Słonecznik zwyczajny
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
słonecznik zwyczajny | ||
Nazwa systematyczna | |||
Helianthus annuus L. Sp. pl. 2:904. 1753 | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Helianthus_annuus_a1.jpg/220px-Helianthus_annuus_a1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Sloneczniki-Helianthus.jpg/220px-Sloneczniki-Helianthus.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Die_Best%C3%A4ubung_der_Sonnenblume_erfolgt_durch_verschiedene_Insekten%2C_hier_von_einer_Hummel.jpeg/220px-Die_Best%C3%A4ubung_der_Sonnenblume_erfolgt_durch_verschiedene_Insekten%2C_hier_von_einer_Hummel.jpeg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Sonnenblumenstiel_und_Bl%C3%BCtenkelch_bilden_einen_120%C2%B0_Winkel.jpg/220px-Sonnenblumenstiel_und_Bl%C3%BCtenkelch_bilden_einen_120%C2%B0_Winkel.jpg)
Słonecznik zwyczajny (Helianthus annuus L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, obecnie rozprzestrzenił się także gdzieniegdzie poza rejonem swojego rodzimego występowania[3]. Jest uprawiany w wielu rejonach świata, w Europie od XVI w. W Polsce występuje jako roślina uprawna i ozdobna.
Morfologia i biologia
[edytuj | edytuj kod]- Łodyga
- Wzniesiona, prosta, sztywna, gruba, pojedyncza lub słabo rozgałęziająca się. Osiąga 2-3 m wysokości. Istnieje jednak wiele odmian ozdobnych o wysokości od 0,5 do 1 m.
- Kwiaty
- Zebrane w bardzo duże kwiatostany typu koszyczek, o średnicy do 30 cm. Koszyczki zwisające po przekwitnięciu. Brzeżne kwiaty języczkowe są duże i żółte, zaś środkowe kwiaty rurkowe – drobne i brunatne. U odmian ozdobnych występują także kwiaty w innych kolorach.
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe, wszystkie liście sercowate, duże, ogonkowe, szorstkie, o piłkowanych brzegach.
- Owoc
- Jadalna niełupka zawierająca dużo tłuszczu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/SunflowerModel.svg/220px-SunflowerModel.svg.png)
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Roślina jednoroczna. Kwitnie od lipca do października, przedprątne kwiaty zapylane są przez błonkówki[5]. W ciągu dnia koszyczek słonecznika zwrócony jest zawsze w stronę słońca i stąd pochodzi nazwa rodzajowa. Owoce słonecznika zawierają do 38% oleju[6].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Jest uprawiany jako warzywo o jadalnych nasionach.
- Roślina oleista, jedna z ważniejszych. Z nasion otrzymuje się olej słonecznikowy używany jako tłuszcz jadalny, do produkcji margaryny, a także jako tłuszcz techniczny do wytwarzania pokostu, lakierów i mydła[6]. Jest bardzo bogatym źródłem kwasu linolowego[7].
- Wytłoki pozostałe po wyciskaniu oleju z nasion są dobrą paszą dla zwierząt[6].
- Istnieją odmiany pastewne, których pędy w postaci kiszonki są używane jako wartościowa pasza dla bydła[6].
- Nasiona słonecznika są bardzo bogatym źródłem mikro i makroelementów, witaminy E oraz aminokwasów. Skład aminokwasów na 100 g:[7]
- Izoleucyna - 1112 mg
- Leucyna - 1619 mg
- Lizyna - 917 mg
- Metionina - 478 mg
- Cystyna - 439 mg
- Fenyloalanina - 1140 mg
- Tyrozyna - 652 mg
- Treonina - 907 mg
- Tryptofan - 342 mg
- Walina - 1287 mg
- Arginina - 2340 mg
- Histydyna - 615 mg
- Alanina - 1092 mg
- Kwas asparaginowy - 2389 mg
- Kwas glutaminowy - 5442 mg
- Glicyna - 1424 mg
- Prolina - 1151 mg
- Seryna - 1053 mg
- Coraz częściej uprawiany jest jako roślina ozdobna w licznych odmianach (jako roślina rabatowa i na kwiat cięty). Istnieją odmiany o tzw. kwiatach pełnych zawierające wyłącznie kwiaty języczkowe, a także odmiany o kwiatach dwubarwnych.
- Do celów leczniczych nasiona były polecane przy zwalczaniu przeziębienia i kaszlu. Nalewka zrobiona z nasion słonecznika używana była w Turcji i Iranie przy stanach gorączkowych[8].
- Rdzeń łodyg był w Chinach używany do wyrobu papieru[6].
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Dane liczbowe na podstawie: [7] Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[9] |
Uprawa
[edytuj | edytuj kod]Roślina łatwa w uprawie. Uprawia się z nasion wysiewanych wczesną wiosną wprost do gruntu. Wytrzymuje wiosenne przymrozki (strefy mrozoodporności 4-10)[10]. W czasie owocowania może wymagać podparcia, gdyż duże i ciężkie koszyczki mogą wywrócić roślinę wraz z korzeniami (zwłaszcza po opadach deszczu). Wymaga stanowiska w pełnym słońcu i bardzo obfitego nawożenia.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-06-15].
- ↑ Helianthus annuus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ a b c d e Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ a b c Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. II zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 680. ISBN 978-83-200-5311-1.
- ↑ Roger Philips & Nicky Foy , Herbs, 1990, ISBN 0-330-32600-7 .
- ↑ Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.).
- ↑ Geoffrey Burnie i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- BioLib: 41534
- EoL: 468106
- EUNIS: 157986
- Flora of China: 200024005
- Flora of North America: 200024005
- FloraWeb: 6492
- GBIF: 9206251
- identyfikator iNaturalist: 57983
- IPNI: 119003-2
- ITIS: 36616
- NCBI: 4232
- Plant Finder: 277199
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-44475
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:119003-2
- Tela Botanica: 75161
- identyfikator Tropicos: 2700851
- USDA PLANTS: HEAN3
- CoL: 3K5TS