រាជវង្សយាន
មហាយាន 大元 ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ | |||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
១២៧១–១៣៦៨ | |||||||||||||||
![]() | |||||||||||||||
![]() ខេត្តនៃរាជវង្សយាននៅក្នុងឆ្នាំ១៣៣០ (ជាឡាតាំង) | |||||||||||||||
រាជធានី | ខាន់បាលីគ (ប៉េកាំង) ស៊ាងឌូ (រាជធានីនិទាឃរដូវ) | ||||||||||||||
ភាសាទូទៅ | |||||||||||||||
អក្សរផ្លូវការ | អក្សរផាកប៉ា[៤] | ||||||||||||||
សាសនា | ព្រះពុទ្ធសាសនា (ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេជាសាសនារបស់រដ្ឋ), សាសនាតេងគ្រីម៉ុងហ្គោល/សក្ការៈឋានសួគ៌ចិន, សាសនាតាវ, លទ្ធិខុងជឺ, សាសនាប្រជាប្រិយចិន, គ្រិស្តសាសនាណេស្តូរីចិន, រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក, យូដាសាសនា, ម៉ូញីចាវ, ឥស្លាមសាសនា | ||||||||||||||
រដ្ឋាភិបាល | រាជាធិបតេយ្យ | ||||||||||||||
ព្រះអធិរាជ | |||||||||||||||
▪ ១២៦០–១២៩៤ | គូប៊ីឡៃ ខាន់ | ||||||||||||||
▪ ១៣៣២–១៣៦៨ | ធួហ័ន ធាមួរ | ||||||||||||||
អធិការបតី | |||||||||||||||
▪ ១២៦៤–១២៨២ | អាកម៉ាដ ហ្វាណាកាទី (អាហឺម៉ា) | ||||||||||||||
▪ ១៣៤០–១៣៥៥ | ធួធួ | ||||||||||||||
សម័យកាលប្រវត្តិសាស្រ្ត | សម័យក្រោយតន្តី | ||||||||||||||
▪ គូប៊ីឡៃត្រូវលើកប្រកាសជាព្រះអធិរាជ | ៥ ឧសភា ១២៦០ | ||||||||||||||
▪ គូប៊ីឡៃប្រកាសឈ្មោះរាជវង្សថ្មីថា "មហាយាន" | ៥ វិច្ឆិកា ១២៧១ | ||||||||||||||
១២៦៨–១២៧៣ | |||||||||||||||
៤ កុម្ភៈ ១២៧៦ | |||||||||||||||
១៩ មីនា ១២៧៩ | |||||||||||||||
១៣៥១–១៣៦៨ | |||||||||||||||
▪ ការដួលរលំនៃរាជធានីខាន់បាលីគ | ១៤ កញ្ញា ១៣៦៨ | ||||||||||||||
▪ និម្មិតកម្មនៃរាជវង្សយានខាងជើង | ១៣៦៨–១៣៨៨ | ||||||||||||||
ក្រឡាផ្ទៃ | |||||||||||||||
១៣១០[៥] | ១១០០០០០០ គ.ម២ (៤២០០០០០ ម៉ាយ ក.) | ||||||||||||||
រូបិយវត្ថុ | ឈីវឆាវ | ||||||||||||||
|
រាជវង្សយាន (ភាសាចិន៖ 元朝, ភិងអ៊ិង៖ Yuáncháo) ឬអាចហៅថា មហាយាន[៦] (ភាសាចិន៖ 大元, ភិងអ៊ិង៖ Dà Yuán និងជាភាសាម៉ុងហ្គោល៖ ᠶᠡᠬᠡ
ᠶᠤᠸᠠᠨ
ᠤᠯᠤᠰ ដែលប្រែមកចំថា "មហារដ្ឋយាន"[ស ២]) គឺជារាជវង្សចិនដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលជនជាតិម៉ុងហ្គោល និងត្រូវជារដ្ឋស្នងចម្បងពីចក្រភពម៉ុងហ្គោល។ រដ្ឋនេះមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១២៧១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៣៦៨ ដោយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគូប៊ីឡៃ ខាន់ ដែលកាលនុះត្រូវជាអធិរាជទីប្រាំនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន រាជវង្សយានគឺជារដ្ឋស្នងឱ្យរាជវង្សស៊ុង និងជារដ្ឋមុនកំណើតនៃរាជវង្សមិង។
ថ្វីបើជេនហ្គិស ខាន់បានឡើងគ្រងរាជ្យជាខាហ្កាននៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦ មែន ប៉ុន្តែគោរម្យងារខាហ្កាននេះត្រូវបានប្រជាជនចិនចាត់ទុកថាមានអំណាច និងនាមស្មើនឹងព្រះអធិរាជហាន[៨] ហើយកាលនុះផងដែរ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលនៅគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិននៅឡើយ។ ដល់ឆ្នាំ១២៧៩ ទើបគូប៊ីឡៃ ខាន់បានប្រកាសជាផ្លូវការនូវរាជវង្សថ្មីតាមប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ហាន[៩] ក្រោយពីចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយលេបត្របាក់សំណល់រាជវង្សស៊ុងរបស់ចិននៅតំបន់ភាគខាងត្បូង។ ដែនអាណាចក្ររបស់ព្រះរាជាគូប៊ីឡៃថ្មីនេះគឺមានទម្លាប់ដឹកនាំខុសពីខាន់ចក្រផ្សេងៗទៀត (ខាន់ចក្រផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងជាលទ្ធផលនៃការបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោល) និងមានវិសាលភាពគ្រប់គ្រងតែលើទឹកដីចិន បូករួមទាំងតំបន់ជុំវិញខ្លះៗប៉ុណ្ណោះ[១០] ហើយវាត្រូវជារាជវង្សចិនដំបូងដែលមិនស្ថាបនាដោយជនជាតិហាន។[១១]:312[១២] នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ បន្ទាប់ពីវាយចាញ់កងកម្លាំងនៃរាជវង្សមិង ថ្នាក់ដឹកនាំម៉ុងហ្គោលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅតំបន់ខ្ពង់រាបនៃទឹកដីកំណើតខ្លួនវិញ (ម៉ុងហ្គោលី) ហើយក៏បន្តគ្រប់គ្រងក្រោមឈ្មោះ យានខាងជើង រហូតដល់ឆ្នាំ១៦៣៥ នៅពេលដែលពួកគេបានចុះចាញ់នឹងរាជវង្សជីនក្រោយ (ដែលក្រោយមកបានវិវត្តទៅជារាជវង្សឈីង)។
បន្ទាប់ពីចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានបែកចែងពីគ្នា រាជវង្សយានបានក្លាយជាខាន់ចក្រមួយដែលគ្រប់គ្រងដោយអ្នកស្នងរាជសម្បត្តិបន្តពីមហាខាន់មឹងគឿ។ រាជវង្សយាននេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយគូប៊ីឡៃ ខាន់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គបានជ្រើសយកជីតាខ្លួនគឺ ជេនហ្គិស ខាន់ ជាព្រះស្ថាបនិកផ្លូវការនៃរាជវង្ស ហើយតាំងនាមតាមប្រាសាទថា ថៃហ៊្សូ។ នៅក្នុងព្រះរាជបញ្ញត្តិដែលមានចំណងជើងថា សេចក្តីប្រកាសនៃនាមព្រះរាជវង្ស ដែលបានចេញនៅឆ្នាំ១២៧១[១៣] គូប៊ីឡៃបានប្រកាសឈ្មោះនៃរាជវង្សថ្មីថា មហាយាន ហើយបានអះអាងថារាជវង្សខ្លួនគឺបានស្នងបន្តពីអតីតរាជវង្សចិនពីសម័យព្រះរាជាបី និងអធិរាជប្រាំ រហូតដល់រាជវង្សថាង។[១៣] ព្រះចៅអធិរាជយានខ្លះបានរៀនចេះស្ទាត់ជំនាញភាសាចិន ឯខ្លះទៀតបានបន្តប្រើតែភាសាម៉ុងហ្គោលដើម និងអក្សរផាកប៉ាប៉ុណ្ណោះ។[១៤]
គូប៊ីឡៃក្នុងនាមជាខាហ្កាន ឬមហាខាន់នៃចក្រភពម៉ុងហ្គោលពីឆ្នាំ១២៦០ បានអះអាងថាខ្លួនមានអំណាចកំពូលស្រោបលើរដ្ឋស្នងចក្រភពម៉ុងហ្គោលផ្សេងទៀតដូចជា៖ ឆាហ្កាតៃ ហ្វូងមាស និងអ៊ីលខាណាត មុនពេលត្រូវប្រកាសជាព្រះអធិរាជចិននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១។ ដោយហេតុនេះ ពេលខ្លះរាជវង្សយានត្រូវបានគេហៅថា អាណាចក្រនៃមហាខាន់។[១៥][១៦]
ឈ្មោះ
[កែប្រែ]រាជវង្សយាន | |||||||
![]() "រាជវង្សយាន" សរសេរជាអក្សរចិន (លើ) និង "មហារដ្ឋយាន" (ទម្រង់ឈ្មោះបច្ចុប្បន្ន៖ Yehe Yüan Ulus) ជាអក្សរម៉ុងហ្គោល (ក្រោម) | |||||||
ចិន | 元朝 | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Literal meaning | "រាជវង្សយាន" | ||||||
| |||||||
ឈ្មោះរាជវង្ស | |||||||
ចិន | 大元 | ||||||
Literal meaning | មហាយាន | ||||||
| |||||||
ឈ្មោះពេញផ្លូវការ៖ ᠳᠠᠢ ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ | |||||||
Traditional Chinese | 大元大蒙古國 | ||||||
Simplified Chinese | 大元大蒙古国 | ||||||
Literal meaning | មហារដ្ឋយាន | ||||||
|
នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ គូប៊ីឡៃ ខាន់បានចាប់ផ្ដើមហៅអាណាចក្រខ្លួនថា មហាយាន រួចក៏បង្កើតចេញជា រាជវង្សយាន ពីពេលនោះមក។[៦] តាមបទដ្ឋានប្រវត្តិសហសម័យ "រាជវង្សយាន" គឺធម្មតាសម្ដៅទៅលើអាណាចក្រដែលគ្របដណ្ដប់នៅលើទឹកដីចិន ដែលមានរាជធានីនៅដាឌូ (បច្ចុប្បន្នគឺ ប៉េកាំង)។[១៣][១៧]
ប្រវត្តិវិទូលោកខាងលិចច្រើនស្គាល់រាជវង្សយានថាជា "រាជវង្សម៉ុងហ្គោល" ឬ "រាជវង្សម៉ុងហ្គោលនៃចិន។[១៨] ម្យ៉ាងទៀត យានក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា "អាណាចក្រនៃមហាខាន់" ឬ "ខាន់ចក្រនៃមហាខាន់" ដែរ[១៩] ព្រោះគេតែងឃើញឈ្មោះពីរនេះនៅលើផែនទីមួយចំនួននៃរាជវង្សយាន ដោយនេះទំនងដោយសារ ព្រះចៅអធិរាជយានមានគោរម្យងារមួយទៀតថា មហាខាន់។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
[កែប្រែ]ដើមសាវតារ
[កែប្រែ]ជេនហ្គិស ខាន់បានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោល និងក្លាយជាមហាខាន់នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦។[២០] ជេនហ្គិស និងអ្នកបន្តស្នងរាជត្រកូលព្រះអង្គបានពង្រីកវិសាលភាពចក្រភពម៉ុងហ្គោលទៅពាសពេញផ្ទៃនៃទ្វីបអាស៊ី។ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់រាជបុត្រាទីបីរបស់ជេនហ្គិស ព្រះនាម អ៊ូហ្កេដី ខាន់ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយបំបែករាជវង្សជិននៅក្នុងឆ្នាំ១២៣៤ រួចបានត្រួតត្រាតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន។[២១] អ៊ូហ្កេដីបានប្រទានក្មួយប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃ នូវរាជតំណែងមួយនៅក្នុងខេត្តហឺប៉ី។ ថ្វីបើកាលនុះ គូប៊ីឡៃមិនចេះអានភាសាចិនមែន ប៉ុន្តែព្រះអង្គមានគ្រូជនជាតិហានជាច្រើននាក់នៅអមទ្រង់តាំងកុមារភាព។ ពេលមកដល់ចិន គូប៊ីឡៃដាក់ព្រះទ័យរៀនសូត្រពីទីប្រឹក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាចិន និងខុងជឺ។[២២] មឹងកឿ ខាន់បានឡើងស្នងរាជ្យជាមហាខាន់បន្តពីបុត្រារបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាមគូយូគ នៅក្នុងឆ្នាំ១២៥១។[២៣] មឹងកឿបានប្រទានប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃនូវអំណាចគ្រប់គ្រងទាំងប៉ុន្មានដែលម៉ុងហ្គោលមានលើទឹកដីប្រទេសចិន។ ក្រោយក្លាយជាតួអង្គដឹកនាំម្នាក់នៅប្រទេសចិន គូប៊ីឡៃបានចាត់ឱ្យសាងសង់សាលារៀនសម្រាប់បណ្ដុះបណ្ដាលអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់លុយក្រដាស បំផុសពិធីសាសនាចិនឡើងវិញ និងគាំទ្រគោលនយោបាយដែលជំរុញឱ្យមានកំណើនកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម។[២៤] គូប៊ីឡៃបានស្ដាររាជធានីថ្មីនៅកៃពីង ដែលក្រោយមកបានប្តូរឈ្មោះមក ស៊ាងឌូ។[២៥]
ក្នុងនាមជាមហាខាន់ មឹងកឿបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាប្រឆាំងនឹងរាជវង្សស៊ុងនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេសចិន[២៦] ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងទ័ពច្រើនឆ្ងាយជាងកម្លាំងដែលពួកម៉ុងហ្គោលបានបញ្ជូនទៅឈ្លានពានតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៦។[២៧] មឹងកឿបានចូលព្រះទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៩ ដោយគ្មានអ្នកស្នងរាជសម្បត្តិបន្ត។[២៨] គូប៊ីឡៃបានត្រឡប់ទៅទឹកដីដើមម៉ុងហ្គោលីវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦០ បន្ទាប់ពីបានដឹងឮថាប្អូនប្រុសរបស់ខ្លួន ព្រះនាម អារីគ ប៊ូគ បានលួចឡើងសោយរាជ្យបល្ល័ង្កម៉ុងហ្គោលដោយមិនបានពិគ្រោះគ្នាមុន។[២៩] ដោយឃើញថាក្រុមប្រឹក្សាម៉ុងហ្គោលបានយល់ស្របលើកអារីគជាមហាខាន់ គូប៊ីឡៃក៏បានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាផ្ទាល់ខ្លួនមួយដែរនៅចិនហើយបានជ្រើសតាំងជាមហាខាន់ និងជាលទ្ធផល សង្គ្រាមស៊ីវិលក៏បានផ្ទុះឡើង។[៣០] គូប៊ីឡៃបានពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៃក្រុមប្រឹក្សាចិនរបស់ទ្រង់ដើម្បីធានាថាកងទ័ពខ្លួនមានធនធានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបន្តមុខងារ និងសកម្មភាពវាតទី។ ក្រុមប្រឹក្សាគូប៊ីឡៃបានកើនការពេញចិត្តខ្លាំងចំពោះទ្រង់បន្ទាប់ពីឃើញព្រះអង្គបញ្ជាឱ្យបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដោយយកគំរូតាមការិយាធិបតេយ្យនៃរាជវង្សចិនបុរាណ និងព្រមទទួលយកព្រះនាមមួយទៀតជាភាសាចិនថា ជុងថង។[៣១] អារីគ ប៊ូគត្រូវជួបនឹងកង្វះធនធានដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ទ័ពរបស់ខ្លួន ហើយក៏បានសុំទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤។ ខាន់ចក្រខាងលិចទាំងបី (ហ្វូងមាស ឆាហ្កាតៃ និងអ៊ីលខាណាត) បានក្លាយជារដ្ឋស្វយ័ត ដោយមានតែអ៊ីលខាណាតប៉ុណ្ណោះដែលទទួលស្គាល់គូប៊ីឡៃជាមហាខាន់។[៣២][៣៣] ជម្លោះស៊ីវិលនេះ និងជម្លោះបន្តបន្ទាប់បានបំបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោលជារៀងរហូត។[៣៤]
រជ្ជកាលគូប៊ីឡៃ ខាន់
[កែប្រែ]ដើមឆ្នាំ
[កែប្រែ]ដើមរជ្ជកាលរបស់គូប៊ីឡៃ ខាន់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយអស្ថិរភាពដូចជា ការមិនទទួលស្គាល់រាជអំណាចពីចៅប្រុសរបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាមហៃទូ[៣][៣៥] និងការគំរាមកំហែងពីរាជវង្សស៊ុងនៅភាគខាងត្បូងជាដើម។[៣] នៅឯប៉ែកឦសាន គូប៊ីឡៃបានសម្របសម្រួលជាមួយនគរកូរ្យ៉ូ (កូរ៉េ) ដោយដំឡើងព្រះអង្គម្ចាស់វ័នជុងជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរនេះ[២][៣] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គូប៊ីឡៃថែមទាំងបានរៀបអភិសេកបុត្រីរបស់ខ្លួនជាមួយអង្គក្សត្រវ័នជុងទៀតផងដើម្បីពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋទាំងពីរ។[៣៦] ជាថ្នូរ ស្ត្រីជនជាតិកូរ៉េត្រូវបានបញ្ជូនមកព្រះរាជវាំងយានជាសួយសារអាករ ហើយស្រីស្នំម្នាក់បានក្លាយជាព្រះអធិរាជនីថែមទៀតផង។[៣៧] អំណាចអធិរាជគូប៊ីឡៃក៏ត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយភាពចលាចលក្នុងស្រុកផងដែរ។ លី ថាន ដែលជាកូនប្រសាររបស់មន្ត្រីចិនដ៏មានអំណាចមួយរូប បានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦២។ បន្ទាប់ពីបានបង្ក្រាបការបះបោររបស់លី ថានរួច គូប៊ីឡៃក៏បញ្ជាឱ្យមានការក្ដោបឥទ្ធិពលរបស់ទីប្រឹក្សាជនជាតិហាននៅក្នុងព្រះរាជវាំង[៣៨] ព្រោះទ្រង់បានកើតព្រះទ័យព្រួយខ្លាចថាការពឹងពាក់លើមន្ត្រីចិនទាំងនោះច្រើនពេកអាចធ្វើឱ្យគេងាយនឹងផ្តួលរំលំអំណាចរបស់ទ្រង់។[៣៩]
នៅក្រោយឆ្នាំ១២៦២ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាញផលប្រយោជន៍ពីចិនទៅផ្គត់ផ្គង់ជនជាតិម៉ុងហ្គោល ប៉ុន្តែខ្លួនក៏ត្រូវខិតខំបំពេញតម្រូវការឱ្យមន្ត្រីចិនផងដែរដើម្បីចៀសវាងការបះបោរកុំឱ្យកើតមាន។[៤០] ក្នុងន័យនេះ ព្រះអង្គបានសម្រេចកំណែទម្រង់ដែលស្នើឡើងដោយទីប្រឹក្សាចិន ដូចជាធ្វើមជ្ឈការការិយាធិបតេយ្យ ពង្រីកចរាចរលុយក្រដាស និងរក្សាឯកធិភាពលើផលិតផលអំបិល និងដែក។[៤១] ព្រះអង្គបានស្ដារលេខាធិការដ្ឋានរាជាធិរាជឡើងវិញ និងរក្សារចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលរាជវង្សចិនពីមុនៗឱ្យនៅដដែរ។[៤២] រាជរដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានបែងចែកវណ្ណៈសង្គមយានជាបីថ្នាក់ ដោយជនជាតិហានត្រូវស្ថិតនៅក្នុងវណ្ណៈទាបបំផុត។ លុះពេលអាណាចក្រយានបានវាយឈ្នះរាជវង្សស៊ុង ទើបគេបង្កើតវណ្ណៈទីបួនឡើងដោយបញ្ចូលជនជាតិចិនខាងត្បូងចូលវណ្ណៈថ្មីនេះ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទីប្រឹក្សាចិនរបស់គូប៊ីឡៃនៅតែកាន់កាប់អំណាចច្រើននៅក្នុងរាជរដ្ឋាភិបាលយាន ដោយពេលខ្លះពួកគេមានឥទ្ធិពលច្រើនជាងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទូទៅទៀតផង។[៤១]
ស្ថាបនារាជវង្សថ្មី
[កែប្រែ]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg/220px-YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg)
គូប៊ីឡៃបានប្តូររាជធានីម៉ុងហ្គោលពីការ៉ាកូរុំមកខាន់បាលីគនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤ (បច្ចុប្បន្នគឺទីក្រុងប៉េកាំង)។[៤៣] នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ គូប៊ីឡៃបានប្រកាសទទួលអំណាចនៃឋានសួគ៌ (ស្មើនឹងអំណាចទេវរាជ) និងបានប្រកាសថាឆ្នាំ១២៧២ គឺជាឆ្នាំដំបូងនៃមហាយាន (大元) ទៅតាមបែបបទប្រពៃណីនៃរាជវង្សចិន។[៤៤]
ក្នុងយុគសម័យដើមដំបូងនៃរាជវង្សយាន គូប៊ីឡៃបានជំរុញឱ្យមានកំណើនពាណិជ្ជកម្ម វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌។ ព្រះអង្គក៏បានគាំទ្រពាណិជ្ជករនៅតាមបណ្តាញពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ កសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ផ្តល់ជំនួញហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកទូរចរ និងគាំទ្រនូវការចរាចរក្រដាសប្រាក់ជាវឆាវជាដើម។ ប្រាក់កាក់នូវតែគេបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងសង្គមយានរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទគូលូគ ខាន់ ទើបកាក់ត្រូវបានជំនួសទាំងស្រុងដោយលុយក្រដាស។ ដល់ក្នុងរជ្ជកាលធួហ័ន ធាមួរ ទើបរាជរដ្ឋាភិបាលយានបានចេញចរាចរកាក់ប្រាក់ទង់ដែងជាថ្មី។[៤៥] ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បច្ចេកវិទ្យា ទំនិញ និងវប្បធម៌ជាច្រើនត្រូវបានចែករំលែកទៅវិញទៅមករវាងប្រជាជាតិចិន និងពួកលោកខាងលិច។[៤៦] ងាកមករជ្ជកាលគូប៊ីឡៃវិញ ព្រះអង្គបានពង្រីកមហាប្រឡាយចិនពីភាគខាងត្បូងរហូតមកដល់រាជធានីយាននៅភាគខាងជើង។[៤៧] ដោយសារគោលនយោបាយទ្រង់នេះហើយ ទើបអាណាចក្រចិន និងម៉ុងហ្គោលបន្តមានលក្ខណៈសកល។[៤៨] ឧទាហរណ៍ ព្រះអង្គបានស្វាគមន៍ភ្ញៀវបរទេសគ្រប់សាសន៍មកកាន់ព្រះរាជវាំងចិនយាន ដោយក្នុងចំណោមភ្ញៀវទាំងនោះគឺមានពាណិជ្ជករអ៊ីតាលីវេនីសម្នាក់ឈ្មោះ ម៉ាកូ ប៉ូឡូ ដែលស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកនាពេលនោះបានក្លាយជាកញ្ចក់ឆ្លុះរបស់ពួកអឺរ៉ុបមកលើប្រទេសចិន។[៤៩] ក៏ព្រោះដោយសារដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏អស្ចារ្យរបស់ម៉ាកូ ប៉ូឡូនេះ ទើបក្រោយមកវាបានជំរុញបណ្ដុះគំនិតអ្នករុករកផ្សេងៗដូចជា គ្រីស្តុប កូឡុំ ឱ្យឈ្វេងយល់បន្ថែមពីភូមិសាស្ត្របូព៌ា។[៥០]
យុទ្ធនាការយោធា និងការត្រួតត្រា
[កែប្រែ]បន្ទាប់ពីបានពង្រឹងរាជរដ្ឋាភិបាលនៅភាគខាងជើងប្រទេសចិនរួច គូប៊ីឡៃក៏បានបន្តគោលនយោបាយពង្រីកទឹកដីតពីរាជវង្សានុវង្សម៉ុងហ្គោលពីមុនៗ ដោយបើកយុទ្ធនាការយោធាថ្មីប្រឆាំងនឹងរាជវង្សស៊ុងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។[៥១] ព្រះអង្គបានលើកទ័ពទៅឡោមព័ទ្ធទីក្រុងស៊ាំងយ៉ាង ដែលជារនាំងបិទបាំងអាណាចក្រយានពីអាងទន្លេយ៉ង់សេ នៅរវាងឆ្នាំ១២៦៨ និងឆ្នាំ១២៧៣។[៥២][៤៣] ក្រៅពីនេះ គូប៊ីឡៃបានបញ្ជាឱ្យបើកបេសកកម្មយោធាឆ្លងសមុទ្រក្នុងគោលបំណងត្រួតត្រាប្រទេសជប៉ុននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៤ ប៉ុន្តែត្រូវទទួលរងបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់។[៥៣] រាជត្រកូលដួអាននៃព្រះរាជនគរដាលីនៅក្នុងខេត្តយូណានសព្វថ្ងៃ បានយល់ព្រមធ្វើខ្លួនជាសាមន្តរាជក្រោមរាជវង្សយាន និងបានគាំទ្រកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយោធារបស់យានប្រឆាំងនឹងរាជវង្សស៊ុង។[៥៤]
នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៦ ទ័ពគូប៊ីឡៃបានដណ្ដើមកាន់កាប់រាជធានីហាងចូវរបស់នគរស៊ុង[៥៥] ដែលកាលនុះត្រូវជាទីក្រុងស្តុកស្តម្ភបំផុតនៃប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីព្រះចៅអធិរាជស៊ុង ព្រះនាម កុង បានសុំទទួលចុះចាញ់។[៥៦] ដោយសារទង្វើរបស់អធិរាជកុង រដ្ឋអំណាចយានក៏បានទុកជីវិតឱ្យព្រះអង្គ និងរៀបអភិសេកព្រះអង្គជាមួយក្សត្រីម៉ុងហ្គោលមួយរូប។[៥៧] ក្រុមស្មោះស្ម័គ្រនឹងនគរស៊ុងបាននាំគ្នារត់គេចចេញពីរាជធានីហាងចូវ រួចបានលើកប្អូនប្រុសរបស់អតីតអធិរាជកុង ព្រះនាម ពីង ដែលទ្រង់នៅជារាជកុមារនៅឡើយ ជាព្រះអធិរាជថ្មីនៃរាជវង្សស៊ុង។ កងកម្លាំងយានក្រោមការដឹកនាំដោយមេទ័ពចិនហានឈ្មោះ ចាង ហុងហ្វែន បានលើកទ័ពជើងទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកទៅកម្ចាត់ពួកអ្នកនិយមនគរស៊ុងនៅឯសមរភូមិយ៉ាមិនក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ចៅអធិរាជស៊ុងចុងក្រោយបានលង់ទឹកក្ស័យសង្ខារ ដែលនាំឱ្យរាជវង្សស៊ុងអស់អត្ថិភាព។[៥៨] បន្ទាប់ពីការត្រួតត្រាលើនគរស៊ុងដោយរាជវង្សយាន ទឹកដីភាគខាងជើង និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនបានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលបីរយឆ្នាំ។[៥៩]
ក្រោយឆ្នាំ១២៧៩ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានប្រឈមនឹងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដោយសារការចំណាយច្រើនទៅលើសង្គ្រាម និងគម្រោងសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនានា។[៦០] កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបង្កើន និងប្រមូលចំណូលពន្ធបន្ថែមត្រូវបានញ៉ាំញ៉ីដោយអំពើពុករលួយ និងដំណើររឿងអាស្រូវនយោបាយជាច្រើន[៦១] ចំណែកឯបេសកកម្មយោធាក៏លែងមានប្រសិទ្ធភាពជោគជ័យដូចមុនដែរ។[៦០] លើសពីនេះ យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសជប៉ុនលើកទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ បានទទួលរងបរាជ័យដោយសារតែព្យុះទីហ្វុងកំណាចដែលបក់បោករំលិចនាវាចម្បាំងម៉ុងហ្គោល។[៥៣] យុទ្ធនាការយោធាដែលបញ្ជាដោយគូប៊ីឡៃប្រឆាំងនឹងអាណ្ណាម ចម្ប៉ា និងជ្វាត្រូវបរាជ័យស្ទើរទាំងស្រុង[៦២] លើកលែងតែសង្គ្រាមជាមួយភូមាប៉ុណ្ណោះ។[៦៣] នៅរាល់បេសកកម្មយោធាទាំងនេះ កងទ័ពម៉ុងហ្គោលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាត អាកាសធាតុមិនអំណោយផល និងទីសមរភូមិថ្មីដែលមិនត្រូវគ្នានឹងយុទ្ធសាស្ត្រសឹករបស់ម៉ុងហ្គោល។[៦២][៥៣] រាជវង្សថ្រាន់ដែលគ្រប់គ្រងដែនអាណ្ណាម (ដាយវៀត) បានវាយឈ្នះពួកម៉ុងហ្គោលនៅឯសមរភូមិបាច់ដាំង (១២៨៨)។ អាណ្ណាម ភូមា និងចម្ប៉ាបានទទួលស្គាល់អនុត្តរភាពរបស់ម៉ុងហ្គោល និងបង្កើតចេញជាទំនាក់ទំនងសុង្កភាគីជាមួយរាជវង្សយាន។[៦៤]
មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជម្លោះផ្ទៃក្នុងបានគំរាមកំហែងដល់គូប៊ីឡៃ និងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ។ ទ្រង់បានបង្ក្រាបឧទ្ទាមកម្មជាច្រើនដូចនៅទីបេ និងភាគឦសានប្រទេសចិន។[៦៥] មហេសីសំណព្វរបស់ព្រះអង្គបានចូលទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ និងព្រមទាំងរជ្ជទាយាទទ្រង់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៨៥។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យគូប៊ីឡៃខកព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំង ហើយទ្រង់ក៏បានចាប់ផ្ដើមដកព្រះកាយចេញពីកិច្ចការអធិរាជមួយចំនួន។ ព្រះអង្គបានធ្លាក់ព្រះកាយប្រឈួននៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៣ រួចក៏បានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១២៩៤។[៦៦]
រាជវង្សយានក្រោយរជ្ជកាលគូប៊ីឡៃ
[កែប្រែ]ធាមួរ ខាន់
[កែប្រែ]កំណត់សម្គាល់
[កែប្រែ]- ↑ ស្ថានភាពនៃរដ្ឋកូរ្យ៉ូនៅក្នុងសម័យរាជវង្សយានគឺមិនមានភាពច្បាស់លាស់ទេ។ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ដូចជា ថាន ឈីស៊ាង) បានចាត់ទុកកូរ្យ៉ូថាជារដ្ឋស្វយ័ត/ដាច់ដោយឡែកពីការគ្រប់គ្រងរបស់យាន[១][២][៣] ខណៈបញ្ញវន្តផ្សេងទៀតបានចាត់ទុកវាជារដ្ឋចំណុះពេញតួក្រោមរាជវង្សយាន។
- ↑ ជាទម្រង់ឈ្មោះសម័យដែលប្រើជាទូទៅដោយបណ្ឌិតចិន និងម៉ុងហ្គោលី។ នៅក្នុងភាសាម៉ុងហ្គោលកណ្ដាល គេសរសេរ៖ ᠳᠠᠢ
ᠦᠨ
ᠶᠡᠬᠡ
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
ᠤᠯᠤᠰ និងជាទម្រង់អក្សរគីរីឡុស៖ Их Юань улс។[៧]
ឯកសារយោង
[កែប្រែ]អាគតដ្ឋាន
[កែប្រែ]- ↑ Tan Qixiang (1987) (ជាភាសាចិនសម័យ). 7. SinoMaps Press. ល.ស.ប.អ. 978-7-5031-1844-9.
- ↑ ២,០ ២,១ Rossabi 1994, pp. 436–437.
- ↑ ៣,០ ៣,១ ៣,២ ៣,៣ Rossabi 1988, p. 77.
- ↑ Andrew West, ed. (21 December 2006). "'Phags-pa Script: Description". BabelStone. Retrieved 22 April 2023.
- ↑ Taagepera, Rein (September 1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly 41 (3). DOI:10.1111/0020-8833.00053.
- ↑ ៦,០ ៦,១ Simon, Karla W. (26 April 2013). Civil Society in China: The Legal Framework from Ancient Times to the 'New Reform Era'. Oxford University Press. p. 39 n. 69. ល.ស.ប.អ. 9780190297640.
- ↑ "(ជាភាសាម៉ុងហ្គោល) ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠶᠡᠬᠡ ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ". Монголын түүхийн тайлбар толь. 2016. Archived from the original on 2021-10-19. Retrieved 2024-01-24.
- ↑ Cite error: Invalid
<ref>
tag; no text was provided for refs namedEnthronement1206
- ↑ Mote 1994, p. 624.
- ↑ Atwood, Christopher Pratt (2004). Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. Facts On File. ល.ស.ប.អ. 978-0-8160-4671-3. https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo.
- ↑ Cite error: Invalid
<ref>
tag; no text was provided for refs namedSan
- ↑ Eberhard, Wolfram (1971). A History of China (3rd រ.រ.). Berkeley, California: University of California Press. p. 232. ល.ស.ប.អ. 0-520-01518-5.
- ↑ ១៣,០ ១៣,១ ១៣,២ Kublai Emperor (១៨ ខែធ្នូ ១២៧១), (ជាទម្រង់ចិនបុរាណ) 建國號詔, 元典章, http://zh.wikisource.org/wiki/建國號詔
- ↑ Franke, Herbert (1953). "Could the Mongol emperors read and write Chinese?". Asia Major 3 (1): 28–41.
- ↑ Saunders, John Joseph (2001). The History of the Mongol Conquests. University of Pennsylvania Press. p. 116. ល.ស.ប.អ. 978-0-8122-1766-7.
- ↑ Grousset, René (1939) (ជាfr). L'empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan.
- ↑ Robinson, David (2019). In the Shadow of the Mongol Empire: Ming China and Eurasia. Cambridge University Press. p. 50. ល.ស.ប.អ. 978-1-108-48244-8. https://books.google.com/books?id=itKyDwAAQBAJ&q=great+yuan+entire+mongol+empire&pg=PA50.
Robinson, David (2009). Empire's Twilight: Northeast Asia Under the Mongols. Harvard–Yenching Institute Monograph Series 68 Studies in East Asian Law. Brill. p. 293. ល.ស.ប.អ. 978-0-674-03608-6. https://books.google.com/books?id=PDjWpqU55eMC&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA293.
Hodong Kim (2018). "Mongol Perceptions of "China" and the Yuan Dynasty". ជា Brook, Timothy; Walt van Praag, Michael van; Boltjes, Miek. Sacred Mandates: Asian International Relations since Chinggis Khan. University of Chicago Press. pp. 45–56. ល.ស.ប.អ. 978-0-226-56293-3. https://books.google.com/books?id=6p1WDwAAQBAJ&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA45. At p. 45. - ↑ William Honeychurch; Chunag Amartuvshin (2006). "States on Horseback: The Rise of Inner Asian Confederations and Empires". ជា Miriam T. Stark. Archaeology of Asia. Wiley Blackwell. pp. 255–278. អ.វ.ល.:10.1002/9780470774670.ch12. ល.ស.ប.អ. 9780470774670.
- ↑ Ronald Findlay; Mats Lundahl (2006). "The First Globalization Episode: The Creation of the Mongol Empire, or the Economics of Chinggis Khan". Asia and Europe in Globalization. Brill. pp. 13–54. អ.វ.ល.:10.1163/9789047410812_005. ល.ស.ប.អ. 9789047410812.
- ↑ Ebrey 2010, p. 169.
- ↑ Ebrey 2010, pp. 169–170.
- ↑ Rossabi 1994, p. 415.
- ↑ Allsen 1994, p. 392.
- ↑ Rossabi 1994, p. 418.
- ↑ Rossabi 2012, p. 65.
- ↑ Allsen 1994, p. 410.
- ↑ John Masson Smith Jr. (1998). "Nomads on Ponies vs. Slaves on Horses. Reviewed Work: Mongols and Mamluks: The Mamluk-Īlkhānid War, 1260–1281 by Reuven Amitai-Preiss". Journal of the American Oriental Society 118 (1): 54–62.
- ↑ Allsen 1994, p. 411.
- ↑ Rossabi 1988, p. 53.
- ↑ Rossabi 1988, p. 51.
- ↑ Rossabi 1994, p. 423–424.
- ↑ Rossabi 1988, p. 62.
- ↑ Allsen 1994, p. 413.
- ↑ Allsen 2001, p. 24.
- ↑ Morgan 2007, p. 105.
- ↑ Rossabi 1994, pp. 438.
- ↑ (2010)"Review of David M. Robinson, Empire's Twilight: Northeast Asia under the Mongols. Harvard-Yenching Institute Monograph Series". China Review International 17 (3): 377–379. ISSN 1069-5834.
- ↑ Rossabi 1994, p. 426.
- ↑ Rossabi 1998, p. 66.
- ↑ Rossabi 1994, p. 427.
- ↑ ៤១,០ ៤១,១ Rossabi 1988, p. 70–71.
- ↑ Rossabi 2012, p. 70.
- ↑ ៤៣,០ ៤៣,១ Ebrey 2010, p. 172.
- ↑ Mote 1994, p. 616.
- ↑ David Miles; Andrew Scott (2005). Macroeconomics: Understanding the Wealth of Nations. John Wiley & Sons. p. 273. ល.ស.ប.អ. 978-0-470-01243-7.
Mike Markowitz (22 May 2016). "Coinage of the Mongols". CoinWeek. Ancient Coin Series. Archived from the original on 23 May 2016. Retrieved 2 កុម្ភៈ 2024.{{cite web}}
: More than one of|archivedate=
and|archive-date=
specified (help); More than one of|archiveurl=
and|archive-url=
specified (help)
Hartill, David (2005). Cast Chinese Coins: A Historical Catalogue. Trafford. ល.ស.ប.អ. 1-4120-5466-4. https://books.google.com/books?id=r4qWx1MFrMQC. - ↑ Rossabi 2012, p. 72.
- ↑ Rossabi 2012, p. 74.
- ↑ Rossabi 2012, p. 62.
- ↑ Rossabi 1994, p. 463.
- ↑ Allsen 2001, p. 61.
- ↑ Rossabi 1994, p. 429.
- ↑ Rossabi 2012, p. 77.
- ↑ ៥៣,០ ៥៣,១ ៥៣,២ Morgan 2007, p. 107.
- ↑ Michael C. Brose (2014). "Yunnan's Muslim Heritage". ជា Anderson, James A.; Whitmore, John K.. China's Encounters on the South and Southwest: Reforging the Fiery Frontier Over Two Millennia. Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Volume: 22. Brill. pp. 135–155. អ.វ.ល.:10.1163/9789004282483_006. ល.ស.ប.អ. 978-90-04-28248-3. https://books.google.com/books?id=YV1hBQAAQBAJ&pg=PA146.
- ↑ Rossabi 1994, p. 430.
- ↑ Morgan 2007, p. 106.
- ↑ Hua, Kaiqi (2018). "The Journey of Zhao Xian and the Exile of Royal Descendants in the Yuan Dynasty (1271–1358)". ជា Heirman, Ann; Meinert, Carmen; Anderl, Christoph. Buddhist Encounters and Identities Across East Asia. Leiden: Brill. pp. 196–226. អ.វ.ល.:10.1163/9789004366152_008. ល.ស.ប.អ. 978-90-04-36615-2. https://books.google.com/books?id=bGdjDwAAQBAJ&pg=PA213.
- ↑ Rossabi 2012, p. 77–78.
- ↑ Morgan 2007, p. 113.
- ↑ ៦០,០ ៦០,១ Rossabi 1994, p. 473.
- ↑ Rossabi 2012, p. 111.
- ↑ ៦២,០ ៦២,១ Rossabi 2012, p. 113.
- ↑ Rossabi 1998, p. 218.
- ↑ Rossabi 1988, p. 218–219.
- ↑ Rossabi 1988, p. 487–88.
- ↑ Rossabi 1994, p. 488.
- Pages with non-numeric formatnum arguments
- Pages with reference errors
- CS1 errors: redundant parameter
- Articles containing Chinese-language text
- Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
- រាជវង្សយាន
- ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៣
- ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៤
- រាជវង្សនៃចិន
- អតីតប្រទេសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន
- អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីបូព៌ា
- ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ុងហ្គោលី
- ខាន់ចក្រ
- គូប៊ីឡៃ ខាន់
- រដ្ឋម៉ុងហ្គោល