Alfabet kaszubski
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Alfabet_kaszubski_1850.jpeg/230px-Alfabet_kaszubski_1850.jpeg)
Alfabet kaszubski – alfabet, oparty na piśmie łacińskim, służący do zapisu języka kaszubskiego. Składa się z 34 następujących liter:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Kashubian_keyboard_layout.png/230px-Kashubian_keyboard_layout.png)
A, Ą, Ã, B, C, D, E, É, Ë, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ò, Ó, Ô, P, R, S, T, U, Ù, W, Y, Z, Ż
Oprócz tego, podobnie jak w języku polskim, obecne są dwuznaki: ch, cz, dz, dż, rz oraz sz. Należy przy tym zaznaczyć, że szereg cz, dż, sz, ż przybiera w języku kaszubskim wymowę nieco inną niż w polszczyźnie – spółgłoski te są zadziąsłowe, a nie retrofleksyjne (a przez to wymawia się je bardziej jak angielskie sh, ch) – rz zachowuje jednak wymowę zgodną z polszczyzną ogólną.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Pierwszą znaczącą próbę kodyfikacji pisowni etnolektu kaszubskiego podjął Florian Ceynowa. W 1850 roku zaproponował on dwudziestodziewięcioliterowy alfabet w swoim dziele Xążeczka dlo Kaszebov[1]. Charakterystyczne dlań było występowanie liter v i x. W 1866 roku rozszerzył on swój alfabet o 12 nowych liter, w tym liter z „haczkami” (znakiem diakrytycznym obecnym we współczesnych literach alfabetu czeskiego), np. č, š[1].
W 1919 roku Friedrich Lorentz zaproponował zmodyfikowany alfabet kaszubski, zawierający w sobie następujące znaki nieobecne w podstawowym alfabecie łacińskim: ą, č, é, ë, ł, ń, ó, ô, œ, ǫ, ř, š, ž. Litery z haczkami można było zastępować przez ich polskie odpowiedniki – cz, rz, sz i ż[1].
Obecny standard pisowni wypracowano w 1996 roku[2][3][4]. Jest on krytykowany przez część działaczy kaszubskich, jako zbyt zbliżony do polskiego, przez co – ich zdaniem – nie oddaje w pełni brzmienia kaszubszczyzny, a ponadto sprzyja polonizacji Kaszubów i zanikowi ich odrębności narodowej; w zamian proponują oni wariant klasyczny (kasz. klasiczni varianjt)[5][6].
Litery utworzone za pomocą znaków diakrytycznych
[edytuj | edytuj kod]Wielka litera | Mała litera | Nazwa opisowa | Przybliżona wymowa polska | Wymowa w IPA |
---|---|---|---|---|
Ą | ą | A z ogonkiem | óm/ón | [õ], [ũ] |
à | ã | A z tyldą | jak francuskie an | [ã]
[ɛ̃] (powiat pucki i północna część wejherowskiego) |
É | é | E z akcentem ostrym | yj, na końcu wyrazów y | [e] (e wymawia się jako [ɛ]) [ɨj] w niektórych dialektach [i]/[ɨ] (na obszarze od Pucka do Kartuz) na końcu wyrazów wymawia się jak [ɨ] |
Ë | ë | E z dierezą | krótkie e | [ə] |
Ł | ł | L złamane | jak w polskim | [w] |
Ń | ń | N z akcentem ostrym | jak w polskim, w niektórych dialektach jak n | [ɲ], [n] |
Ò | ò | O z akcentem ciężkim | łe | [wɛ] |
Ó | ó | O z akcentem ostrym | jak ó/u | [o] (o wymawia się jako [ɔ])
[u] (południowe dialekty) |
Ô | ô | O z akcentem przeciągłym | wymowa y przy ułożeniu ust jak do u | [ɞ]
[ɛ] (zachodnie dialekty) [ɔ] (powiat wejherowski) |
Ù | ù | U z akcentem ciężkim | łu | [wʉ] |
Ż | ż | Z z kropką | ź | [ʒ] |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Marek Kwidziński , Alfabet kaszubski [online], Kaszubska Strona Informacyjna, 13 maja 2006 [dostęp 2017-11-21] [zarchiwizowane z adresu 2022-03-31] .
- ↑ Stanisław Janke , Kaszubska pisownia w nowym wyrazie, Stanisław Janke, Cezary Obracht-Prondzyński (red.), „Pomerania” (6), czerwiec 1996, s. 43-44, ISSN 0238-9045 .
- ↑ Vladislav Knoll , Z problematiky vývoje gramatického popisu kašubštiny, Emilie Bláhová (red.), „Slavia – časopis pro slovanskou filologii”, 78 (1-2), 2009, s. 1-22, ISSN 0037-6736 [dostęp 2022-05-01] [zarchiwizowane z adresu 2012-04-09] (cz.).
- ↑ Jerzy Treder , Kaszubszczyzna literacka (Cechy, fazy i tendencje rozwojowe), [w:] Edward Breza (red.), Kaszubszczyzna – Kaszëbizna, [w:] Projekt Rastko-Kaszuby, Opole 2001, s. 203-223, ISBN 83-86881-30-5 [dostęp 2022-05-01] (pol.).
- ↑ Maciej Bandur , Jak pjisac ve klasicznim variance?, [w:] Skra – pismiono ò kùlturze [online], 27 lipca 2018 [dostęp 2020-04-19] [zarchiwizowane z adresu 2021-04-23] (pol.).
- ↑ Artur Jabłoński , Pjismò regionalné abò kaszëbskjé, [w:] Skra – pismiono ò kùlturze [online], 19 kwietnia 2019 [dostęp 2020-04-19] [zarchiwizowane z adresu 2021-05-06] (kaszub.).