Herbert George Wells
![]() H.G. Wells (1920) | |
Data i miejsce urodzenia |
21 września 1866 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
13 sierpnia 1946 |
Narodowość | |
Język |
angielski |
Alma Mater |
Royal College of Science |
Dziedzina sztuki | |
Ważne dzieła | |
![]() |
Herbert George Wells (ur. 21 września 1866 w Bromley, zm. 13 sierpnia 1946 w Londynie) – brytyjski pisarz i biolog. Po napisaniu powieści takich jak Wojna światów, Wehikuł czasu i Wyspa doktora Moreau stał się jednym z pionierów gatunku science fiction.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Młodość
[edytuj | edytuj kod]Urodził się 21 września 1866 roku[1] w Bromley, hrabstwo Kent (obecnie dzielnica Londynu) jako czwarty, ostatni syn Josepha Wellsa i Sarah Neal. Dzieciństwo spędził w „Atlas House” przy „47 The High Street” – nędznej kamienicy[2]. Jego rodzice z trudem radzili sobie z utrzymaniem rodziny. Ojciec, Joseph Wells, próbował swych sił prowadząc mały sklepik, pracując jako ogrodnik i jako zawodowy gracz w krykieta. Jednak w 1877 r. złamał nogę, w związku z czym nie mógł zarabiać na życie. Z tego powodu matka Herberta – Sarah Neal zaczęła pracę jako służąca w „Up Park” – siedzibie miejscowych bogaczy. Jednak jej charakter spowodował utratę pracy w 1893 roku.
W 1874 r. Herbert również złamał nogę. To nieszczęśliwe zdarzenie spowodowało, że przykuty na dłuższy czas do łóżka ośmioletni wówczas Herbert z nudów zaczął czytać dużą liczbę książek, co w znaczącym stopniu ukształtowało jego osobowość i bogatą wyobraźnię. W tym samym roku wstąpił do szkoły podstawowej nazwanej na cześć Thomasa Morleya – „Akademią Handlową pana Morleya”. Tam uczył się podstaw ortografii, matematyki, stylistyki, historii i księgowości. Jednak wypadek ojca zmusił Herberta w 1879 r. do opuszczenia szkoły. W 1880 r. próbował swych sił jako stażysta w sklepie tekstylnym w Windsorze, jednak ta trudna i monotonna praca stanowiła dla młodego człowieka ciężkie przeżycie. Następnie został pomocnikiem nauczyciela w malutkiej, prywatnej szkole w Wookey. Jednak szkoła zbankrutowała i Wells trafił do apteki w Midhurst jako uczeń. Rodzice nie byli w stanie utrzymać Herberta, więc i ten etap jego życia zakończył się niepowodzeniem. Zmuszony przez życie piętnastoletni chłopiec wrócił znów do sklepu tekstylnego, tym razem w Southsea, ale ciężka wielogodzinna praca dawała mu się we znaki i po dwóch latach wrócił do matki do „Up Park”.
Studia
[edytuj | edytuj kod]Wells trafił następnie do szkoły średniej w Midhurst prowadzonej przez Horacego Byatta, gdzie uczył się już wcześniej łaciny podczas pracy w aptece. Tam został nauczycielem na stażu. W tym też czasie podnosił swe kwalifikacje pedagogiczne i w 1884 r. uzyskał roczne stypendium w „Kensington Normal School” w Londynie za świetne wyniki egzaminów. Studiował tam głównie biologię pod okiem Thomasa Huxleya, osiągając bardzo dobre oceny. Niestety nie stać go było na zamieszkanie w Londynie, więc zajmował ciasny i zimny pokoik w Westbourne Park, codziennie dojeżdżając lub gdy go nie było na to stać – docierał pieszo do szkoły. W następnym roku studiował fizykę, ale już nie z tak świetnymi wynikami. Następny rok studiował geologię, ale nie zdał egzaminów i w 1887 r. musiał opuścić szkołę. W tym czasie był także redaktorem w czasopiśmie studenckim „The Science School Journal”, gdzie ukazała się w 1888 jego pierwsza wersja późniejszego Wehikułu czasu.
Praca
[edytuj | edytuj kod]W 1887 r. trafił do szkoły pod nazwą „Akademia Holt” we Wrexham w Walii. Tam podczas rozgrywek sportowych doznał ciężkiego urazu nerki, a po tym wypadku i po stwierdzeniu gruźlicy wrócił do „Up Park”. W 1888 r. znalazł pracę jako nauczyciel języka angielskiego, matematyki i rysunków w „Henley House School” w Londynie, zdobywając uznanie wśród swych uczniów. W latach 1890–1893 uczył w „University Correspondence College”, lecz jego praca polegała bardziej na sprawdzaniu testów uczniów niż na nauczaniu. Tutaj też napisał swój podręcznik biologii Textbook of Biology wydany w 1893 r.
Życie osobiste
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Herbert_George_Wells_in_1943.jpg/200px-Herbert_George_Wells_in_1943.jpg)
W październiku 1891 r. Wells poślubił swą daleką kuzynkę Izabelę Marię i zamieszkali w wynajętym domku. Ich życie nie układało się dobrze, dochodziło do kłótni z ograniczoną intelektualnie żoną. Małżonkowie rozstali się i Wells od 1894 r. związał się ze swą, poznaną wcześniej, studentką Amy Catherine Robbins, którą poślubił w 1895 roku. W tym też czasie pogorszył się stan jego zdrowia i musiał zrezygnować z nauczania i zająć się pisarstwem. Pisał coraz więcej materiałów dziennikarskich do prasy, zaczął także wydawać nowele i powieści. Przyniosło mu to sukces finansowy, a za uzyskane w ten sposób pieniądze kupił posiadłość w Heatherlea, by w końcu w 1900 r. osiąść w wybudowanym przez siebie domu o nazwie „Spade House” na wybrzeżu Anglii.
W 1898 r. wraz z żoną i z przyjacielem George’em Gissingiem wyruszył w podróż do Włoch. Jednakże w tym czasie nasiliły się kłopoty z nerką.
W 1901 r. urodził się pierwszy syn Herberta i Katarzyny – George Philip, a dwa lata później drugi syn – Frank Richard. Potem stosunki między małżonkami zaczęły się psuć za sprawą romansów pisarza.
W 1902 r. wstąpił do Towarzystwa Fabiańskiego („Fabian Society”) głoszącego ideały o podłożu socjalistycznym. Na skutek wewnętrznych tarć w ugrupowaniu i konfliktu z Bernardem Shawem zniechęcony opuścił Towarzystwo w 1906 roku.
W 1910 r. sprzedał „Spade House”, a w 1911 r. przeniósł się do Francji. Jednak w 1912 r. powrócił do Anglii. W 1914 i 1920 r. odwiedził Rosję. Zwłaszcza ta druga podróż, rosyjska bieda i katastrofa gospodarcza skłoniły pisarza do snucia katastroficznych wizji w swych powieściach fantastycznych. Lenin po rozmowie z nim oceniał go jako marzyciela. Ponownie odwiedził ten kraj w 1934 r. przeprowadzając między innymi długi wywiad ze Stalinem.
Wybuch I wojny światowej traktował początkowo jako szansę dla Anglii na zdobycie dominującej roli, dzięki której na świecie miał zapanować pokój, wkrótce jednak zmienił zdanie i stał się pacyfistą. Z tego powodu II wojna światowa była dla niego ciężkim przeżyciem. Spędził ją w Londynie, doświadczając bombardowania stolicy Wielkiej Brytanii.
Dysputa z Henrym Jamesem na temat science-fiction
[edytuj | edytuj kod]H.G. Wells odbył dysputę z Henrym Jamesem na temat literatury fantastyczno-naukowej. Pisarz uważał, że dokładna analiza bohatera science-fiction jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy ramy społeczne są niezmienne. W ciągu jego własnego życia przyśpieszenie zmian uczyniło te ramy częścią obrazu[3].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Amazing_Stories_1927_08.jpg/220px-Amazing_Stories_1927_08.jpg)
Wells tworzył bardzo dużo. Pisał również pod pseudonimem Reginald Bliss. Książki Niewidzialny człowiek czy Wojna światów stały się kanonem gatunku. Adaptacja radiowa Wojny światów wykonana przez Orsona Wellesa wywołała w 1938 r. panikę w USA, gdyż słuchacze uznali słuchowisko za relację z prawdziwej inwazji. Wojna światów doczekała się również wersji muzycznej. „Jeff Wayne’s Musical Version of the War of the Worlds” to jedno z ciekawszych dzieł muzyki rozrywkowej lat 70. XX wieku. W rolę narratora wcielił się Richard Burton. Kolejne reedycje płyty ukazały się w latach 1995 i 2005. Wojna światów została sfilmowana dwukrotnie – w 1953 i 2005 r. przez Stevena Spielberga (adaptacja budzi jednak liczne kontrowersje).
Najsłynniejsza powieść Wellsa Wehikuł czasu, opublikowana w 1895 roku, doczekała się licznych wydań na całym świecie. Również zekranizowana dwukrotnie, po raz pierwszy w 1960 r., po raz drugi w 2002.
Wyspę doktora Moreau zekranizowano trzykrotnie – w latach: 1933, 1977 i 1996.
Jego twórczość z tego okresu przepełniona jest pesymistyczną wizją świata. Po sukcesie, jaki przyniosły Wellsowi powieści science-fiction, skierował swoje zainteresowania w stronę literatury obyczajowo-społecznej. Kolejny etap jego twórczości to utopie i traktaty, a także dzieła encyklopedyczne z zakresu historii, filozofii, biologii i nauk ekonomicznych.
W roku 1933 w powieści Kształt rzeczy przyszłych (The Shape of Things to Come) przewidział, że w styczniu 1940 wybuchnie wojna światowa, której się bał[4].
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Przez sobie współczesnych był uważany za publicystę oraz rzecznika postępu kulturalnego i reform społecznych o poglądach pacyfistycznych. Jest jednym z najpoczytniejszych pisarzy fantastyki naukowej, wywarł duży wpływ na przemiany polityczne w Anglii po I wojnie światowej. Wspierał finansowo przedsięwzięcia naukowe: założone przez Juliana Huxleya, Johna B.S. Haldana, Lancelota Hogbena i Francisa Alberta Eleya Crew czasopismo naukowe Journal of Experimental Biology oraz stowarzyszenie naukowe Society for Experimental Biology.
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]Wells napisał sześćdziesiąt cztery książki, głównie z obszaru fantastyki, ale także powieści obyczajowe, filozoficzno-historyczne oraz z zakresu biologii.
Fantastyka i biologia
[edytuj | edytuj kod]- 1893 – Text-Book of Biology
- 1895 – Wehikuł czasu (The Time Machine), po raz pierwszy wydany w Polsce jako „Podróż w czasie. Opowieść fantastyczna” Warszawa 1899 w tłumaczeniu Feliksa Wermińskiego
- 1895 – Cudowny gość (The Wonderful Visit)
- 1896 – Koło fortuny (The Wheels of Chance)
- 1896 – Wyspa doktora Moreau (The Island of Dr Moreau)
- 1897 – Niewidzialny człowiek (The Invisible Man)
- 1898 – Wojna światów (The War of the Worlds), pierwsze polskie wydanie: 1899 r. Nakładem Redakcyi „Gazety Polskiej” Druk J.Sikorskiego, Warecka 14 / Przekład Maryi Wentz’l[5]
- 1899 – Kiedy śpiący budzi się (When the Sleeper Wakes)
- 1901 – Pierwsi ludzie na księżycu (The First Men In The Moon), pierwszy polski, skrócony i uproszczony przekład autorstwa Marii Strebeyko ukazał się 1902; następne przekłady wydano w 1921 i 1959
- 1901 – Wizje przyszłości (Anticipations)
- 1902 – Syrena. Księżycowa opowieść (The Sea Lady: a time of moonshine)
- 1903 – Prawda o Pyecrafcie (The Truth About Pyecraft)
- 1904 – Pokarm bogów (The Food of the Gods and How It Came to Earth)
- 1905 – Współczesna utopia (A Modern Utopia)
- 1906 – W dni komety (In the Days of the Comet)
- 1907 – The Future in America
- 1908 – Wojna w przestworzu (The War in the Air)
- 1909 – Anna Weronika (Ann Veronica)
- 1914 – Świat wyzwolony (The World Set Free)
- 1914 – The War That Will End War
- 1915 – Filozof w opałach (Bealby: A Holiday)
- 1915 – Boon
- 1917 – Bóg, niewidzialny Król (God the Invisible King)
- 1917 – The Soul of a Bishop
- 1918 – Janka i Piotr (Joan and Peter)
- 1919 – Nieśmiertelny ogień (The Undying Fire)
- 1920 – Rosja we mgle (Russia in the Shadows)
- 1922 – Krótka historia świata (A Short History of the World)
- 1923 – Ludzie jak bogowie (Men Like Gods)
- 1924 – Sen (The Dream)
- 1925 – Ojciec Krystyny Alberty (Christina Alberta’s Father)
- 1927 – Strajk (Meanwhile)
- 1928 – Wyspa wariatów (Mr. Blettsworthy on Rampole Island)
- 1930 – Nauka o życiu (The Science of Life)
- 1930 – The Autocracy of Mr. Parham
- 1932 – Praca, bogactwo i szczęście ludzkości (The Work, Wealth and Happines of Mankind)
- 1932 – The Bulpington of Blup
- 1933 – Kształt rzeczy przyszłych (The Shape of Things to Come)
- 1934 – Próba autobiografii (Experiment in Autobiography)
- 1936 – Gracz w krokieta (The Croquet Player)
- 1937 – Brynhild
- 1938 – Dolores (Apropos of Dolores)
- 1938 – Mózg świata (World Brain)
- 1938 – The Brothers
- 1939 – The Fate of Homo Sapiens
- 1939 – The Holy Terror
- 1940 – New World Order
- 1940 – Babes In The Darkling Wood
- 1941 – You Can’t Be Too Careful
- 1945 – Mind at the End of Its Tether
Powieści obyczajowe
[edytuj | edytuj kod]- 1900 – Miłość i pan Lewisham (Love and Mr Lewisham)
- 1905 – Kipps
- 1909 – Tono-Bungay
- 1910 – Historia pana Polly (The History of Mr. Polly)
- 1910 – Nowy Machiavelli (The New Machiavelli)
- 1911 – Małżeństwo (Marriage)
- 1913 – Namiętni kochankowie (The Passionate Friends)
- 1914 – Żona Sir Izaaka Harmana (The Wife of Sir Isaac Harman)
- 1915 – Wspaniałe poszukiwanie (The Research Magnificent)
- 1916 – Pan Britling widzi na wskroś (Mr. Britling Sees It Through)
- 1926 – Świat Williama Clissolda (The World of William Clissold)
Filozoficzno-historyczne
[edytuj | edytuj kod]- 1908 – First and Last Things
- 1920 – Historia świata (The Outline of History)
- 1921 – The Salvaging of Civilization
- 1933 - The open conspiracy and other writings
Opowiadania fantastyczne wydane w języku polskim
[edytuj | edytuj kod]- 1894 - Kwitnienie dziwnej orchidei (The Flowering of The Strange Orchid)[6]
- 1894 - Obserwatorium w Avu (In The Avu Observatory)[6]
- 1894 - Skarb w lesie (The Treasure In The Forest)[6]
- 1894 - Skradziony bakcyl (The Stolen Bacillus)[6]
- 1894 - Triumfy taksydermisty (The Triumphs of a Taxidermist)[6][7]
- 1894 - Twórca diamentów (The Diamond Maker)[6]
- 1895 - Argonauci powietrza (The Argonauts of The Air)[6]
- 1895 - Kuszenie Harringaya (The Temptation of Harringay)[8]
- 1895 - Latający człowiek (The Flying Man)[6]
- 1895 - Niezwykły przypadek oczu Davidson’a (The Remarkable Case of Davidson’s Eyes)[6]
- 1896 - Czerwony pokój (The Red Room)[6]
- 1896 - Jałbko (The Apple)[8]
- 1896 - Morscy Najeźdzcy (The Sea Riders)[6]
- 1896 – W otchłani, Atak z głębiny (In the Abyss)[8]
- 1897 - Gwiazda (The Star)[6]
- 1897 – Kryształowe jajko (The Crystall Egg)[8]
- 1898 – Człowiek, który robił cuda (The Man Who Could Work Miracles)[8]
- 1898 – Skradzione ciało (The Stolen Body)[8]
- 1901 – Eliksir przyśpieszający (The New Accelerator)[8]
- 1902 – Niedoświadczone widmo (The Inexperienced Ghost)[8]
- 1904 – Kraina ślepców (The Country of the Blind)[8]
- 1905 – Królestwo mrówek (The Empire of the Ants)[8]
- 1909 – Dolina Pająków (The Valley of Spiders)[8]
- 1910 - Z mateczką na Mörderbergu (Little Mother Up the Mörderberg)[8]
Pozostałe opowiadania wydane w języku polskim
[edytuj | edytuj kod]- 1894 - Kradzież w parku Hammerpond (The Hammerpond Park Burglary)[6]
- 1894 - Porzucona Jane (The Jilting of Jane)[6]
- 1894 - Przez okno (Through A Window)[6]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ H.G. Wells, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2012-03-24] (ang.).
- ↑ H.G. Wells: A Modern Utopia. Penguin Classics, 1905. ISBN 978-0-14-144112-2.
- ↑ Scott Sanders , Niewidzialni mężczyźni i kobiety: zanik bohatera w science fiction, [w:] Ryszard Handke, Lech Jęczymyk, Barbara Okólska (red.), Spór o SF, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 284-285, ISBN 83-210-0815-1 .
- ↑ H.G. Wells: The Shape of Things to Come. Penguin Classics, 1933. ISBN 0-14-144104-6.
- ↑ H.G. Wells „Wojna światów” Gazeta Polska – Warszawa 1899 r.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Herbert George Wells , Opowiadania fantastyczne, tom 2, 2021, ISBN 978-83-66704-96-1 .
- ↑ Herbert George Wells, Triumfy taksydermisty (The Triumphs of a Taxidermist, 1894) – CM Klasyka [online] [dostęp 2023-01-13] (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l H.G. Wells , Opowiadania fantastyczne. T. 1, wyd. I, ilustrowane grafikami z epoki, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2021, ISBN 978-83-66704-79-4, OCLC 1298398154 [dostęp 2023-01-13] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jerzy Gronau , Wędrówki po bibliografii angielskiego autora Herberta Georga Wells’a, Kraków 2009 [dostęp 2020-05-05] .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Paweł Brudek, Herbert George Wells. Wizjoner wojny totalnej, „Histmag.org”, 19 lutego 2009.
- Herbert George Wells – zbiór polskich przekładów prac Herberta George’a Wellsa
- Lancelot Thomas Hogben, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-09-30] (ang.).
- Historia ludzkości według Herberta George’a Wellsa – kolekcja w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000122832703
- VIAF: 97006424
- ULAN: 500225477
- LCCN: n79063613
- GND: 118643266
- NDL: 00460562
- LIBRIS: wt79650f1z8z8qs
- BnF: 119290531
- SUDOC: 027195104
- SBN: CFIV010461
- NLA: 35599551
- NKC: jn19990009045
- DBNL: well030
- BNE: XX1070444
- NTA: 068899750
- BIBSYS: 90059385
- CiNii: DA00469118
- Open Library: OL13066A
- PLWABN: 9810598535905606
- NUKAT: n94003008
- OBIN: 36831
- J9U: 987007280406705171
- PTBNP: 47732
- CANTIC: a1048050x
- LNB: 000019435
- NSK: 000004802
- BNA: 000046729
- CONOR: 7703907
- BNC: 000038325
- ΕΒΕ: 62607
- BLBNB: 000235490
- KRNLK: KAC2018O9387
- LIH: LNB:V*35134;=BC