկրաինական «Դաժբոգ» գրական ամսագիրը (Բոգդան-Իգոր Անտոնիչ և ուրիշներ) նույնպես քարոզում էր նեոհեթանոսություն[136][137][138][139]։
20-րդ դարի կեսերին սպիտակ գաղթականների մեջ հայտնվել են հեղինակներ, որոնք դավանել են նեոհեթանոսություն։ Նրանց թվում են եղել ռազմական սպա Ալեքսանդր Կուրենկովը (կեղծանունը՝ Ալ. Կուր, 1891-1971) և գրող Յուրի Միրոլյուբովը (1892-1970), որն առաջին անգամ՝ 1953-1957 թվականներին տպագրել է «Փյունիկ» (Սան Ֆրանցիսկո) ամսագրում «Վելեսի գիրքը», որը հետագայում դարձել նեո-հեթանոսների «Աստվածաշունչը»։ Նրանց հետ համակարծիք էր նաև կենսաբան Սերգեյ Լեսնոյը (իսկական անունը՝ Ս. Յա. Պարամոնով, 1894-1967)[140]։
Ժամանակակից ռուսական նեոհեթանոսությունը ձևավորվել է 1970-ականների երկրորդ կեսին[141] կամ վերջին և կապված է մոսկվացի արաբագետ Վալերի Եմելյանովի (հեթանոսական անունը՝ Վելեմիր, «Դեսինիզացիա» գրքի հեղինակ) և նախկին այլախոհ և նեոնացիստ ակտիվիստ Ալեքսեյ Դոբրովոլսկու (հեթանոսական անունը՝ Դոբրոսլավ) գործունեության հետ[126]։ «Ներկայիս ֆորմալ հեթանոսական շարժման» առաջնորդներից են Ն. Ն. Սպերանսկին (Վելիմիր), Անատոլի Ռյադինսկին (Բերենդեյ), և Գ. Պ. Յակուտովսկին (Վսեսլավ Սվյատոզար)[142]։
Սլավոնական նեոհեթանոսականությունը (Rodnoverie) բնորոշ է եվրոպական այլ նեոհեթանոսական կրոններին, սակայն առանձնանում է իր ուսմունքներում կեղծ տեքստերի բարձր դերով և ակադեմիկոս Բ . Ա. Ռիբակովի դիցաբանական կոնստրուկցիայի հզոր ազդեցությամբ[12]։
Ռուսաստանում ծայրահեղական են ճանաչվել մի քանի անգլիական և այլ նեոհեթանոսական կազմակերպություններ[143], նրանց գործունեությունը Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում արգելված է։
Թենգրիականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Yard_leading_to_the_Temple_of_the_White_Sulde_of_Genghis_Khan%2C_in_Uxin%2C_Inner_Mongolia%2C_China.jpg/246px-Yard_leading_to_the_Temple_of_the_White_Sulde_of_Genghis_Khan%2C_in_Uxin%2C_Inner_Mongolia%2C_China.jpg)
Թենգրիզմը կամ թենգրիականությունը եվրասիական տափաստանների և Կենտրոնական Ասիայի թյուրք-մոնղոլական քոչվորների և նրանց ազդեցության տակ ապրած ժողովուրդների միջնադարյան էթնիկ կրոնի մասին պատկերացումներից մեկն է, որում հատկապես պետական պաշտամունքի մակարդակով Թենգրին համարվում է աստվածացված պաշտամունք, համարվում էր ամենաբարձրը, ինչպես նաև նեոհեթանոսականության միտումներից մեկը[144][145][146][147][148][149]։
1990-ական թվականներից «սենյակային» տենգրիզմը տարածվել է Կենտրոնական Ասիայի, Հարավային Սիբիրի, Վոլգայի շրջանի և այլ շրջանների բնակչության շրջանում՝ նեոհեթանոսական պաշտամունքի տեսքով[149]։
Թենգրիզմի ժամանակակից գաղափարախոսներն ու տեսաբաններն են Մուրադ Աջին (1944-2018), Սաբեթկազի Աքաթայը (1938-2003), Արոն Աթաբեկը, Նուրմագոմեդ յուպովը (1955-2010), Ռաֆայել Բեզերտինով, Շագդարին Բիրա, Ֆիրդուս Դևբաշ, Ջոզեֆ Դմիտրիև (Տրեր) (1947-2018), Մոնգուշ Քենին-Լոպսան, Աուեզխան Կոդարը (1958-2016), Չոյուն Օմուրալիևը, Դասթան Սարիգուլովը և Օլժաս Սուլեյմանովը[150][151]։
Ֆինո-Ուգրիկ նեոհեթանոսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ֆինո-ուգրիկ ժողովուրդների նեոհեթանոսության առաջացումը և զարգացումը կապված է նրանց էթնոազգային և մշակութային վերածննդի հետ։ Նեոհեթանոսակնան շարժումները Ֆինլանդիայում և Էստոնիայում ի հայտ են եկել 20-րդ դարի սկզբից։ Ռուսաստանում՝ 1980-1990-ական թվականներին՝ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո[152]։
Ռուսաստանի Վոլգայի դաշնային օկրուգի ֆիննո-ուգրիկ ժողովուրդների մեջ (Վոլգայի ֆինո-ուգրիկներ և ուդմուրթներ) պատմաբան Վ. Ա. Շնիրելմանը առանձնացնում է նեոհեթանոսության զարգացման երկու փոխկապակցված մոդելներ՝ վավերական ծեսերի վերածնունդ և պաշտամունքի արարողություններ գյուղական վայրերում և քաղաքային մտավորականության համակարգված ուսմունքների զարգացումը, ովքեր մերժում են ռուս ուղղափառությունը որպես օտար կրոն[153]։
Բալթյան նեոհեթանոսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Lokstene_Dievturi_Shrine_in_Liepsalas%2C_Klintaine_Parish%2C_P%C4%BCavi%C5%86as_Municipality%2C_Latvia.jpg/220px-Lokstene_Dievturi_Shrine_in_Liepsalas%2C_Klintaine_Parish%2C_P%C4%BCavi%C5%86as_Municipality%2C_Latvia.jpg)
Բալթյան նեոհեթանոսությունը ներկայացված է մի շարք շարժումներով՝ մերձբալթյան ժողովուրդների (առաջին հերթին լիտվացիներ՝ ռոմուվա և լատվիացիներ՝ դիևթուրիբա) շրջանում, որոնք նպատակ են դրել վերակենդանացնել բալթյան ժողովրդի բնիկ կրոն[154][155]։
Շարժումների ակունքները հասնում են 19-րդ դարին։ Նրանք ճնշվել են Խորհրդային Միությունում, սակայն նրա փլուզումից հետո նրանք սկսել են զարգանալ և ավելի ու ավելի հայտնի դառնալ ինչպես իրենց հայրենիքում՝ այնպես էլ Բալթյան գաղթականների շրջանում, որոնք սերտորեն կապված էին բնապահպանների հետ[156]։ Վերածննդի առաջին գաղափարախոսներից է եղել պրուս-լիտվացի բանաստեղծ և փիլիսոփա Վիդունասը[155]։
Աստվածուհու շարժում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Spiral_Goddess_symbol_neo-pagan.svg/150px-Spiral_Goddess_symbol_neo-pagan.svg.png)
Աստվածուհու շարժումը ներառում է հոգևոր հավատալիքներ կամ պրակտիկաներ՝ հիմնականում նեոհեթանոսական, որոնք առաջացել են հիմնականում Հյուսիսային Ամերիկայում, Արևմտյան Եվրոպայում, Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում 1970-ականներին։ Շարժումը ձևավորվել է որպես արձագանք գերակշռող կազմակերպված կրոնի ընկալմանը, որը կապված է տղամարդկանց գերակայության հետ[157]։
Աստվածուհու շարժումը տարածված, բայց ոչ կենտրոնացված շարժում է նեոհեթանոսության մեջ, որը չունի հավատքի միասնական սկզբունքներ[158]։ Պրակտիկան մեծապես տարբերվում է աստվածուհիների անուններից և թվից մինչև հատուկ ծեսեր և արարողություններ, որոնք օգտագործվում են դրա համար։ Որոշ ուղղություններում, օրինակ՝ Դիանայական Վիկկայում դավանվում են բացառապես իգական սեռի աստվածները, մյուսներում՝ արական։ Հավատքի համակարգերը տատանվում են միաստվածականից մինչև պոլիթեիստական և պանթեիստական և ունեն մի շարք աստվածաբանական տարբերություններ, որոնք նման են ավելի լայն նեոհեթանոսական համայնքին։ Ընդհանուր բազմակարծական համոզմունքներ կան, որ ինքնորոշված հետևորդը կարող է երկրպագել ցանկացած մշակույթի ցանկացած աստվածուհու[159]։ Ելնելով իր առանձնահատկություններից՝ աստվածուհու շարժումը դիտվում է նաև որպես մշակութային կրոնականության ձև, որն այդ գործընթացում դառնում է ավելի բազմազան, աշխարհագրական առումով լայն տարածում ստացած, էկլեկտիկ և դինամիկ[160]:
Ֆեմինիզմի առաջին ալիքի վերելքով աստվածուհիների շարժման տարբեր հեղինակներ հնագույն հնդեվրոպացիներին ներկայացրել են որպես «նահապետական, ռազմատենչ զավթիչների, որոնք ավերել են կանացի ներդաշնակության և գեղեցկության ուտոպիստական նախապատմական աշխարհը», օրինակ՝ ամերիկացի մարդաբան Ռիան Էյսլերի «Գավաթ և դաշույն» (1987) և ամերիկացի հնագետ Մարիա Գիմբուտասի «Աստվածուհու քաղաքակրթությունը» (1991) գրքերում[161]:
ԼԳԲՏ-նեոհեթանոսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Radical_Faeries_2010_London_Pride.jpg/344px-Radical_Faeries_2010_London_Pride.jpg)
Արևմտյան ԼԳԲՏ համայնքը, որը հաճախ ենթարկվում է խտրականության և/կամ բացահայտորեն մերժվում է աբրահամական հիմնական կրոնների կողմից՝ հաճախ ձգտել է հոգևոր ընդունելության և միավորման նեոհեթանոսական կրոնական/հոգևոր պրակտիկաների միջոցով։ Կրոնագետ Քրիստին Հոֆ Կրեմերը գրել է՝ «Հեթանոսները հակված են համեմատաբար հանդուրժող լինել միասեռական հարաբերությունների, BDSM-ի, պոլիամորիայի, տրանսգենդերիզմի և սեռականության այլ արտահայտությունների նկատմամբ, որոնք մարգինալացված են հիմնական սոցիալական մեծամասնության կողմից»։ Այնուամենայնիվ, հակամարտությունն առաջանում է, քանի որ մի շարք նեոհեթանոսական հավատքի համակարգեր և գաղափարախոսություններ բխում են երկուական գենդերային համակարգի, հետերոսեքսուալության, վերարտադրման և/կամ սեռական միախառնման մասին պատկերացումներից[162][163]։
Դրան ի պատասխան՝ ի հայտ են եկել խմբեր և շարժումներ, որոնք ներառում են ԼԳԲՏ շարժման անդամներին կամ հատուկ ստեղծված են նրանց համար։ 1980-ականներին և 1990-ականներին աստվածաբան Ջոն Սալոմոնսենը նշել է նեոհեթանոսական «Վերականգնում» շարժումը։ Սան Ֆրանցիսկոյում ընդգրկված են եղել ԼԳԲՏ շարժման մեծ թվով ներկայացուցիչներ, հատկապես բիսեքսուալներ[164]։ Մարգո Ադլերը նշվել է այն խմբերը, որոնք կենտրոնացած են արական համասեռականության վրա, ինչպես, օրինակ Էդդի Բուչինսկիի «ՄԻնոական եղբայրությունը՝ վիկկանյան խումբ, որը միավորում է հին մինոական կրոնը Վիկկան աստվածաբանությամբ և արական համասեռամոլության շեշտադրմամբ և արմատական փերիների էկլեկտիկ նեո-հեթանոսական խմբի վրա։ Ի պատասխան Ադլերին շարժման ներկայացուցիչներից մեկի հարցին, թե ինչ է առաջարկում նեոհեթանոսական համայնքը ԼԳԲՏ համայնքի անդամներին, նա պատասխանել է՝ «Տարածություն, որին պետք է պատկանել։ Ընդունելություն։ Եվ բոլոր տեսակի մարդկանց հետ՝ գեյ, բիսեքսուալ, հետերոսեքսուալ, ամուրի, տրանսգենդեր շփվելու միջոց, ինչը դժվար է անել ընդհանուր հասարակության մեջ»[165][166]։
Տրանսգենդերների առկայությունը և ընդունելիությունը հատկապես վիճելի է բազմաթիվ նեոհեթանոսական խմբերում։ Դրանցից ամենահայտնիներից մեկը Դիանայական Վիկկան է։ Վիկկայի այս արմատական, ֆեմնիստական, միայն կանանց տարբերակը թույլ է տրվում միայն սիսգենդեր լեսբուհիներին, բայց ոչ տրանսգենդեր կանանց։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ շարժման մասնակիցները գենդերային էսենցիալիզմի կողմնակիցներ են։ Ըստ հիմնադիր Ժուժաննա Բուդապեշտի՝ «երբեմն ձեր կյանքը պետք է լինի արգանդի, ձվարանների և դաշտանի մասին, ոչ թե մահվան»։ Այս համոզմունքը և դրա արտահայտման ձևը հաճախ դատապարտվում է որպես տրանսֆոբիա և TERF[167][168][169]:
Տրանս-բացառումը առկա է նաև ալեքսանդրյան վիկկայում, որի հիմնադիրը տրանսգենդերներին դիտարկում է որպես մելանխոլիկ մարդկանց, ովքեր պետք է փնտրեն այլ խմբեր՝ Ալեքսանդրյան Վիկկայի շեշտադրումը դնելով հետերոսեքսուալ վերարտադրության և գենդերային երկուականության վրա[170]։
Փորձեր են արվել Ռոդնովերի շարժումը վերազգային կրոնի վերածելու համար։ Այսպիսով 2003 թվականից համեմատաբար կանոնավոր կերպով անցկացվում է «Նախնյաց սլավոնական ժողովը», որի ժամանակ հանդիպում են Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելառուսի, Լեհաստանի, Սերբիայի և այլ երկրների նեոհեթանոսական միավորումների նշանակալի ներկայացուցիչներ[171]։
Այլ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Վիկկան, հայկական նեոհեթանոսությունը, հելլենիզմը և գուանչե ժողովրդի եկեղեցին նույնպես պատկանում են նեոհեթանոսական շարժմանը։ Որոշակի ձգումով այստեղ կարելի է ներառել նաև ալթայական բուրխանիզմը։
Շարժումների միջև կապեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ակտիվ կապեր են հաստատվել Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բալթյան երկրների, Լեհաստանի և Արևմտյան Եվրոպայի նեոհեթանոսական համայնքների միջև։ Ռուս նեոհեթանոսները մեծ տոների են հրավիրում այլ երկրների նեոհեթանոսներին, որոնք մի քանի օր անցկացվում են քաղաքից դուրս[172]։
Կան միջազգային կազմակերպություններ, որոնք միավորում են տարբեր «էթնիկական կրոնների» (նեոհեթանոսական շարժումներ) ներկայացուցիչների։ 1997 թվականին Լիտվայում տեղի է ունեցել էթնիկ կրոնների համագումար։ Եթե նախկինում շփումները հիմնականում դրվագային էին, ապա 1997 թվականից ի վեր դրանք դարձել են հաստատված համագործակցություն։ Սա հիմնականում նկատելի է սլավոնական երկրների նեոհեթանոսական համայնքների գործողություններում։ 2000 թվականին Էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրեսը ներառում էր Ռուսաստանի մի շարք համայնքներ, այդ թվում՝ ССО СРВ-ն։ Ռուսաստանում շփումներ են հայտնվել ոչ սլավոնական նեոհեթանոսական շարժումների հետ՝ Մարի-Էլում, Ուդմուրտիայում և այլն[172]։
Էթնիկ կրոնների եվրոպական կոնգրեսը (ECER) (բնօրինակ անվանումը՝ «Էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրես») հիմնադրվել է 1998 թվականի հունիսին Լիտվայում՝ 16 տարբեր երկրների (Եվրոպա, Ասիա և Ամերիկ) պատվիրակների նախաձեռնությամբ[173]։ Նույն թվականին այս կազմակերպությունը հրապարելեէ ց իր Հռչակագիրը՝ կոչ անելով խաղաղության և կրոնական հանդուրժողականություն[174]։
Արձագանքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հռոմի Պիոս XI պապի 1937 թվականին հրատարակված «Mit brennender Sorge»-ում (որը մատնանշում է Վատիկանի Կոնկորդատի նացիստական խախտումները և քննադատում նացիստական գաղափարախոսության տարբեր ասպեկտները) ասվում է՝
...միայն մակերեսային մտքերը կարող են խոսել ազգային աստծո, ազգային կրոնի մասին... որը գոյություն ունի մեկ ժողովրդի սահմաններում, մեկ ցեղի արյան միասնության մոտիկության մեջ։ Սա նոր ագրեսիվ հեթանոսություն է[175].
1947 թվականին ավետարանական հովիվ Վ. Կյուններտը նացիստական գաղափարախոսությունը նույնացրել է «հեթանոսական քրիստոնեության» հետ և Հիտլերին անվանել նեռ[176]։
Նեո-հեթանոսները բազմիցս քննադատվել են կեղծ պատմական և կեղծ լեզվաբանական գործունեության, կեղծ գիտության քարոզչության համար («Վելեսի գիրքը»)[61]։
Մի շարք հետազոտողներ[1], օրինակ՝ Կուտարևը կարծում է, որ «հին հեթանոսությունն ամբողջությամբ անհայտ է Եվրոպայում... (բացառությամբ մարիների և ուդմուրտների հավատալիքների)» և «անհնար է «մաքուր» հեթանոսության վերականգնումը, ինչպես դա եղել է հին ժամանակներում»[12]։
Ըստ Ա.Ա.Բեսկովի՝ ժամանակակից սլավոնական ժողովուրդների կրոնական անմիաբանության պայմաններում սլավոնական նեոհեթանոսականությունը՝ դիմելով անցյալում ընդունված մշակութային և լեզվական միասնությանը, տեսականորեն ավելի մեծ ներուժ ունի նրանց ավելի մոտեցնելու համար, քան որևէ այլ կրոն[171]։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Гайдуков, 2016
- ↑ 2,0 2,1 Гайдуков, Скачкова, 2021
- ↑ Doyle White, 2016, էջ 6
- ↑ Adler, 2006, էջ xiii
- ↑ Бесков, 2014
- ↑ Новые религиозные культы, 1998Бесков, 2014
- ↑ Carpenter, 1996, էջ 40
- ↑ 8,0 8,1 Adler, 2006
- ↑ Strmiska, 2005;Бесков, 2020
- ↑ York, 1999;Шнирельман, 2015;Гайдуков, 2016б;Бесков, 2020
- ↑ York, 1999
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 Кутарев, 2014
- ↑ Davidsen, 2012
- ↑ 14,0 14,1 Davidsen, 2012, էջեր 183—199
- ↑ 15,0 15,1 Бесков, 2020, էջ 310
- ↑ Гайдуков, Скачкова, 2021, էջ 84
- ↑ 17,0 17,1 Гайдуков, 2016б, էջ 43
- ↑ Бесков, 2014, էջ 15
- ↑ Britannica, 2006, էջեր 794—795
- ↑ 20,0 20,1 Гайдуков, 2000b
- ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Гайдуков, 2016б
- ↑ Гурко, 2006, էջ 44
- ↑ Гайдуков, 2016б, էջ 47
- ↑ Шиженский, 2012а
- ↑ Михельсон, 2017
- ↑ Петкова, Пучков, 2009, էջ 17
- ↑ Куликов, 2000, էջ 20—26
- ↑ Карпец, 2014
- ↑ Кнорре, 2006, էջ 244—258
- ↑ Гурко, 2001, էջ 69
- ↑ Гайдуков, 2016б, էջ 44
- ↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 32,5 32,6 32,7 32,8 White, 2021
- ↑ Doyle White, 2016
- ↑ White, 2021, էջեր 29—58
- ↑ Strmiska, 2007
- ↑ 36,0 36,1 36,2 Cragle, 2017
- ↑ Witulski, 2013
- ↑ 38,0 38,1 38,2 Harvey, 2007
- ↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 Schnurbein, 2016
- ↑ 40,0 40,1 40,2 40,3 40,4 40,5 SPC, Neo-Volkisch
- ↑ Lyons, Sarah. «Racists Are Threatening to Take Over Paganism». Vice News. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
- ↑ Арена: Атлас религий и национальностей. Некоммерческая исследовательская служба «Среда». С. 59 и сл.
- ↑ Арена: Атлас религий и национальностей Արխիվացված 2014-04-07 Wayback Machine. Некоммерческая исследовательская служба «Среда». 16.01.2013.
- ↑ Интерактивная карта по регионам России Արխիվացված 2018-06-12 Wayback Machine. Арена: Атлас религий и национальностей]. Некоммерческая исследовательская служба «Среда».
- ↑ Бесков, 2015, էջ 17
- ↑ 46,0 46,1 Бесков, 2020, էջ 313
- ↑ Население России с начала 2012 года увеличилось на 208 тысяч человек Արխիվացված 2022-06-22 Wayback Machine. РИА Новости. 20.11.2012.
- ↑ Бесков, 2020
- ↑ Оценка секретаря отделения религиоведения Института философии Национальной академии наук Украины Дмитрия Базика // Сегодня. 7 июля 2013.
- ↑ Kośnik, Hornowska, 2020, էջ 74
- ↑ 51,0 51,1 51,2 51,3 51,4 Strmiska, 2005
- ↑ Неоязычество на просторах Евразии, заключение, 2001, էջ 168
- ↑ Шнирельман, 1998, էջ 3
- ↑ Гайдуков, Скачкова, 2021, էջ 85
- ↑ Aitamurto, 2007б
- ↑ Кавыкин, 2007
- ↑ 57,0 57,1 Шнирельман, 2012
- ↑ Попов, 2016а, гл. 4.5. Славянская народная религия (родноверие)
- ↑ Попов, 2016б, гл. 5.3. Новые российские религии
- ↑ Шнирельман, 2012, էջ 7—8
- ↑ 61,0 61,1 61,2 61,3 61,4 61,5 61,6 Шнирельман, 2015
- ↑ Gajda, 2013, էջեր 46—48
- ↑ 63,0 63,1 «New Brand of Racist Odinist Religion on the March». Southern Poverty Law Center. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
- ↑ 64,0 64,1 Berlet, 2006, էջեր 11—48
- ↑ Шнирельман, 2009
- ↑ 66,0 66,1 66,2 66,3 66,4 66,5 66,6 66,7 Гудрик-Кларк, 1995
- ↑ 67,0 67,1 Poewe et Hexham, 2009
- ↑ Национал-социализм — статья из БРЭ, 2013
- ↑ Mosse, 1964
- ↑ Хряков, 2015, էջ 95
- ↑ A. J. Nicholls, reviewing George L. Mosse, The Crisis in German Ideology: Intellectual Origins of the Third Reich, 82 No. 325 (October 1967), p. 860.
- ↑ 72,0 72,1 Dohe, 2016
- ↑ François, 2009
- ↑ Dupeux, 1992, էջ 115—125
- ↑ 75,0 75,1 75,2 Гудрик-Кларк, 2004
- ↑ Goodrick-Clarke, 1985
- ↑ Poewe, 2006, էջ 7, 148—149
- ↑ McCann, 1990
- ↑ Gugenberger & Schweidlenka, 1993
- ↑ Kaplan, 1996
- ↑ 81,0 81,1 81,2 Strmiska & Sigurvinsson, 2005
- ↑ Snook & Horrell & Horton, 2017
- ↑ Kaplan, 1997
- ↑ Gardell, 2003, էջ 153
- ↑ Kaplan, 1997, էջ 77
- ↑ Gardell, 2003, էջ 163
- ↑ Kaplan, 1996, էջ 224
- ↑ Gardell, 2003, էջ 164
- ↑ Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 128
- ↑ Doyle White, 2017
- ↑ 91,0 91,1 Doyle White, 2017, էջեր 259—261
- ↑ 92,0 92,1 Gardell, 2003, էջ 17
- ↑ Kaplan, 1997, էջ 81
- ↑ Harvey, 2007, էջ 66–67
- ↑ Kaplan, 1997, էջեր 80–82
- ↑ Gardell, 2003, էջեր 269–273
- ↑ Schnurbein, 2016, էջ 130
- ↑ 98,0 98,1 98,2 Gardell, 2003
- ↑ Gardell, 2003, էջ 278
- ↑ Harvey, 2007, էջ 66
- ↑ Doyle White, 2017, էջեր 261–262
- ↑ Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 137
- ↑ Doyle White, 2017, էջ 242
- ↑ Gardell, 2003, էջեր 273–274
- ↑ Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 136
- ↑ Schnurbein, 2016, էջ 129
- ↑ Gardell, 2003, էջ 165
- ↑ Doyle White, 2017, էջ 254
- ↑ Kaplan, 1997, էջեր 69–70
- ↑ 110,0 110,1 Kaplan, 1997, էջ 85
- ↑ Kaplan, 1997, էջ 86
- ↑ Goodrick-Clarke, 2003, էջ 257
- ↑ Gardell, 2003, էջեր 196–197
- ↑ Kaplan, 1997, էջ 94
- ↑ Gardell, 2003, էջեր 320–321
- ↑ Шнирельман, 2010, Глава 9. «Дневники Тёрнера», էջ 273—285
- ↑ Ларюэль, 2010
- ↑ Прокофьев, Филатов, Коскелло, 2006, էջ 179
- ↑ Шляпентох, 2014, էջ 77—78
- ↑ Верховский, Прибыловский, Михайловская, 1998, էջ 39—41
- ↑ Мороз, 2005, էջ 196—225
- ↑ Яшин, 2014, էջ 37—40
- ↑ Аверина, Байков, 2017, էջ 82
- ↑ Список организаций, признанных российскими судами экстремистскими Արխիվացված 2021-01-27 Wayback Machine // Информационно-аналитический центр «Сова», 28.01.2015.
- ↑ Шнирельман, 1998
- ↑ 126,0 126,1 Шиженский, 2021
- ↑ Прокофьев, Филатов, Коскелло, 2006
- ↑ Шиженский, 2009, էջ 250—256
- ↑ Аверина, Байков, 2017, էջ 84
- ↑ Бесков, 2014, էջ 19
- ↑ Doyle White, 2016, էջ 7
- ↑ White, 2021, էջ 186—187
- ↑ «The Druids». The British Museum. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. «Modern Druids have no direct connection to the Druids of the Iron Age. Many of our popular ideas about the Druids are based on the misunderstandings and misconceptions of scholars 200 years ago. These ideas have been superseded by later study and discoveries.»
- ↑ Simpson, 2013, էջեր 113
- ↑ Strutyński, 2013, էջեր 295
- ↑ Попов, 2016а
- ↑ Gajda, 2013, էջեր 46–48
- ↑ Simpson, 2013, էջեր 112—127
- ↑ Lesiv, 2013, էջեր 128–145
- ↑ Творогов, 1990, էջեր 170—172
- ↑ Шиженский, 2020
- ↑ Клейн, 2004
- ↑ Перечень общественных и религиозных объединений, иных некоммерческих организаций, в отношении которых судом принято вступившее в законную силу решение о ликвидации или запрете деятельности по основаниям, предусмотренным Федеральным законом «О противодействии экстремистской деятельности» Արխիվացված 2017-05-19 Wayback Machine. Официальный сайт Министерства юстиции Российской Федерации.
- ↑ Щипков, 1998
- ↑ Щипков, 2003
- ↑ Филатов, 2002, էջ 128
- ↑ Мухаметшин, 2005, էջ 179
- ↑ Коскелло, 2009, էջ 320—321
- ↑ 149,0 149,1 Кызласов, 2016, էջ 29
- ↑ Laruelle, 2007, էջեր 204, 209–11
- ↑ Попов, 2016
- ↑ Shnirelman, 2002, էջեր 199—209
- ↑ Shnirelman, 2002, էջ 202
- ↑ Muktupāvels, 2005, էջ 762
- ↑ 155,0 155,1 Wiench, 1995
- ↑ Naylor, Aliide (2019 թ․ մայիսի 31). «Soviet power gone, Baltic countries' historic pagan past re-emerges». Religion News Service. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 8-ին.
- ↑ O’Brien, 2008, էջ 709
- ↑ Reid-Bowen, 2016
- ↑ Christ, 1997
- ↑ Griffin, 1999
- ↑ Anthony, 2007
- ↑ «How Do Pagans Feel About Homosexuality?». ThoughtCo. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 1-ին.
{{cite news}}
: More than one of|accessdate=
and|access-date=
specified (օգնություն) - ↑ Kraemer, 2012
- ↑ Salomonsen, 2002
- ↑ Adler, 2006, էջեր 355—371
- ↑ «Minoan Brotherhood | Transcendence Directory | Western Esotericism Community». Transcendence Works! (ամերիկյան անգլերեն). 2015 թ․ նոյեմբերի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 15-ին.
{{cite web}}
: More than one of|archivedate=
and|archive-date=
specified (օգնություն); More than one of|archiveurl=
and|archive-url=
specified (օգնություն) - ↑ Pantheon (2011 թ․ մարտի 1). «Transgender Issues in Pagan Religions». Pantheon (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 25-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 1-ին.
{{cite news}}
: More than one of|accessdate=
and|access-date=
specified (օգնություն) - ↑ «What is the Dianic Wiccan Tradition?». ThoughtCo. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 1-ին.
{{cite news}}
: More than one of|accessdate=
and|access-date=
specified (օգնություն) - ↑ Kaveney, Roz (2011 թ․ մարտի 8). «Why won't pagans accept trans women? | Roz Kaveney». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 15-ին.
{{cite news}}
: More than one of|accessdate=
and|access-date=
specified (օգնություն) - ↑ «Oh, My Pop Culture Goddess: Transgender Issues in Wicca and Paganism». Lady Geek Girl and Friends (ամերիկյան անգլերեն). 2014 թ․ փետրվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 20-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 1-ին.
{{cite news}}
: More than one of|accessdate=
and|access-date=
specified (օգնություն) - ↑ 171,0 171,1 Бесков, 2014, էջ 18
- ↑ 172,0 172,1 Прокофьев, Филатов, Коскелло, 2006, էջ 193
- ↑ «Европейский конгресс этнических религий». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 16-ին.
- ↑ «Европейский Конгресс Этнических Религий — Декларация». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 16-ին.:
Мы делегаты Всемирного конгресса языческих религий, состоявшегося с 20 по 24 июня в Вильнюсе в Литве, собрались, чтобы выразить нашу солидарность с языческими, местными, исконными и/или традиционными религиями Европы и других регионов мира.
Все культуры так же как и исконные религии и веры должны одинаково оцениваться и пользоваться одинаковым уважением. В каждом краю и у всех народов есть свои отличительные местные традиции (исконная вера, мировоззрение, мифология, фольклор и т. д.), которые выражают их любовь к своей родине и истории и развивают уважение к неприкосновенности жизни и божественности Природы. Так же как Природа существует в большом разнообразии видов, так и человечество должно иметь возможность свободно развиваться не сталкиваясь друг с другом в разнообразии своих культурных выражений.
Согласно нашим древним традиционным нравственным нормам, Земля и все существа должны уважаться и охраняться. Мы как люди должны найти своё место в рамках всего живого, а не вне или отдельно от остального творения.
Мы разделяем общее понимание нашего положения в мире, основанное на общем историческом опыте гнета и нетерпимости. Языческие веры в прошлом много пострадали со стороны религий утверждающих, что только они обладают единой истиной, с их стороны испытали много обид и даже уничтожение. Нашим искренним желанием является жить в мире и согласии, стараться сотрудничать с поклонниками всех остальных религий, вер и верований.
Мы верим, что рассвет новой эры индивидуальной и интеллектуальной свободы вместе с глобальным обменом мнений и информаций нам даёт возможность начать снова возвращаться к нашим собственным исконным духовным корням и таким образом поднять наше религиозное наследие. Мы являемся поклонниками Природы так же, как ими было почти всё человечество большую часть своей истории.
Настоящие местные религии нас должны вдохновить любовью и уважением к всему, что мы видим и чувствуем вокруг себя. Мы признаем все формы вероисповеданий, которые подчёркивают искренность сердца, чистоту мысли и благородное поведение в каждом моменте жизни и ко всему существующему.
Наши возрождённые языческие религии в нас вызывают чувство гордости. Наш новый универзализм побуждает людей не оставаться закрытыми в стенах ненависти и ревнивости ко всем, которые не находятся внутри этих стен. Давайте разрушим эти стены и расширим кругозор и зрение всего человечества.
Мы создали Всемирный конгресс языческих религий /World Congress of Ethnic Religions — WCER/ с целью помочь всем группам языческих религий уцелеть и сотрудничать между собой. Наш девиз — (Единство в разнообразии).
Oyvind SILJEHOLM ARNESEN (Норвегия), Hans BERGHMANS (Бельгия), Janis BRIKMANIS (Латвия), Denis DORNOY (Франция), Audrius DUNDZILA (США), Arwind GHOSH (Индия), Morten GROLSTED (Дания), Surrinder Paul ATTRI (Индия), Вадим Казаков (Россия), Stefan KLUGE (Германия), Фёдор Кашуркевич (Беларусь), Koenraad LOGGHE (Бельгия), Giuseppe MAIELLO (Чехия), Галина ЛОЗКО (Украина), Geza von NEMENYI (Германия), Stashko POTRSHEBOVSKI (Польша), Vlasis RASSIAS (Греция), Rajinder SINGH (Индия), Николай Сперанский (Россия), Michael STRMISKA (США), Jonas TRINKUNAS (Литва), Lila WIBERG (Швеция), Catrin WILDGRUBE (Германия).
Вильнюс, Литва, 23 Июня 1998. - ↑ Шнирельман, 2015, Глава 3. Нацистский след, раздел Типы национализма
- ↑ Weissmann, Karlheinz. Druiden, Goden, Weise Frauen. Freiburg: Herder, 1991. S. 67.
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Аверина О. Р., Байков Н. М. Экстремистская символика в интернет-пространстве как фактор угрозы социализации молодежи // Власть и управление на Востоке России. — 2017. — № 3 (80). — С. 79—86.
- Агальцов А. Н. Российское неоязычество как религиозно-нравственный феномен / дисс. … канд. филос. наук : 09.00.14; [Место защиты: Тульский государственный педагогический университет имени Л. Н. Толстого. — Тула: ТГПУ имени Л. Н. Толстого, 2010. — 133 с.
- Агальцов А. Н. Российское неоязычество как религиозно-нравственный феномен Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Агальцов Андрей Николаевич; [Место защиты: Тул. гос. пед. ун-т им. Л. Н. Толстого]. — Тула, 2010. — 18 с.
- Балагушкин, Евгений Геннадьевич Неоязычество // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов. — 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9
- Бенуа, Ален де Как можно быть язычником. — М.: Русская Правда, 2004. — 240 с. — ISBN 5-9243-0072-2
- Бесков А. А. Парадоксы русского неоязычества // Colloquium heptaplomeres : научный альманах / Научно-исследовательской лаборатория «Новые религиозные движения в современной России и странах Европы». Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина. — Н. Новгород: Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина, 2014. — № 1. Язычество в XX—XXI веках : российский и европейский контекст. — С. 11—23.
- Бесков А. А. Реминисценции восточнославянского язычества в современной российской культуре (статья первая) // Colloquium heptaplomeres : научный альманах / Научно-исследовательской лаборатория «Новые религиозные движения в современной России и странах Европы». Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина. — Н. Новгород: Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина, 2015. — № 2. — С. 6—18.
- Бесков А. А. Язычество восточных славян перед лицом современности. — СПб.: Дмитрий Буланин (издательство), 2018. — 192 с. — (Научно-популярная серия РФФИ). — ISBN 978-5-86007-893-2
- Бесков А. А. Полезен ли анализ неоязыческих сообществ в соцсетях для оценки численности последователей русского неоязычества? // Государство, религия, церковь в России и за рубежом / Российская академия народного хозяйства и государственной службы. —М., 2020. — Т. 3. — № 38. — С. 306—330. — ISSN 2073-7203. —
- Васильев М. А. Неоязычество на постсоветском пространстве. Рец. на: Неоязычество на просторах Евразии. М., 2001 // Славяноведение (журнал) : журнал. — 2002. — № 4. Архивировано из первоисточника 7 հունվարի 2012.
- Неоязычники // Верховский, Александр Маркович. — М.: Панорама, 1998. — С. 39—41.
- Гайдуков, Алексей Викторович Реконструкция и возрождение дохристианских верований в современной России // Поиски исторической психологии. Сообщ. и тезисы докл. Межд. междисциплинарной науч. конф. Санкт-Петербург, 21—22 мая 1997 г. / под набл. Т. В. Партаненко и Старцев, Виталий Иванович. — СПб.: РГПУ имени А. И. Герцена, 1997.
- Гайдуков, Алексей Викторович Политические аспекты возникновения неоязычества в России // Герценовские чтения. 1997. Актуал. проблемы социал. наук. — СПб.: ФСН РГПУ имени А. И. Герцена, 1998. — С. 157—160.
- Гайдуков, Алексей Викторович Молодёжная субкультура славянского неоязычества в Петербурге // Молодёжные движения и субкультуры Санкт-Петербурга (социологический и антропологический анализ) / отв. ред. В. В. Костюшев. — СПб.: Норма, 1999. — С. 24—50. — ISBN 5-87857-031-9.
- Гайдуков, Алексей Викторович Национальная идея в славянском неоязычестве // Вестник всеобщей истории : Межвуз. сб. — СПб.: Нестор, 1999. — В. 2. — С. 111—127.
- Гайдуков, Алексей Викторович Воспитание детей в славянском неоязычестве // Вест. всеоб. истории : Межвуз. сб. — СПб.: Нестор, 2000a. — С. 12—23.
- Гайдуков, Алексей Викторович Идеология и практика славянского неоязычества / дисс. … канд. филос. наук : 09.00.06. — СПб.: РГПУ имени А. И. Герцена, 2000b. — 164 с.
- Гайдуков, Алексей Викторович Современное славянское (русское) язычество в Петербурге: конфессиональная динамика за десятилетие // Религ. ситуация на северо-западе России и в странах Балтии : (традиции и современность): сб. ст. по итогам II Междунар. науч. конф., 21-22 февр. 2005 / сост. и отв. ред.: Григоренко, Андрей Юрьевич. — СПб.: Светоч, 2005. — С. 39—57. — ISBN 5-901621-16-6.
- Гайдуков, Алексей Викторович Неоязычество // Idei v Rossii – Ideas in Russia – Idee w Rosji: Leksykon rosyjsko-polsko-angielski / Ed. by J. Kurczak. — Łódź, 2007. — Vol. 6. — P. 182—193.
- Гайдуков, Алексей Викторович Современное славянское язычество и государственные структуры: проблемы и особенности взаимоотношений // В обществе мысли: Тр. общеобразоват. фак. Межрегион. ин-та экономики и права / ред. С. Э. Никулин. —СПб., 2007. — В. 1. — С. 46—59.
- Гайдуков, Алексей Викторович «Неоязычество»: проблемы трактовки и использования термина // Герценовские чтения 2009. Актуал. проблемы социал. наук / ред. В. В. Барабанов; сост. А. Б. Николаев. — 2010. — С. 328—335.
- Гайдуков, Алексей Викторович Славянское новое язычество в России: опыт религиоведческого исследования // Новые религии в России: двадцать лет спустя : мат-лы Межд. науч.-практ. конф., Москва, Центр. дом журналиста, 14 декабря 2012 г. / Центр религиовед. исслед. «Религиополис», каф. социологии и упр. социал. процессами Акад. труда и социал. отношений; редкол.: Элбакян, Екатерина Сергеевна. — СПб.: Древо жизни, 2013. Архивировано из первоисточника 1 Դեկտեմբերի 2023.
- Гайдуков, Алексей Викторович Проблема иностранного влияния на развитие славянского нового язычества (родноверия) в России // Colloquium heptaplomeres : научный альманах / Научно-исследовательской лаборатория «Новые религиозные движения в современной России и странах Европы». Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина. — Н. Новгород: Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина, 2016б. — № 3. — С. 43—47.
- Гайдуков, Алексей Викторович К вопросу о методологии изучения российского неоязычества // Общество: философия, история, культура. — 2021. — № 3. Архивировано из первоисточника 20 Մայիսի 2022.
- Гайдуков, Алексей Викторович «Славянская» символика как способ социализации в языческой субкультуре позднего модерна // Социология религии в обществе позднего модерна. — 2021. — № 10. — С. 83—89.
- Гальцин Д. Д. Лики Протея: история современного язычества как религиозной идентичности. — СПб.: РХГА, 2020. — 296 с. — (Ариадна". Научные исследования эзотеризма и мистицизма; вып. 5). — ISBN 978-5-907309-10-4
- Гудрик-Кларк, Николас Оккультные корни нацизма. — СПб.: Евразия, 1995.
- Гудрик-Кларк, Николас Оккультные корни нацизма. — М.: Эксмо, 2004. — 576 с. — (Империя III рейх).
- Гурко, Александр Викторович Новые религии в Республике Беларусь: генезис, эволюция, последователи. — Минск: Издательство Минский инновационный университет, 2006. — 274 с. — ISBN 985-490-205-6
- Кавыкин О. И. Конструирование этнической идентичности в среде русских неоязычников / дисс. … канд. ист. наук : 07.00.07. — М.: Институт Африки РАН, 2006. — 191 с.
- Кавыкин О. И. «Родноверы». Самоидентификация неоязычников в современной России. — М.: Институт Африки РАН, 2007. — 232 с. — ISBN 978-5-91298-017-6
- Карпец, Владимир Игоревич Битва за историю // Завтра (газета) : газета. — 2014. — № 25 (1074).
- Клейн, Лев Самуилович Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. — М.: Евразия, 2004. — 480 с.
- Кнорре, Борис Кириллович Система Порфирия Иванова: культ и движение // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. Бурдо, Майкл. — М.: Логос, 2006. — Т. IV. — С. 244—258. — 366 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98704-057-4
- Кобец В. В. Российское и украинское неоязычество как социально-религиозный феномен Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Москва, 2003. — 113 с.
- Коскелло А. С. Движение «Звенящие кедры России» (последователи идей Владимира Мегре, анастасийцы) // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. Бурдо, Майкл. — М.: Логос, 2006. — Т. IV. — С. 290—304. — 366 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98704-057-4
- Коскелло А. С. Современные языческие религии Евразии: крайности глобализма и антиглобализма // Религия и глобализация на просторах Евразии / под ред. Малашенко, Алексей Всеволодович. — 2-е изд. — М.: РОССПЭН, Московский центр Карнеги, 2009. — С. 295—329. — 341 с. — ISBN 978-5-8243-1153-2
- Кузнецов М. Н. Российское неоязычество: история, идея и мифы. — Рязань: Зёрна, 2018. — 175 с. — 2000 экз.
- Кузьмин А. Г. Религиозные аспекты идеологии и политических практик современного русского радикального национализма: монография. — Сыктывкар: Сыктывкарский государственный университет|Изд-во СГУ им. Питирима Сорокина, 2018. — 257 с. ISBN 978-5-87661-528-2
- Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В. Соблазн неоязычества. — М.: МНПП «Буква», 1995. — 128 с. ISBN 5-85770-196-1
- Кутарев О. В. Неоязычество Европы // Философия и культура. — 2014. — № 12. — С. 1801—1810. Архивировано из первоисточника 3 Հոկտեմբերի 2021.
- Ларюэль, Марлен Арийский миф — русский взгляд / Перевод с французского Дмитрия Баюка. 25.03.2010 // Вокруг света. — 2010.
- Лемешева Е. М. Неоязыческие сообщества в современном российском обществе: социологический анализ Արխիվացված 2020-07-13 Wayback Machine : дисс. … канд. социол. наук : 22.00.04 / Лемешева Елена Михайловна; [Место защиты: Морд. гос. ун-т им. Н. П. Огарева]. — Казань, 2014. — 214 с.
- Лемешева Е. М. Неоязыческие сообщества в современном российском обществе: социологический анализ Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine: автореф. дис. … канд. социол. наук : 22.00.04 / Лемешева Елена Михайловна; [Место защиты: Морд. гос. ун-т им. Н. П. Огарева]. — Саранск, 2014. — 24 с.
- Луценко А. В. Идеология современного западноевропейского неоязычества : социокультурный аспект Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Луценко Антон Владимирович; [Место защиты: Забайк. гос. ун-т]. — Владивосток, 2015. — 187 с.
- Луценко А. В. Идеология современного западноевропейского неоязычества : социокультурный аспект Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Луценко Антон Владимирович; [Место защиты: Забайк. гос. ун-т]. — Чита, 2015. — 25 с.
- Меранвильд В. Б. Славяно-горицкое движение как форма неоязычества Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Санкт-Петербург, 2004. — 160 с.
- Меранвильд В. Б. Славяно-горицкое движение как форма неоязычества Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.13 / С.-Петерб. гос. ун-т. — Санкт-Петербург, 2004. — 19 с.
- Мильков, Владимир Владимирович Неоязычество // Религии народов современной России: Словарь / Ред-кол. Мчедлов, Миран Петрович. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Республика (издательство), 2002. — С. 294—299. — 624 с. — 4000 экз. — ISBN 5-250-01818-1
- Михеева И. Б. Неоязычество как религиозно-культурный феномен современности: проблема дефиниции // Философия и социальные науки. — 2010. — № 2. — С. 45—47.
- Михеева И. Б. Неоязычество как локальный ответ на глобальные вызовы: теоретико-методологический аспект // Colloquium heptaplomeres : Научный альманах. — Н. Новгород: НГПУ имени К. Минина, 2014. — № 1. — С. 57—61. — ISSN 2312-1696.
- Мороз Е. Л. Неоязычество в России // Цена ненависти. Национализм в России и противодействие расистским преступлениям : сб. ст. / Сост. Верховский, Александр Маркович. — М.: Информационно-аналитический центр «Сова», 2005. — С. 196—225. — ISBN 5-98418-005-7.
- Мухаметшин, Рафик Мухаметшович Ислам в общественной и политической жизни Татар и Татарстана в XX веке. — М.: Татарское книжное издательство, 2005. — 246 с.
- Напольских, Владимир Владимирович|Напольских В. В. Заметки на полях: Неоязычество на просторах Евразии Արխիվացված 2011-07-21 Wayback Machine // Вестник Евразии / Acta Eurasica. — № 1. — 2002.
- Национал-социализм // Нанонаука — Николай Кавасила. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 178. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 22). — ISBN 978-5-85270-358-3.
- Новые религиозные культы, движения и организации в России : словарь-справочник / Науч. ред. Трофимчук, Николай Антонович. — 2-е изд., доп. и перераб.. — М.: Российская академия государственной службы при Президенте Российской Федерации, 1998. — 346 с. — ISBN 5-7729-0027-7
- Пенник Н., Джонс П. История языческой Европы = A History of Pagan Europe. — СПб.: Евразия, 2000. — 448 с. — ISBN 5-8071-0051-4
- Овсиенко, Фридрих Григорьевич Неоязычество // Религиоведение: Энциклопедический словарь / ред. Забияко, Андрей Павлович. — М.: Академический проект (московское издательство), 2006. — С. 692.
- Определение понятия «неоязычество» // Новые религиозные организации России деструктивного, оккультного и неоязыческого характера: Справочник / Авт.-сост. Понкин, Игорь Владиславович. — 3-е изд., доп. и перераб. — М.: ПаломникЪ, 2000. — Т. 3. Ч. 1: Неоязычество. — 382 с.
- Петкова С. М., Пучков А. В. Неоязычество в современной европейской культуре (на примере расовых теорий) : монография. — Ростов н/Д: Ростовский государственный университет путей сообщения, 2009. — 107 с.
- Пигалкина С. Н. Современное русское неоязычество: философско-религиоведческий анализ Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Пигалкина Светлана Николаевна; [Место защиты: Российская академия народного хозяйства и государственной службы|Рос. акад. нар. хоз-ва и гос. службы при Президенте РФ]. — М., 2017. — 131 с.
- Пигалкина С. Н. Современное русское неоязычество : философско-религиоведческий анализ Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine: автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Пигалкина Светлана Николаевна; [Место защиты: Рос. акад. нар. хоз-ва и гос. службы при Президенте РФ]. — М., 2017. — 27 с.
- Неоязыческие культы / Плотников М. А. // Нанонаука — Николай Кавасила. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 22). — ISBN 978-5-85270-358-3.
- Попов И. Н. Гл. 4.5. Славянская народная религия (родноверие) // Справочник всех религиозных течений и объединений в России. — 2016а.
- Попов И. Н. Гл. 5.3. Новые российские религии // Справочник всех религиозных течений и объединений в России. — 2016б.
- Попов И. Н. Тюрко-монгольские религии (тенгрианство) // Справочник всех религиозных течений и объединений в России. — 2016.
- Прибыловский, Владимир Валерианович Русские язычники: Религиозные предпочтения национал-экстремистов // Экспресс-Хроника : правозащитный еженедельник. — 21.02.1998. — № 8.
- Прибыловский, Владимир Валерианович|Прибыловский В. В. Неоязыческое крыло в русском национализме Արխիվացված 2012-04-26 Wayback Machine // Панорама. № 49, июль 2002.
- Прокофьев А. В., Филатов, Сергей Борисович Славянское и скандинавское язычества. Викканство // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. Бурдо, Майкл. — М.: Логос, 2006. — Т. 4. — С. 155—207. — 366 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98704-057-4
- Пучков А. В. Неоязычество в современной европейской культуре : На примере расовых теорий Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine: дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Ростов-на-Дону, 2005. — 156 с.
- Пучков А. В. Неоязычество в современной европейской культуре : На примере расовых теорий Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine: автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.13 / Рост. гос. ун-т. — Ростов-на-Дону, 2005. — 25 с.
- Резепова И. С. Неоязычество в культуре : История и современность Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Ростов-на-Дону, 2005. — 153 с.
- Резепова И. С. Неоязычество в культуре : История и современность Արխիվացված 2021-11-29 Wayback Machine: автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.13 / Рост. гос. ун-т. — Ростов-на-Дону, 2005. — 27 с.
- Саракаева А. А. Религиозные заимствования как способ создания новой культурной идентичности в американском неоязычестве // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2010. — № 1 (5). — С. 143—146.
- Современные секты и неоязычество в России : Сборник статей. — М.: Православный Свято-Тихоновский гуманитарный университет, 1998. — 123 с.
- Стеффон Дж. Сатанизм и новое язычество / пер. И. В. Баранова. — М.: Изд-во францисканцев братьев меньших конвентуальных, 1997. — 160 с.
- Творогов, Олег Викторович Влесова книга // Труды Отдела древнерусской литературы. —Л., 1990. — Т. 43 (XLIII). — С. 170—172.
- Кызласов И. Л. / Кызласов, Игорь Леонидович // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 29. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
- Филатов, Сергей Борисович Современная Россия и секты // Иностранная литература (журнал) : журнал. — 1996. — № 8. — С. 200—220.
- Филатов, Сергей Борисович Язычество. Рождение или возрождение? // Дружба народов (журнал) : журнал. — 1996. — № 11/12. — С. 176—187.
- Филатов, Сергей Борисович Религия и общество в Башкортостане // Религия и общество: Очерки религиозной жизни современной России / Отв. ред. и сост. С. Б. Филатов. — М.; СПб.: Летний сад, 2002. — С. 114—134. — 488 с. — 2000 экз. — ISBN 5-94381-058-7
- Хряков А. В. Теория германского континуитета О. Хефлера в немецком научно-политическом пространстве Третьего Рейха // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2015. — № 3—2 (63). — С. 95—99.
- Шиженский Р. В. Неоязыческий миф о князе Владимире // Вестник Бурятского государственного университета. Философия, социология, политология, культурология. — 2009. — В. 6. — С. 250—256.
- Шиженский Р. В. Проблема генезиса современного русского язычества в работах российских исследователей // Indigenous religions. «Русь языческая»: этнич. религиозность в России и на Украине XX–XXI вв.. — Н. Новгород: НГПУ имени К. Минина, 2010. — С. 18—41. Архивировано из первоисточника 4 Ապրիլի 2022.
- Шиженский Р. В. Опыт сравнительного анализа текстов А. А. Добровольского и Г. Ф. Вирта (к вопросу об источниковой базе российских неоязычников). — 2012а.
- Шиженский Р. В. Философия доброй силы: Жизнь и творчество Доброслава (А. А. Добровольского). — 2-е изд., испр. и доп.. — М.: Орбита-М, 2013. — 272 с.
- Шиженский Р. В., Тютина О. С. Некоторые аспекты кодификации феномена современного славянского язычества по данным полевых исследований (статья № 2) // Colloquium heptaplomeres : науч. альманах / сост. А. А. Бесков, Р. В. Шиженский. — Н. Новгород: НГПУ имени Козьмы Минина, 2014. — В. 1: Язычество в XX—XXI веках — российский и европейский контекст. — С. 86—95.
- Шляпентох Д. В. Антисемитизм истории: вариант русских неоязычников // Colloquium heptaplomeres : научный альманах / Научно-исследовательской лаборатория «Новые религиозные движения в современной России и странах Европы». Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина. — Н. Новгород: Нижегородский государственный педагогический университет имени Козьмы Минина, 2014. — № 1. — С. 76—85. — ISSN 2312-1696.
- Шнирельман, Виктор Александрович Неоязычество и национализм. Восточноевропейский ареал. — М.: Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН, 1998. — 25 с. — (Исследования по прикладной и неотложной этнологии. № 114).
- Неоязычество на просторах Евразии / Сост. сб. Шнирельман, Виктор Александрович. — М.: Библейско-богословский институт святого апостола Андрея, 2001. — 177 с. — ISBN 5-89647-050-9
- Гурко, Александр Викторович Неоязычество в Беларуси: предпосылки и условия возникновения, организационные формы, перспективы // Неоязычество на просторах Евразии / Сост. сб. Шнирельман, Виктор Александрович. — М.: Библейско-богословский институт святого апостола Андрея, 2001. — С. 68—79. — ISBN 5-89647-050-9
- Заключение // Неоязычество на просторах Евразии / Сост. сб. В. А. Шнирельман. — М.: Библейско-богословский институт святого апостола Андрея, 2001. — ISBN 5-89647-050-9
- Шнирельман, Виктор Александрович Лев Гумилев: от «пассионарного напряжения» до «несовместимости культур» // Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры — Русское издание. — 2009. — № 1. — С. 201—218.
- Шнирельман, Виктор Александрович Лица ненависти (Антисемиты и расисты на марше) / Второе издание, исправленное и дополненное. — М.: Московское бюро по правам человека, Academia, 2010. — 336 с.
- Шнирельман, Виктор Александрович Русское родноверие : неоязычество и национализм в современной России. — М.: Библейско-богословский институт святого апостола Андрея, 2012. — xiv + 302 с. — ISBN 978-5-89647-291-9
- Шнирельман, Виктор Александрович Арийский миф в современном мире / Российская академия наук, Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Новое литературное обозрение (издательство), 2015. — (Библиотека журнала «Неприкосновенный запас (журнал)).
- Щипков, Александр Владимирович Во что верит Россия. Религиозные процессы в постперестроечной России. Курс лекций. — СПб.: Русская христианская гуманитарная академия, 1998. — 297 с. — ISBN 5-888-031-6
- Щипков, Александр Владимирович Соборный двор: Публицист. ст.: 1991—2001 / Предисл. Митрохин, Лев Николаевич. — М.: Медиасоюз, 2003. — 319 с. — ISBN 5-901-683-64-1
- Юрченкова Н. Г. Динамика социальных установок и религиозных ценностей: от язычества к православию и в неоязычество // Национальное культурное наследие России: региональный аспект: материалы VI Всероссийской научно-практической конференции в рамках VII Всероссийского конкурса-фестиваля исполнителей и балетмейстеров народного танца имени Геннадия Власенко, 29 марта 2018 г. — Самара: Самарский государственный институт культуры|СГИК, 2018. — С. 70–75.
- Язычество в современной России: опыт междисциплинарного исследования. Монография / под ред. Р. В. Шиженского. — Н. Новгород: Мининский университет, ООО «Типография “Поволжье”», 2016. — 264 с.
- Астахова, Лариса Сергеевна Методологические основания исследования неоязычества в условиях мультипарадигмальности религиоведения // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 6—12.
- Бесков А. А. Российская язычески мотивированная эргонимия как индикатор общественного интереса к восточнославянскому язычеству // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 12—24.
- Гайдуков, Алексей Викторович Новое язычество, неоязычество, родноверие : проблема терминологии // Язычество в современной России : опыт междисциплинарного исследования / под ред. Р. В. Шиженского. — Нижний Новгород: Мининский университет, Типография Поволжье, 2016. — С. 24—46.
- Гизбрехт А. И. К вопросу об эстетике русского неоязычества (на материале изобразительного и декоративно-прикладного творчества) // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 47—62.
- Григорьева, Людмила Ильинична «Язычники» Красноярска в формате кейс-стади: взгляд снаружи и изнутри // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 62—78.
- Гусева Е. С., Шиженский Р. В. Психологические особенности «религиозной инициации»: опыт православно-языческого параллелизма XXI века // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 78—92.
- Кузьмин А. Г. Современный этап развития русского неоязычества: особенности политической идеологии и противодействие пропаганды радикального национализма // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 92—133.
- Кутарев О. В. История мистификаций и домыслов в области славянского пантеона (до середины XIX в.) // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 133—161.
- Мартинович, Владимир Александрович Проблематика целостного восприятия феномена неоязычества // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 161—176.
- Пепеляева С. В. Неоязыческие мотивы в литературе : романтизм / современность // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 176—190.
- Самойлова Г. С. Антропонимы как способ самовыражения в новых языческих течениях // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 190—201.
- Чудинов С. И. Неоязыческий проект духовно-политического порядка: метафизика власти в условиях социальной турбулентности // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 201—215.
- Шиженский Р. В. Современное русское жреческо-волховское «сословие» сквозь призму религиозных концептов К. Г. Доусона // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 215—235.
- Яшин В. Б. Современное русское неоязычество в региональном измерении: сибирская версия // {{{заглавие}}}. — 2016. — С. 235—243.
- Язычество / О. К. Михельсон // Шервуд — Яя. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 656. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 35). — ISBN 978-5-85270-373-6.
- Яшин В. Б. Русское неоязычество в контексте проблемы религиозно-политического экстремизма // Научный вестник Омской академии МВД России. — 2014. — № 1 (52). — С. 37—40.
Այլ լեզուներով
- «Neo-paganism». Britannica Encyclopedia of World Religions. 2006. էջեր 794–795.
- Margot Adler (2006). Drawing Down the Moon: Witches, Druids, Goddess-Worshippers and Other Pagans in America (Revised (1979) ed.). London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-303819-1.
{{cite book}}
: Text "Penguin" ignored (օգնություն) - Anczyk, Adam (2015). «Mages of the Isles: Some Remarks on the Esoteric Inspirations in British Druidry». The Polish Journal of the Arts and Culture. 13 (1): 9–22.
- Aitamurto K. Neoyazychestvo or rodnoverie?: reflection, ethics and the ideal of religious tolerance in the study of religion // Общество как событие : «система» и «жизненный мир». — Омск, 2007а. — С. 55—70. — ISBN 978-5-98867-009-4
- Aitamurto K. (Aleksanteri Institute, University of Helsinki) Russian Rodnoverie: Negotiating Individual Traditionalism // The 2007 International Conference. Globalization, Immigration, and Change in Religious Movements. June 7—9, 2007. Bordeaux, France. — 2007б.
- Amster, Matthew H. (2015). «It's Not Easy Being Apolitical: Reconstructionism and Eclecticism in Danish Asatro». In Kathryn Rountree (ed.). Contemporary Pagan and Native Faith Movements in Europe: Colonialist and Nationalist Impulses. New York and Oxford: Berghahn. էջեր 43–63. ISBN 978-1-78238-646-9.
- Anthony, David W. (2007). :en:The Horse, the Wheel, and Language. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-14818-2.
{{cite book}}
: More than one of|author=
and|last=
specified (օգնություն); Text "The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World" ignored (օգնություն) - Ardinger B. Pagan Every Day: Finding the Extraordinary in Our Ordinary Lives. — Weiser Books, 2006. — ISBN 1-57863-332-X
- Barner-Barry C. Contemporary Paganism And The Law. — Palgrave Macmillan, 2005. — ISBN 1-4039-6441-6
- Berger, Helen A.; Leach, Evan A.; Shaffer, Leigh S. (2003). Voices from the Pagan Census: A National Survey of Witches and Neo-Pagans in the United States. Columbia, South Carolina: University of South Carolina Press. ISBN 978-1-57003-488-6.
{{cite book}}
: Text "University of South Carolina Press" ignored (օգնություն); Text "University of South Carolina Press" ignored (օգնություն) - Berlet, Chip (2006). «Overview of U.S. White Supremacist Groups». Journal of Political and Military Sociology. Индианский университет. 34 (1): 11–48. ISSN 0047-2697.
{{cite journal}}
: Text "University of Indiana — Department of Sociology" ignored (օգնություն) - Боневиц, Исаак Bonewits's Essential Guide to Druidism. — New York: Kensington/Citadel, 2006. — С. 131. — ISBN 0-8065-2710-2
- Bowman, Marion (2002). «Contemporary Celtic Spirituality». In Joanne Pearson (ed.). Belief Beyond Boundaries: Wicca, Celtic Spirituality and the New Age. Milton Keynes: Open University. էջեր 55–101. ISBN 0-7546-0820-4.
- Butler, Jenny (2005). «Druidry in Contemporary Ireland». In Michael F. Strmiska (ed.). Modern Paganism in World Cultures. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. էջեր 87–125. ISBN 978-1-85109-608-4.
- Carpenter, Dennis D. (1996). «Emergent Nature Spirituality: An Examination of the Major Spiritual Contours of the Contemporary Pagan Worldview». In Льюис, Джеймс (ed.). Magical Religion and Modern Witchcraft. Albany: State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-2890-0.
{{cite book}}
: Text "James R. Lewis" ignored (օգնություն) - Кауэн, Дуглас Эдвард Cyberhenge: Modern Pagans on the Internet. — Routledge, 2005. — 224 p. — ISBN 0-415-96911-5
- Christ, Carol P. (1997). Rebirth of the Goddess: Finding Meaning in Feminist Spirituality. Routledge. ISBN 978-1-1367-6384-7. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 9-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
- Christ, Carol P. (2003). She Who Changes: Re-imagining the Divine in the World. Palgrave MacMillan. ISBN 978-1-4039-6083-2. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 9-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
- Клифтон, Час С. (2006). Her Hidden Children: The Rise of Wicca and Paganism in America. Oxford and Lanham: Altamira. ISBN 978-0-7591-0202-6.
{{cite book}}
: Text "Chas S. Clifton" ignored (օգնություն); Text "Clifton, Chas S." ignored (օգնություն) - Cooper, Michael T. (2009). «The Roles of Nature, Deities, and Ancestors in Constructing Religious Identity in Contemporary Druidry». The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies. 11 (1): 58–73. doi:10.1558/pome.v11i1.58.
- Cooper, Michael T. (2009b). «Pathways to Druidry: A Case Study of Ár nDraíocht Féin». Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions. 12 (3): 40–59. doi:10.1525/nr.2009.12.3.40.
- Cragle, Joshua Marcus (2017). «Contemporary Germanic/Norse Paganism and Recent Survey Data». The Pomegranate. Equinox Publishing. 19 (1): 77–116. doi:10.1558/pome.30714.
{{cite journal}}
: Text "The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies" ignored (օգնություն) - Cunliffe, Barry (2010). Druids: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
- Davidsen, M. A. (2012). «What is Wrong with Pagan Studies? A Review Essay on the Handbook of Contemporary Paganism». Method and Theory in the Study of Religion. Leiden: Brill (24): 183–199.
- Davis R. The Existential Pagan: Freedom and Responsibility. — Old Time Religion Inc, 1998. — ISBN 0-9666380-0-X
- Davy B. J. Introduction to Pagan Studies. — Altamira Press, 2006. — ISBN 0-7591-0818-8
- Davy, Barbara Jane (2007). Introduction to Pagan Studies. Lanham: AltaMira Press. ISBN 978-0-7591-0819-6.
{{cite book}}
: Text "AltaMira Press" ignored (օգնություն); Text "Altamira" ignored (օգնություն) - Dohe, Carrie B. (2016). Jung's Wandering Archetype: Race and religion in analytical psychology (անգլերեն). Routledge. ISBN 978-1-317-49807-0.
- Doyle White, Ethan (2014). «The Goddess Frig: Reassessing an Anglo-Saxon Deity». Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural. 3 (2): 284–310. doi:10.5325/preternature.3.2.0284. JSTOR 10.5325/preternature.3.2.0284.
- Doyle White, Ethan (2016). «Old Stones, New Rites: Contemporary Pagan Interactions with the Medway Megaliths». Material Religion: The Journal of Objects, Art and Belief. 12 (3): 346–372. doi:10.1080/17432200.2016.1192152. S2CID 218836456.
- Doyle White, Ethan (2016). Wicca: History, Belief, and Community in Modern Pagan Witchcraft. Brighton, Chicago, and Toronto: Sussex Academic Press. ISBN 978-1-84519-754-4.
- Doyle White, Ethan (2017). «Northern Gods for Northern Folk: Racial Identity and Right-wing Ideology among Britain's Folkish Heathens». Journal of Religion in Europe. 10 (3): 241–273. doi:10.1163/18748929-01003001. ISSN 1874-8929.
- Дюпе, Луи (1992). La Révolution conservatrice allemande sous la République de Weimar (ֆրանսերեն). Kimé. էջեր 115–125. ISBN 978-2908212181.
{{cite book}}
: Text "Dupeux, Louis" ignored (օգնություն); Text "Louis Dupeux" ignored (օգնություն) - Fischer, Conan (2002). The rise of the Nazis. Manchester, New York: Manchester University Press.
- Франсуа, Стефан (2009). «Qu'est ce que la Révolution Conservatrice?». Fragments sur les Temps Présents (ֆրանսերեն). Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 23-ին.
{{cite web}}
: Text "François, Stéphane" ignored (օգնություն); Text "Stéphane François" ignored (օգնություն) - Gajda A. Romanticism and the Rise of Neopaganism in Nineteenth-Century Central and Eastern Europe: The Polish Case // Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe / K. Aitamurto & S. Simpson (eds.). — Durham: Acumen, 2013. — P. 44—61. — x+358 p. — (Studies in Contemporary and Historical Paganism). — ISBN 978-1-84465-662-2
- Гарделл, Маттиас (2003). Боги крови. Durham and London: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-3071-4.
{{cite book}}
: Text "Gardell, Matthias" ignored (օգնություն); Text "Gods of the Blood: The Pagan Revival and White Separatism" ignored (օգնություն) - Gieser, Thorsten (2016). «Druids at Wayland's Smithy: Tracing Transformations of the Sentient Body in Ritual». In Matthias Jung; Michaela Bauks; Andreas Ackermann (eds.). Dem Körper Eingeschrieben: Verkörperung Zwischen Leiberleben und Kulturellem Sinn. Springer. էջեր 55–72. ISBN 9783658104740.
- Goodrick-Clarke, Nicholas (1985). The Occult Roots of Nazism: Secret Aryan Cults and Their Influence on Nazi Ideology (անգլերեն) (1992 ed.). New York University Press. ISBN 978-0-8147-3060-7.
{{cite book}}
: More than one of|author=
and|last=
specified (օգնություն) - Гудрик-Кларк, Николас (2003). Чёрное солнце (Гудрик-Кларк) (անգլերեն). New York: New York University Press. ISBN 978-0-8147-3155-0.
{{cite book}}
: Text "Black Sun: Aryan Cults, Esoteric Nazism and the Politics of Identity" ignored (օգնություն); Text "Goodrick-Clarke, Nicholas" ignored (օգնություն) (на Google Books). - Griffin, Wendy (1999). Daughters of the Goddess: Studies of Identity, Healing, and Empowerment. Walnut Creek, CA: AltaMira Press. էջ 61. ISBN 074250347X.
- Gugenberger, Eduard & Schweidlenka, Roman Zur Macht der Mythen in politischen Bewegungen. Die Fäden der Nornen. — Wien: Verlag für Gesellschaftskritik, 1993.
- Hale, Amy (2000). «"In the Eye of the Sun": The Relationship between the Cornish Gorseth and Esoteric Druidry». Cornish Studies. 8: 182–196.
- Харви, Грэм (религиовед)|Harvey, Graham||Graham Harvey (religious studies scholar) Contemporary Paganism: Listening People, Speaking Earth. — New York University Press, 1997. — ISBN 0-8147-3549-5
- Харви, Грэм (религиовед) (2004). «Pagan Studies or the Study of Paganisms? A Case Study in the Study of Religions». In Blain, Jenny; Ezzy, Douglas; Harvey, Graham (eds.). Researching Paganisms. The Pagan studies series. Walnut Creek, California and Oxford: AltaMira Press. ISBN 978-0-7591-0523-2.
{{cite book}}
: Text "Graham Harvey (religious studies scholar)" ignored (օգնություն); Text "Harvey, Graham" ignored (օգնություն) - Харви, Грэм (религиовед) (2007). Listening People, Speaking Earth: Contemporary Paganism (second ed.). London: Hurst & Company. ISBN 978-1-85065-272-4.
{{cite book}}
: Text "C. Hurst & Co." ignored (օգնություն); Text "Graham Harvey (religious studies scholar)" ignored (օգնություն); Text "Harvey, Graham" ignored (օգնություն) - Higginbotham J. Pagan Spirituality: A Guide to Personal Transformation. — Llewellyn Publications, 2006. — ISBN 0-7387-0574-8
- Higginbotham J. Paganism: An Introduction to Earth-Centered Religions. — Llewellyn Publications, 2002. — ISBN 0-7387-0222-6
- Howell, Francesca Ciancimino (2015). «Bellisama and Aradia: Paganism Re-emerges in Italy». In Kathryn Rountree (ed.). Contemporary Pagan and Native Faith Movements in Europe: Colonialist and Nationalist Impulses. New York and Oxford: Berghahn Books. էջեր 261–284. ISBN 978-1-78238-646-9.
{{cite book}}
: Text "Berghahn Books" ignored (օգնություն); Text "Berghahn" ignored (օգնություն) - Хаттон, Рональд The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft. — Oxford: Oxford University Press, 1999.
- Хаттон, Рональд (2003). «The New Druidry». Witches, Druids, and King Arthur. London and New York: Hambledon and London. էջեր 239–258. ISBN 9781852853976.
{{cite book}}
: Text "Hutton, Ronald" ignored (օգնություն) - Хаттон, Рональд (2009). Blood and Mistletoe: The History of the Druids in Britain. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 978-0-300-14485-7.
{{cite book}}
: Text "Hutton, Ronald" ignored (օգնություն) - Хаттон, Рональд (2009b). Modern Druidry and Earth Mysteries. Vol. 2. էջեր 313–332. doi:10.2752/175169609X12464529903137. S2CID 143506407.
{{cite book}}
:|journal=
ignored (օգնություն); Text "Hutton, Ronald" ignored (օգնություն) - Kaplan, Jeffrey (1996). «The Reconstruction of the Ásatrú and Odinist Traditions». In Lewis, James R. (ed.). Magical Religion and Modern Witchcraft. New York: State University of New York. էջեր 193–236. ISBN 978-0-7914-2890-0.
- Kaplan, Jeffrey (1997). Radical Religion in America: Millenarian Movements from the Far Right to the Children of Noah. Syracuse: Syracuse Academic Press. ISBN 978-0-8156-0396-2.
- Kośnik, Konrad; Hornowska, Elzbieta (2020). «A Preliminary Quantitative Study of the Mysticism and Religious Maturity of Contemporary Slavic Neopagans in Poland». Religio: Revue pro religionistiku. 28 (1): 73–93. doi:10.5817/Rel2020-1-6. ISSN 1210-3640.
- Kraemer, Christine Hoff (2012). «Contemporary Paganism, Utopian Reading Communities, and Sacred Nonmonogamy: The Religious Impact of Heinlein's and Starhawk's Fiction. 2012-03-09». The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies. 13 (1). doi:10.1558/pome.v13i1.52. ISSN 1743-1735.
- Kraemer, Christine Hoff (2012). «Gender and Sexuality in Contemporary Paganism». Religion Compass. Wiley-Blackwell. 6 (8): 390–401. doi:10.1111/j.1749-8171.2012.00367.x. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 11-ին.
{{cite journal}}
: Text "Blackwell Publishing, Ltd." ignored (օգնություն) - Kristen Madden, Raven Grimassi, Starhawk. Exploring the Pagan Path: Wisdom from the Elders. — Ten Speed, 2005. — ISBN 1-56414-788-6
- Kraft, Siv Ellen (2015). «Sami Neo-shamanism in Norway: Colonial Grounds, Ethnic Revival and Pagan Pathways». In Kathryn Rountree (ed.). Contemporary Pagan and Native Faith Movements in Europe: Colonialist and Nationalist Impulses. New York and Oxford: Berghahn. էջեր 25–42. ISBN 978-1-78238-646-9.
- Ларюэль, Марлен, Marlène (2007). «Religious revival, nationalism and the 'invention of tradition': political Tengrism in Central Asia and Tatarstan». Central Asian Survey. 26 (2): 203–16. doi:10.1080/02634930701517433.
{{cite journal}}
: More than one of|surname=
and|author=
specified (օգնություն) - Lesiv M. Ukrainian Paganism and Syncretism: "This Is Indeed Ours!" // Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe / K. Aitamurto & S. Simpson (eds.). — Durham: Acumen, 2013. — P. 128—145. — x+358 p. — (Studies in Contemporary and Historical Paganism). — ISBN 978-1-84465-662-2
- Letcher, Andy (2004). «Bardism and the Performance of Paganism: Implications for the Performance of Research». In Jenny Blain; Douglas Ezzy; Graham Harvey (eds.). Researching Paganisms. Walnut Creek: AltaMira Press. էջեր 15–41. ISBN 978-0759105232.
- Lewis, James R. (2009). «Celts, Druids and the Invention of Tradition». In James R. Lewis; Murphy Pizza (eds.). Handbook of Contemporary Paganisms. Leiden: Brill Publishers. էջեր 479–496. ISBN 978-90-04-16373-7.
{{cite book}}
: Text "Brill" ignored (օգնություն) - McCann, W. J. (1990). ««Volk und Germanentum»: the presentation of the past in Nazi Germany». In P. Gathercole, D. Lowenthal (ed.). The politics of the past. London: Unwin Hyman. էջեր 75–79.
- Мосс, Джордж (1964). The Crisis of German Ideology: Intellectual Origins Of The Third Reich. New York: Grosset & Dunlap.
{{cite book}}
: Text "Mosse, George L." ignored (օգնություն) - Муктупавельс, Валдис (2005). «Baltic Religion: New Religious Movements». In Lindsay Jones (ed.). Encyclopedia of Religion: 15 Volume Set. Vol. 2 (2nd ed.). Detroit, Mi: MacMillan Reference USA. էջեր 762–767. ISBN 0-02-865735-7.
{{cite book}}
: Text "Muktupāvels, Valdis" ignored (օգնություն); Text "Valdis Muktupāvels" ignored (օգնություն) - Neitz, Mary Jo (2000). «Queering the Dragonfest: Changing Sexualities in a Post-Patriarchal Religion». Sociology of Religion. 61 (4): 369–391. doi:10.2307/3712521. JSTOR 3712521. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 27-ին.
- O’Brien, Jodi (2008). Encyclopedia of Gender and Society. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications. ISBN 9781452266022.
- Oboler, Regina Smith (2011 թ․ հունիսի 5). «Negotiating Gender Essentialism in Contemporary Paganism». The Pomegranate. Equinox Publishing. 12 (2): 159–184. doi:10.1558/pome.v12i2.159. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 27-ին.
{{cite journal}}
: Text "The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies" ignored (օգնություն) - Оленич, Тамара Станиславовна Neo-paganism: the latent threat or influence of “soft power” on the Russian youth // Научный альманах стран Причерноморья. — Ростов н/Д: Донской государственный технический университет, 2019. — Т. 18. — № 2. — С. 17–24. — ISSN 2414-1143. —
- Osintsev A. V. , Kuznetsova O. V. The Myth of the Ancestral Homeland in Russian Neo-paganism = Миф о прародине в русском неоязычестве // Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences. — Krasnoyarsk: Siberian Federal University, 2015. — Vol. 8. — № 6. — P. 1037—1042.
- Pike S. New Age and Neopagan Religions in America. — Columbia University Press, 2004. — ISBN 0-231-12402-3
- Поуэ, Карла (2006). New religions and the Nazis. New York: Routledge.
{{cite book}}
: Text "Karla Poewe" ignored (օգնություն); Text "Poewe, Karla O." ignored (օգնություն) - Поуэ, Карла (2009). «The Völkisch Modernist Beginnings of National Socialism: Its Intrusion into the Church and Its Antisemitic Consequence». Religion Compass 3 (4): 676–696. doi:10.1111/J.1749-8171.2009.00156.X.
{{cite journal}}
: Text "Hexham, Irving" ignored (օգնություն); Text "Irving Hexham" ignored (օգնություն); Text "Karla Poewe, and Хексхэм, Ирвинг" ignored (օգնություն); Text "Poewe, Karla" ignored (օգնություն) - Reid S. Between the Worlds: Readings in Contemporary Neopaganism. — Canadian Scholars Press, 2006. — ISBN 1-55130-314-0
- Reid-Bowen, Paul (2016). Goddess as Nature: Towards a Philosophical Thealogy. Oxon: Routledge. ISBN 9780754656272.
- Salomonsen, Jone (2002). Enchanted Feminism: The Reclaiming Witches of San Francisco. London: Routledge. ISBN 978-0-415-22393-5.
- Schnurbein, Stefanie von (2016). Norse Revival: Transformations of Germanic Neopaganism. Leiden: Brill. ISBN 978-1-60846-737-2.
- Shallcrass, Philip (2002). «Druidry in the United Kingdom». In S. Rabinovitch; J. Lewis (eds.). The Encyclopedia of Modern Witchcraft and Neo-Paganism. New York: Citadel Press. էջեր 82–84. ISBN 978-0-8065-2406-1.
- Шнирельман, Виктор Александрович 'Christians! Go home': A Revival of Neo-Paganism between the Baltic Sea and Transcaucasia (An Overview)(անգլ.) // Journal of Contemporary Religion. — 2002. — Vol. 17. — P. 197—211. —
- Simpson S. Polish Rodzimowierstwo: Strategies for (Re)constructing a Movement // Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe / K. Aitamurto & S. Simpson (eds.). — Durham: Acumen, 2013. — P. 112—127. — x+358 p. — (Studies in Contemporary and Historical Paganism). — ISBN 978-1-84465-662-2
- Simpson, Scott; Filip, Mariusz (2013). «Selected Words for Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe». In Scott Simpson; Kaarina Aitamurto (eds.). Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe. Durham: Acumen. էջեր 27–43. ISBN 978-1-84465-662-2.
- Slater H. A Book of Pagan Rituals. — Weiser, 2003. — ISBN 0-87728-348-6
- Snook, Jennifer; Horrell, Thad; Horton, Kristen (2017). «Heathens in the United States: The Return to 'Tribes' in the Construction of a Peoplehood». In Rountree, Kathryn (ed.). Cosmopolitanism, Nationalism, and Modern Paganism. New York: Palgrave Macmillan. էջեր 43–64. ISBN 978-1-137-57040-6.
- Strmiska, Michael F. (2000). «Ásatrú in Iceland: The Rebirth of Nordic Paganism». Nova Religio. 4 (1): 106–132. doi:10.1525/nr.2000.4.1.106.
{{cite journal}}
: Text "Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions" ignored (օգնություն) - Strmiska, Michael F. (2005). Современное язычество в мировых культурах. Santa Barbara, Dencer, and Oxford: ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-608-4.
{{cite book}}
: Text "Modern Paganism in World Cultures" ignored (օգնություն); Text "Modern Paganism in World Cultures" ignored (օգնություն)- Strmiska, Michael F. (2005). «Modern Paganism in World Cultures». In M. F. Strmiska (ed.). Modern Paganism in World Cultures : Comparative Perspectives (PDF). Santa Barbara, CA, Dencer, and Oxford: ABC-CLIO. էջեր 18–22. ISBN 978-1-85109-608-4. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2021 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 24-ին.
- Strmiska, Michael F.; Sigurvinsson, Baldur A. (2005). «Asatru: Nordic Paganism in Iceland and America». In Strmiska, Michael F. (ed.). Modern Paganism in World Cultures. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. էջեր 127–179. ISBN 978-1-85109-608-4.
- Strmiska, Michael F. (2007). Putting the Blood Back into Blót: The Revival of Animal Sacrifice in Modern Nordic Paganism. Vol. 9. էջեր 154–189. doi:10.1558/pome.v9.i2.3921.
{{cite book}}
:|journal=
ignored (օգնություն) - Strutyński, Maciej The Ideology of Jan Stachniuk and the Power of Creation // Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe / Kaarina Aitamurto & Scott Simpson (eds.). — Durham: Acumen, 2013. — P. 283—397. — ISBN 9781844656622
- Sulak J. Modern Pagans: An Investigation of Contemporary Pagan Practices. — Research Publications, 2005. — ISBN 1-889307-10-6
- White, Larisa A. (2021). World Druidry: A Globalizing Path of Nature Spirituality. Belmont, California: Larisa A. White. ISBN 978-1-7367792-0-0.
- Wiench, Piotr (1995). «Neopaganism in Central Eastern Europe, Spoleczenstwo otwarte 4, 1995». 5th World Congress of Central and Eastern European Studies in Warsaw.
- Williams, Emyr; Francis, Leslie J.; Billington, Ursula; Robbins, Mandy (2012). «The Psychological-Type Profile of Practising British Druids Compared with Anglican Churchgoers» (PDF). Mental Health, Religion & Culture. 15 (10): 1065–1075. doi:10.1080/13674676.2012.681483. S2CID 144149706.
- York, Michael (1999). «Invented Culture/Invented Religion: The Fictional Origins of Contemporary Paganism». Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions. 3 (1): 135–146. doi:10.1525/nr.1999.3.1.135. JSTOR 10.1525/nr.1999.3.1.135. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 15-ին – via JSTOR.
- Йорк, Майкл (религиовед) (1995). The Emerging Network: A Sociology of the New Age and Neo-pagan Movements. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. ISBN 0-8476-8000-2.
{{cite book}}
: Text "Michael York (religious studies scholar)" ignored (օգնություն); Text "York, Michael" ignored (օգնություն) - Witulski, Vladimir (2013). «'Imported' Paganisms in Poland in the Twenty-First Century: A Sketch of the Developing Landscape». In Aitamurto, Kaarina; Simpson, Scott (eds.). Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe. Durham: Acumen. էջեր 298–314. ISBN 978-1-84465-662-2.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Айтамурто, Каарина (2018). «Родноверие, современное славянское язычество и сложности определения «религии»». Доклад, октябрь 2018 года, Второй Конгресс Русского религиоведческого общества «Понимание религии : исторические и современные аспекты». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 25-ին.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link) - Гайдуков, Алексей Викторович (2018 թ․ դեկտեմբերի 26). «Мистические практики современных язычников». 87-й семинар ЦИЭМ. Центр изучения эзотеризма и мистицизма. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
{{cite web}}
: Text "Гайдуков А. В." ignored (օգնություն) - Гайдуков, Алексей Викторович. «Проблемы изучения нового язычества». Круглый стол "Новое язычество: дискурсы и практики" в рамках III Конгресса Русского религиоведческого общества. 4-6 октября 2019 г., Санкт-Петербург. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
{{cite web}}
: Text "Гайдуков А. В." ignored (օգնություն) - Гайдуков, Алексей Викторович (2020 թ․ փետրվարի 20). «Неоязычество через призму религиоведения». Программа "Аргумент". Центр апологетических исследований. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
{{cite web}}
: Text "Гайдуков А. В." ignored (օգնություն) - Дворкин, Александр Леонидович (2015 թ․ սեպտեմբերի 18). «Неоязычество в России: современная ситуация». Доклад на VIII встрече Межправославного совещания центров по изучению новых религиозных движений и тоталитарных сект, Оточец – Словения, 18 сентября 2015. Центр религиоведческих исследований во имя священномученика Иринея Лионского. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 10-ին.
{{cite web}}
: Text "Дворкин А. Л." ignored (օգնություն) - Дворкин, Александр Леонидович (2020 թ․ հոկտեմբերի 5). «Неоязычество и движение New Age (попытка систематизации)». Лекция «Искажение отечественной истории в современном неоязыческом движении» в Тульский государственный педагогический университет. Информационный портал Тульской епархии. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 10-ին.
{{cite web}}
: Text "Дворкин А. Л." ignored (օգնություն); Text "Тульском государственном педагогическом университете имени Л. Н. Толстого" ignored (օգնություն) - Шиженский Р. В (2020). «Современное «родноверие»: реперные точки». Доклад на круглом столе: «Славянское язычество XXI века: проблемы генезиса и развития», прошедшем 15 февраля 2020 года в Мининский университет. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 6-ին.
{{cite web}}
: Text "Нижегородском государственном педагогическом университете имени Козьмы Минина" ignored (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link) - Шиженский Р. В (2021). «Неоязычество и средний класс». Лекторий «Крапивенский 4». 03.02.2021. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 6-ին.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link) - Слушателям научного лектория «Крапивенский 4» был представлен доклад «Неоязычество и средний класс» Արխիվացված 2021-02-05 Wayback Machine // Патриархия.ру. 04.02.2021.
- Христианская критика фильма «Игры Богов». Инглинги, Славяно-Арийские Веды, Хиневич, Трехлебов, родноверы, неоязычники Արխիվացված 2009-10-15 Wayback Machine.
- «Neo-Volkisch». Southern Poverty Law Center. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.