ORP Iskra (1982)
ORP „Iskra” pod pełnymi żaglami | |
Klasa |
okręt szkolny |
---|---|
Typ |
Iskra |
Projekt |
B79/II |
Historia | |
Stocznia | |
Położenie stępki |
11 listopada 1981 |
![]() | |
Wejście do służby |
11 sierpnia 1982 |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/ORP_Iskra_%281982%29_dron_%281%29.jpg/240px-ORP_Iskra_%281982%29_dron_%281%29.jpg)
ORP „Iskra” – okręt szkolny polskiej Marynarki Wojennej, trzymasztowa barkentyna projektu B79/II, druga w historii jednostka pływająca nosząca imię ORP Iskra. Została wprowadzona do służby w 1982 roku i oznaczona numerem burtowym 253. Jest pierwszym okrętem pod banderą wojenną Polski, który opłynął kulę ziemską.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Marynarka Wojenna Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stanęła w końcu lat 70. XX wieku wobec problemu braku jednostki pływającej przeznaczonej do przeprowadzania praktyk marynarsko-żeglarskich oraz podstawowego szkolenia nawigacyjnego. Przyczyną takiej sytuacji było wycofanie w 1977, ze względu na zużycie eksploatacyjne, 60-letniego szkunera trzymasztowego ORP „Iskra”. W związku z tym Dowództwo Marynarki Wojennej i Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej rozpoczęły starania o pozyskanie nowego okrętu żaglowego, który wypełniłby powstałą lukę.
W wyniku tych działań została podjęta decyzja o budowie w Stoczni Gdańskiej im. Włodzimierza Lenina trójmasztowej barkentyny gaflowo-bermudzkiej projektu B79, którego autorem był kpt. ż.w. inż. Zygmunt Choreń, projektant takich żaglowców, jak „Dar Młodzieży” czy „Alexander von Humboldt”. Wówczas trwały już prace nad pierwszą jednostką tej serii – „Pogorią”, a później zbudowano jeszcze bliźniacze „Kaliakrę” dla Marynarki Wojennej Bułgarii, kanadyjską STS „Concordię” oraz doświadczalną RV „Oceanię” dla Polskiej Akademii Nauk.
Projekt polskiej Marynarki Wojennej oznaczono numerem B79/II. W 1981 roku przy grupie okrętów szkolnych Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej w Gdyni utworzono zespół organizacyjno-przygotowawczy, mający za zadanie sprawowanie nadzoru na budową, a następnie przejęcie nowego okrętu. Stępka została położona 11 listopada 1981, a 6 marca 1982 miało miejsce wodowanie kadłuba. Uroczyste pierwsze podniesienie bandery odbyło się 11 sierpnia 1982 w obecności dowódcy Marynarki Wojennej adm. Ludwika Janczyszyna, który przekazał banderę wojenną wyznaczonemu na dowódcę okrętu kpt. mar. Lechowi Soroce, a proporzec Marynarki Wojennej – zastępcy dowódcy okrętu por. mar. Czesławowi Dyrczowi. Matka chrzestna Barbara Zielińska nadała jednostce imię poprzednika – ORP „Iskra”. 12 października 1982 (w ówczesny Dzień Wojska Polskiego) odbyła się w Gdyni uroczystość przekazania statkowi dzwonu, na którym umieszczono napis ORP ISKRA. 1982. DAR OKRĘGU WARSZAWSKIEGO LIGI MORSKIEJ[1].
Żaglowiec wszedł w skład grupy szkolnej Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej, a po przekształceniach w 1987 Akademii Marynarki Wojennej. W wyniku zmian organizacyjnych w 1995 grupa okrętów szkolnych uległa rozformowaniu, natomiast „Iskrę” wcielono do nowo powstałej grupy okrętów szkolnych dywizjonu Okrętów Szkolno-Badawczych w 3 Flotylli Okrętów w Gdyni. W dniu 23 czerwca 2006 została podporządkowana dowódcy dywizjonu zabezpieczenia hydrograficznego w Gdyni, co związane było z przekształceniem dywizjonu Okrętów Szkolno-Badawczych w dywizjon Okrętów Wsparcia i zmianą charakteru tej jednostki wojskowej.
Załoga stała zwana jest szkieletową, ponieważ stanowi ją tylko kilkunastu żołnierzy obsadzających najważniejsze stanowiska, co ma związek z rodzajem okrętu. Każdorazowo podczas wyjścia w morze zaokrętowana jest kilkudziesięcioosobowa załoga szkolna, zazwyczaj złożona z podchorążych Akademii Marynarki Wojennej lub elewów Szkoły Podoficerskiej Marynarki Wojennej. Przed rozwiązaniem Szkoły Chorążych Marynarki Wojennej w 2002 praktykę morską zdobywali na „Iskrze” także kadeci. Czasem wykonując zadania wychowania i promocji obronności ORP „Iskra” odbywa rejsy szkolne z inicjatywy takich organizacji, jak Liga Obrony Kraju czy Liga Morska i Rzeczna.
Pod koniec lat 80. XX wieku dowódca Marynarki Wojennej wiceadm. Piotr Kołodziejczyk podjął inicjatywę wysłania „Iskry” w rejs dookoła kuli ziemskiej. Przygotowania trwały kilka lat, a w ramach nich dowódca okrętu kpt. mar. Czesław Dyrcz odbył rejs dookoła świata na stanowisku II oficera „Daru Młodzieży”. Decyzja o realizacji koncepcji przy okazji zlotu „Sail Indonesia ’95”, związanego z obchodami 50. rocznicy odzyskania niepodległości przez Indonezję, została podjęta przez kolejnego dowódcę Marynarki Wojennej wiceadm. Romualda Wagę[2]. „Iskra” wyruszyła z Gdyni 18 kwietnia 1995 roku, w uroczystości pożegnania brał udział prezydent Lech Wałęsa, a do granicy wód terytorialnych asystował okręt rakietowy ORP „Piorun”[2]. W trakcie rejsu barkentyna odwiedziła Hiszpanię, Republikę Zielonego Przylądka, Brazylię, Południową Afrykę, Mauritius, Indonezję, Australię, Nową Zelandię, Argentynę, Falklandy, Portugalię i Wielką Brytanię. Do Polski ORP „Iskra” wróciła 10 lutego 1996 roku, od granicy Morza Bałtyckiego prowadzona wśród zamarzniętych wód przez okręt ratowniczy ORP „Lech”[2]. Tym samym stała się pierwszym w historii okrętem polskiej Marynarki Wojennej, który opłynął kulę ziemską dookoła, przebywając 37 739,9 mil morskich[2]. Za udział w regatach „Sail Indonesia ′95” okręt został uhonorowany nagrodą specjalną The Most Spirit Ship[2]. Obsadę oficerską załogi stałej stanowili: kmdr por. Czesław Dyrcz (dowódca okrętu), kpt. mar. Mariusz Mięsikowski (zastępca dowódcy okrętu), por. mar. Robert Sitek (dowódca działu nawigacyjnego), por. mar. Artur Pierzyński (dowódca działu łączności) i por. mar. Janusz Szeliga (dowódca działu elektromechanicznego). W rejsie wzięli udział również: kmdr ppor. Waldemar Skwarek, kmdr ppor. Lech Derlacz, kpt. mar. lek. Piotr Wajman i por. mar. Dariusz Żołnieruk. Załoga szkolna składała się ze słuchaczy I roku Wydziału Nawigacji i Uzbrojenia Okrętowego Akademii Marynarki Wojennej. W dniach 17–19 września 2008 roku żaglowiec szkolny ORP „Iskra” i jego załoga uczestniczyli w zdjęciach do polskiego filmu pt. „Miasto z morza” oraz serialu o tym samym tytule. Sceny do filmu kręcono w porcie Hel oraz na wodach Zatoki Gdańskiej. W 2015 roku na pokładzie szkoliła się załoga wietnamskiego żaglowca (zbudowanego w Polsce) „Lê Quý Dôn”[3].
„Iskra” pięciokrotnie otrzymała miano Najlepszego Okrętu Marynarki Wojennej w grupie okrętów specjalnych: w 1984, 1988, 1989, 1992 i 1994 roku[2]. Wielokrotnie uczestniczyła w regatach „Cutty Sark Tall Ships’ Races”, w których w 1989 roku wygrała, zdobywając nagrodę Cutty Sark Trophy. W 1990 roku decyzją sekretarza generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych została wyróżniona Medalem W Służbie Pokoju (ang. In the Service of Peace Medal), a w 1999 roku nagrodą „Fair Play” przyznaną przez komitet organizacyjny „The Cutty Sark Tall Ships’ Race” za holowanie przez ponad 200 mil uszkodzonego jachtu podczas regat[2][4]. Z okazji 18. rocznicy pierwszego podniesienia bandery prezydent Gdyni Wojciech Szczurek 11 sierpnia 2000 roku wręczył dowódcy „Iskry” kpt. mar. Robertowi Sitkowi symboliczny dowód osobisty wystawiony przez Urząd Miasta Gdyni[5].
Dowódcy okrętu
[edytuj | edytuj kod]- kapitan marynarki Lech Soroka (1982–1984)[3]
- porucznik marynarki/kapitan marynarki/komandor podporucznik/komandor porucznik/komandor Czesław Dyrcz (1984–1997)[3]
- kapitan marynarki/komandor podporucznik Robert Sitek (1997–2002)[3]
- komandor podporucznik/komandor porucznik Robert Żywiec (2002–2006)[3]
- komandor podporucznik Jacek Miłowski (2006-2020)[3]
- kapitan marynarki/komandor podporucznik Michał Rębiś (od 2020)
Pierwszą załogę ORP Iskra stanowili
[edytuj | edytuj kod]- d.o. – kpt. mar. mgr inż. Lech Soroka
- z.d.o. – por. mar. mgr inż. Czesław Dyrcz
- d.dz. I-V – por. mar. mgr Andrzej Bacdorf
- k.m. – chor. mar. Zenon Płachta
- szef dz. IV – bsm. Wiesław Janczarek
- b.o. – st. chor. mar. Marian Keller
- podoficer gospodarczy – bsmt Marek Sosiński (od 6.12.1982 r.)
w lipcu przybyli pierwsi marynarze:
- st. mar. Ryszard Tomaszewski – motorzysta
- st. mar. Krzysztof Piwowarczyk – sygnalista
- st. mar. Andrzej Całun – elektryk okrętowy
- st. mar. Ryszard Gronowski – motorzysta
- mar. Adam Zieman – radiotelegrafista
- mar. Waldemar Matejczuk – elektryk nawigacyjny
- mar. Tadeusz Jasztal – kucharz
Rejsy szkolne
[edytuj | edytuj kod]Przedsięwzięcie | Okres | Porty |
---|---|---|
Rejs szkolno-nawigacyjny | 15 czerwca – 18 lipca 1983 | Rostock |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 18 lipca – 11 sierpnia 1984 | Leningrad |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 18 czerwca – 14 lipca 1985 | Ryga |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 17 lipca – 11 sierpnia 1986 | Leningrad |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1987” | 20 czerwca – 25 lipca 1987 | Kilonia, Norrköping, Sztokholm, Rønne |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 29 lipca – 22 sierpnia 1987 | Narwik |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1988” | 29 czerwca – 7 sierpnia 1988 | Karlskrona, Helsinki, Maarianhamina, Kopenhaga |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 30 marca – 17 kwietnia 1989 | Portsmouth |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1989” | 27 czerwca – 3 sierpnia 1989 | Londyn, Hamburg, Cuxhaven, Malmö, Lubeka |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1990” | 25 czerwca – 4 listopada 1990 | Plymouth, A Coruña, Bordeaux, Zeebrugge, Rotterdam, Amsterdam, Saint-Malo, Funchal, Santa Cruz de Tenerife, Nowy Jork, Baltimore, Lerwick, Göteborg |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1991” | 25 czerwca – 23 sierpnia 1991 | Milford Haven, Cork, Belfast, Aberdeen, Delfzijl |
„Grand Regatta – Columbus ’92” | 31 marca – 22 sierpnia 1992 | Genewa, Kadyks, Santa Cruz de Tenerife, San Juan, Filadelfia, Nowy Jork, Boston, Liverpool |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1993” | 23 czerwca – 22 sierpnia 1993 | Bremerhaven, Den Helder, Newcastle, Bergen, Lerwick, Esbjerg, Antwerpia |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1994” | 27 czerwca – 27 sierpnia 1994 | Rouen, Porto, Saint-Malo |
Rejs dookoła świata | 18 kwietnia 1995 – 10 lutego 1996 | Gdynia, Santa Cruz de Tenerife, Porto Grande, Rio de Janeiro, Kapsztad, Port Louis, Dżakarta, Makasar, Darwin, Fremantle, Melbourne, Hobart, Sydney, Wellington, Ushuaia, Stanley, Buenos Aires, Recife, Ponta Delgada, Portsmouth, Gdynia |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1996” | 26 czerwca – 13 sierpnia 1996 | Rostock, Sankt Petersburg, Kotka, Turku, Kopenhaga[6] |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1997” | 26 czerwca – 26 sierpnia 1997 | Den Helder, Aberdeen, Trondheim, Bergen, Stavanger, Göteborg |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1998” | 28 czerwca – 7 września 1998 | Delfzijl, Falmouth, Lizbona, Vigo, Dublin, Portsmouth |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 1999” | 26 czerwca – 25 sierpnia 1999 | Hawr, Saint-Malo, Greenock, Lerwick, Aalborg |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 9 – 27 czerwca 2000 | Wilhelmshaven |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 2000” | 4 lipca – 10 sierpnia 2000 | Helsinki, Sztokholm, Flensburg |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 2001” | 25 czerwca – 11 sierpnia 2001 | Antwerpia, Ålesund, Ørsta, Bergen, Esbjerg |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 16 sierpnia – 8 września 2001 | Portsmouth |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 16 maja – 7 czerwca 2001 | Emden, Ostenda |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 2002” | 29 czerwca – 30 sierpnia 2002 | Kopenhaga, Brest, A Coruña, Santander, Portsmouth, Zeebrugge |
„L’Armada Rouen ’03” | 20 czerwca – 18 lipca 2003 | Rouen, Portsmouth, Londyn |
„Cutty Sark Tall Ships’ Races 2003” | 22 lipca – 27 sierpnia 2003 | Turku, Ventspils, Ryga, Lubeka |
„Tall Ships’ Races 2004” | 19 maja – 11 września 2004 | Las Palmas, Hamilton, Filadelfia, Greenport, Newport News, New London, Halifax, Port Hawkesbury, Sydney, Summerside, Dublin |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 16 czerwca – 16 lipca 2005 | Portsmouth, Zeebrugge |
Rejs szkolno-nawigacyjny | 16 – 22 sierpnia 2005 | Visby |
„Tall Ships’ Races 2006” | 27 czerwca – 28 sierpnia 2006 | Saint-Malo, Lizbona, Kadyks, A Coruña, Antwerpia |
„Ostend at Anchor 2007” | 17 maja – 4 czerwca 2007 | Ostenda |
„Tall Ships’ Races 2007” | 2 lipca – 27 sierpnia 2007 | Rostock, Turku, Sztokholm, Szczecin, Århus, Sztokholm, Kotka, Rostock |
Rejs szkolno-nawigacyjny, „Tall Ships’ Races 2010”, Sail Amsterdam 2010, Sail Bremerhaven 2010 | 28 czerwca – 31 sierpnia 2010 | Kopenhaga, Antwerpia, Aalborg, Hartlepool, Londyn, Amsterdam, Bremerhaven |
Rejs szkolno-nawigacyjny, Dni Morza Szczecin 2012, „Tall Ships’ Races 2012” | 4 czerwca – 3 września 2012 | Szczecin, Portsmouth, Funchal, Barcelona, Saint-Malo, Brest, A Coruña, Dublin |
Dane taktyczno-techniczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Orp_iskra_lewa_burta_w.jpg/300px-Orp_iskra_lewa_burta_w.jpg)
- Znak wywoławczy: SPWA
- MMSI: 261203000
- IMO –
- Wyporność standardowa: 380 t
- Pojemność: 299 BRT
- Długość całkowita: 49 m
- Szerokość: 8 m
- Zanurzenie:
- średnie: 3,8 m
- dziobu: 3,6 m
- rufy: 4 m
- Wysokość maksymalna: 33,5 m
- Napęd pomocniczy:
- silnik wysokoprężny Volvo Penta D9MH o mocy 355 KM (261 kW)
- jedna nastawna śruba napędowa o średnicy 1,5 m
- prędkość maksymalna: 9 w
- Konstrukcja kadłuba
- Kadłub posiada poprzeczny system wiązań. Skrzynkowo spawana stępka biegnie przez całą długość kadłuba. Do niej w odstępach co 50 cm przyspawanych jest 85 wręg. Kadłub przedzielono 4 grodziami wodoszczelnymi, co daje 5 przedziałów wodoszczelnych. Na każdej wrędze znajduje się dennik. Rufa typu pawężowego jest spawana z blach i profili hutniczych. Dziób typowy dla jednostek żaglowych uzbrojony jest w 10-metrowy bukszpryt usztywniony delfiniakiem i watersztagiem. Z góry kadłub zamyka stalowy pokład o poprzecznym systemie wiązań. Pod masztami znajdują się wzmocnienia.
- Zbiorniki okrętowe
- Okręt ma łącznie 13 zbiorników: na wodę słodką 3 zbiorniki, których objętość wynosi 37,0 m³, na paliwo 5 zbiorników o łącznej objętości 30,8 m³. Pozostałe zbiorniki balastowe służą jako przelewowe, ściekowe, na fekalia i olej smarowy.
- Międzypokład
- Na międzypokładzie rozmieszczono wszystkie pomieszczenia, takie jak:
kabiny i pomieszczenia mieszkalne, mesy, kuchnie i niektóre magazynki oraz sanitariaty.
- Pokład główny:
- Na pokładzie głównym znajdują się dwie nadbudówki. Są one wykonane ze stopu aluminium typu A1Mg5. Nadbudówki zamocowane są do pokładu okrętu za pomocą aluminiowo-stalowego płaskownika wykonanego metodą wybuchową.
- Omasztowanie okrętu
- Okręt posiada 3 maszty wykonane z rur stalowych zwężających się od pięty do topu. Miejsce przejścia masztów przez pokład główny mają wzmocnienia stalowe do 10mm. Fokmaszt jest omasztowany rejowo. Posiada on dwa podesty, zwane marslem dolnym i marslem górnym oraz 5 rei. Reje zamocowane są do kolumny masztu za pomocą bajfutów pozwalających na poziome i pionowe ich ustawienie. Grotmaszt posiada omasztowanie gaflowe. Do kolumny masztu zamocowane są 2 salingi: dolny i górny. Do kolumny grotmasztu przegubowo zamocowany jest bom i gafel. Między kolumną grotmasztu, bomem i gaflem rozpina się grot, a między szczytem grotmasztu i gaflem grottopsel. Bezanmaszt posiada ożaglowanie bermudzkie. Do bezanmasztu zamocowane są 2 salingi: dolny i górny oraz przegubowo bom. Między kolumną bezanmasztu i bomem rozpina się bezan. Kolumna bezana jest zarazem kominem odprowadzającym spaliny od silnika spalinowego. Z tych też względów pięta masztu ustawiona jest w międzypokładzie.Dziób został wyposażony w bukszpryt. Usztywniony przy pomocy delfiniaka i watersztagu. Między fokmasztem i bukszprytem stawia się kliwry. Na bukszprycie znajduje się gniazdo na flagsztok, drzewce służące do podnoszenia proporca MW. Na śródokręciu znajdują się w miejscu posadowienia legarów na łodzie okrętowe, żurawiki służące do spuszczania i podnoszenia pontonu.
- Załoga:
- stała: 6 oficerów, 6 podoficerów i 9 marynarzy
- szkolna: 2 oficerów-wykładowców, oficer-lekarz, 45 słuchaczy
Ożaglowanie (2004)
[edytuj | edytuj kod]- Żagle podstawowe:
- latacz – 57,7 m²
- bomkliwer – 43,5 m²
- kliwer – 44,5 m²
- foksztaksel – 43,4 m²
- fok – 95 m²
- dolny marsel – 65 m²
- górny marsel – 58 m²
- bramsel – 47 m²
- bombramsel – 39 m²
- grotstensztaksel – 62,7 m²
- grotbramsztaksel – 38,5 m²
- grotbombramsztaksel – 34,1m²
- grot – 140 m²
- grottopsel – 36 m²
- bezan – 95 m²
- Żagle dodatkowe:
- Żagle sztormowe:
- foksztaksel sztormowy – 23 m²
- grotstensztaksel sztormowy – 23 m²
- grot sztormowy – 25 m²
- bezan sztormowy – 25 m²
Okręt może żeglować, wykorzystując 24 żagle w różnym zestawie. Są zalecane 4 zestawy ożaglowania: podstawowe, skrócone, sztormowe 1, sztormowe 2. Ożaglowanie podstawowe – wykorzystuje się przy sprzyjających wiatrach do 4 B. Można wówczas dostawić 16 żagli, co daje 958 m². Ożaglowanie skrócone stosuje się przy mniej korzystnych warunkach hydrometeorologicznych, gdy siła wiatru przekracza 5 B:
- kliwer,
- foksztaksel,
- fok, fokmarsel dolny, fokmarsel górny,
- grotstensztaksel, grotbramsztaksel, grot,
- bezansztaksel, bezan
Ożaglowanie sztormowe 1 – ma zastosowanie w niekorzystnych warunkach, kiedy siła wiatru nie przekracza jednak 7 B. W tych warunkach stawia się żagle sztormowe lub refuje ożaglowanie podstawowe:
- foksztaksel, kliwer,
- fokmarsel dolny
- grotstensztaksel,
- zrefowany grot,
- zrefowany bezan,
Ożaglowanie sztormowe 2 – w warunkach sztormowych, przy sile wiatru 9 B i więcej należy używać tylko żagli sztormowych:
- sztormowy foksztaksel,
- sztormowy kliwer,
- sztormowy grotstensztaksel,
- trajsel,
- sztormowy bezan – trajsel.
Plany i modele
[edytuj | edytuj kod]- Plany Modelarskie 2/1986 (nr 130)
- Mały Modelarz 4-5/1997
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ MW, Nowy dzwon na ORP Iskra, „Żagle”, nr 8/1982, s. 13, ISSN 0137-4656.
- ↑ a b c d e f g Kluczyński 2018 ↓, s. 30–32.
- ↑ a b c d e f Kluczyński 2018 ↓, s. 33.
- ↑ Kronika Polskiej Marynarki Wojennej, „Morza, Statki i Okręty” nr 5/1999, s. 5.
- ↑ Biuro Prasowe Marynarki Wojennej Rzeczypospolitej Polskiej. „Żaglowiec Marynarki Wojennej ORP «Iskra» obchodzi 18 lat.” Marynarka Wojenna, 2000-08-11 [dostęp 2007-06-08].
- ↑ J.C. i J.W.. Polskie okręty za granicą. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 2/1996, s. 6, 1996.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jarosław Ciślak , Polska Marynarka Wojenna 1995, Warszawa: Wydawnictwo Lampart, 1995, ISBN 83-86776-08-0, OCLC 316544451 .
- Kontradmirał Czesław Dyrcz. „Rejs ORP «Iskra» dookoła świata – wspomnienie po latach.” Wspomnienia marynarzy Marynarki Wojennej. Marynarka Wojenna, format: PDF, liczba stron: 24 [dostęp 2007-06-08].
- Biuro Prasowe Marynarki Wojennej Rzeczypospolitej Polskiej. ORP „Iskra”. Dywizjon Zabezpieczenia Hydrograficznego Marynarki Wojennej [dostęp 2007-06-08].
- Książeczka ORP „Iskra” Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej Gdynia 1986 Opracowanie:Jerzy Apanowicz
- Marian Kluczyński. ORP Iskra. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 5-6/2018. XXIII (186), maj–czerwiec 2018. Warszawa: Magnum X.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Opis ORP „Iskra” w serwisie internetowym Marynarki Wojennej Rzeczypospolitej Polskiej. mw.mil.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-03-10)]. [dostęp 2007-06-08].