زبیدہ یزدانی
زبیدہ یزدانی | |
---|---|
تاریخ پیدائش | 27 اپریل 1916
|
تاریخ وفات | 11 جون 1996 (80 سال)
|
عملی زندگی | |
پیشہ | مورخ |
پیشہ ورانہ زبان | اردو |
ترمیم ![]() |
زبیدہ یزدانی (27 اپریل 1916 – 11 جون 1996) اک ہندوستانی مورخ سی جو ہندوستان وچ دکن دی تریخ وچ مہارت رکھدی سی۔ اوہ اک پیشہ ور مورخ سن ، ایہ اک ایسا مضمون سی جسنوں انہاں نے آکسفورڈ وچ پڑھیا سی تے جس وچ انہاں نے ہندوستان وچ کچھ 30 سال تک لیکچر دتا سی۔ اوہ آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلے والی پہلی ایشین خواتین وچوں اک سن۔ [۱] انہاں نے ہندوستان دی تریخ دے بارے وچ دو کتاباں تے متعدد علمی مضامین لکھے۔
سیرت
[سودھو]زبیدہ یزدانی آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلے والی پہلی ایشین خواتین وچوں اک سن۔ [۱] انہاں نے ہندوستان دی تریخ دے بارے وچ دو کتاباں تے متعدد علمی مضامین لکھے۔ انہاں دی کتاب "ہنری رسل 1811–1820 دی رہائش گاہ دے دوران حیدرآباد" دے عنوان توں [۲] ہندوستانی ذیلی ادارہ اتحاد دے نظام دا علمی انداز وچ مظاہرہ سی۔ انہاں دی اک ہور کتاب "ستويں نظام: دتی سلطنت سلطنت" [۳] حیدرآباد دے آخری نظام دی یادداشت سی تے آئینی تے سیاسی پیچیدگیاں دا وی مطالعہ سی جس نے برطانوی راج دے نال ہندوستانی ریاستاں دے تعلقات نوں گھیر لیا سی۔ اس دیاں کتاباں نے نويں زمین توڑ دتی سی تے اوہ اصلی دستاویزات دے بے حد محنت توں استعمال اُتے مبنی سن ، جنہاں وچوں بیشتر نوں سابقہ تفتیش کاراں نے نظرانداز کيتا سی۔ انہاں نے ہن تک دے کچھ منظور شدہ فیصلےآں اُتے نظر ثانی نافذ کردتی۔ انہاں نے توابت النسوح نامی اک ناول دے اردو توں انگریزی وچ ترجمہ کرنے دی وی نگرانی کيتی۔ ایہ نذیر احمد دہلوی دا اردو وچ اک اہم تے اہم کم اے جو اردو وچ پہلے ناول نگار سن تے اک ممتاز عالم وی سن جنہاں دی اشاعت نے مسلم مرد و خواتین دی تعلیم نوں فروغ دتا سی۔ زبیدہ یزدانی وی سماجی تے تعلیمی کماں وچ شامل سن۔ اوہ غریب خواتین دے لئی حیدرآباد دے اک کالج دی بنیادی بانیاں وچ شامل سی۔ اس نے لندن وچ حیدرآباد اسکول برائے بولی و سائنس دا آغاز کيتا ، ابتدائی ، جونیئر تے ثانوی طلباء دے نال نال انگریزی ، ریاضی ، کمپیوٹر اسٹڈیز ، فرانسیسی تے عربی دے نصاب مضامین پرائمری توں او تے اے سطح تک دے طالب علماں نوں وی پڑھایا۔
ذاتی زندگی
[سودھو]زبیدہ یزدانی ، غلام یزدانی ، ڈی لِٹ دی سب توں وڈی بیٹی سی۔ جو خود اک نامور مورخ تے ماہر آثار قدیمہ سن ۔ انہاں نوں دکن دی تریخ دا اک اتھارٹی سمجھیا جاندا اے تے انھاں جنوبی ہند دی تریخ دے بارے وچ متعدد اشاعدیاں سن۔ اوہ حیدرآباد وچ نظام حکومت وچ آثار قدیمہ دے ڈائریکٹر سن تے اجنتا تے ایلورا وچ گفااں دے تحفظ وچ اہم کردار ادا کردے سن جو بدھ مت تے ہندو مذہبی فن دے شاہکار نيں۔ انھاں برطانوی حکومت نے او بی ای تے ہندوستان دی حکومت دے ذریعہ پدم بھوشن (ہندوستان دے اعلیٰ شہری اعزاز وچوں اک) توں نوازیا گیا [[]۔ زبیدہ یزدانی دی شادی میر یٰسین علی خان توں ہوئی ، جو اک اردو دے کامیاب شاعر سن تے ہندوستان دے ممتاز ادبی رسالےآں وچ شائع ہوئے۔
زبیدہ یزدانی نے محبوبیہ اسکول توں اعلیٰ نمبر دے نال کیمبرج دا سینئر امتحان پاس کيتا۔ اس دے والد نے اپنی صلاحیتاں نوں پہچان لیا تے اوہ اپنے اخراجات اُتے اس دے نال برطانیہ آئیاں تاکہ اوہ آکسفورڈ یونیورسٹی دے داخلہ امتحان وچ بیٹھاں۔ زبیدہ یزدانی نے 1935 وچ آکسفورڈ دا سفر کيتا تے سینٹ ہلڈا دے کالج وچ داخلے دے امتحان وچ بیٹھ گئے تے انٹرویو دے بعد اس دی منظوری دتی گئی۔ اوہ اپنے لفظاں وچ لکھدی نيں کہ طلباء "زیادہ تر برطانوی متوسط طبقے تے اشرافیہ نال تعلق رکھدے ہیں… نہ صرف انگریزی معاشرے دی تدبیر بلکہ انہاں دے آداب وچ … انتہائی شائستہ تے زندہ باد… اپنے آقاواں نوں بہت عزت دیندے سن "۔ [۱]
زبیدہ یزدانی آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلہ لینے والی پہلی ایشین خواتین وچوں اک سن تے اندرا گاندھی (ہندوستان دے مرحوم وزیر اعظم) دی ہمعصر سن۔ انہاں دی اپنی مثال نے حیدرآبادی دے دوسرے طلبا نوں اعلیٰ تعلیم دے لئی آکسفورڈ آنے دی ترغیب دی۔ [۱] جدوں انٹریرا گاندھی دی یاداں دے بارے وچ اک انٹرویو دے دوران کئی سال بعد جدوں انہاں توں پُچھیا گیا تاں ، زبیدہ یزدانی نے تبصرہ کيتا کہ "وہ بہت شرمیلی طالبہ سن۔ اوہ لیکچراں تے مباحثاں وچ بوہت گھٹ گفتگو کردیاں سن۔ "
زبیدہ یزدانی نے جون 1940 وچ آکسفورڈ وچ ڈگری حاصل کيتی۔ عالمی جنگ دے آغاز دے بعد ، اوہ آکسفورڈ وچ پوسٹ گریجویٹ دی تعلیم حاصل کرنے تے کرنے دا عزم کر رہی سی۔ اس دے اپنے لفظاں وچ :انال جنگ دے پیش آنے والے خطرات دی وجہ توں اس دے اہل خانہ نے واپس آنے نوں کہیا سی۔طلباء نے معمول دے نصاب نوں اپنایا ، پنیر دے سینڈوچ تے سیب دے لنچ توں خود نوں مطمئن کيتا ، تے سائرن دی آواز آنے اُتے ہی پناہ گاہاں استعمال کيتیاں ۔ [۱]
سوئز نہر اس وقت تک بند ہوگئی سی تے یوروپ تے مشرق وسطی وچ جنگ دے بعد اس راستے توں واپس جانا انتہائی خطرناک ہُندا۔ اس لئی انہاں نوں امریکا دے راستے ہندوستان جانا پيا۔ اسنوں بحری بحر اوقیانوس دے پار برطانیہ توں امریکا جانا سی جس وچ جرمنی یو بوٹاں نوں چکنے دتا جس نے بحر اوقیانوس اُتے گشت کيتا تے 175 اتحادی جنگی جہاز تے 3500 مرچنٹ جہاز ڈُبے۔ اوہ تقریبا تن ماہ دے خطرناک سفر دے بعد نیو یارک ، سان فرانسسکو تے ہانگ کانگ دے راستے کلکتہ وچ ہندوستان دے مشرقی ساحل اُتے واپس پہنچ گئياں۔ اس دے خوشی توں اس دے والدین حیدرآباد توں کلکتہ گئے سن ۔
حیدرآباد وطن واپسی اُتے اوہ عثمانیہ یونیورسٹی دے ویمن کالج وچ تریخ وچ لیکچرر (1942) تے فیر ریڈر (1947) دے طور اُتے مقرر ہوگئياں۔ اس نے اوتھے ایم اے دی کلاسز شروع کيتیاں ۔ اوہ اوتھے کئی سال پڑھاندی رہی تے اوتھے درس و تدریس دے دوران تحقیق وی دی تے شائع وی کيتی۔
زبیدہ یزدانی دی خواہش سی کہ اوہ پوسٹ گریجویٹ تعلیم حاصل کرے۔ 10 سال توں زیادہ خدمات دے حامل ہندوستانی تدریسی عملے نوں پوری تنخواہ دے نال دو سال دی چھیويں دی اجازت دتی گئی سی۔ اوہ مارچ 1963 وچ برطانیہ روانہ ہوگئياں تے لندن یونیورسٹی اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقی اسٹڈیز وچ پوسٹ گریجویٹ کلاساں وچ جانے لگی تے بعد وچ آکسفورڈ یونیورسٹی وچ منتقل ہوگئياں جتھے انہاں نے سینٹ ہلڈا کالج وچ پوسٹ گریجویٹ دی تعلیم مکمل کيتی۔
1967 توں 1969 تک اوہ ویمن کالج ، عثمانیہ یونیورسٹی وچ سینئر ریڈر سن تے اس دے قائم مقام پرنسپل وی سن۔ فیر اوہ عثمانیہ یونیورسٹی دے آرٹس کالج وچ ریڈر انہاں ہسٹری بن گئياں تے آخر کار اس دے محکمہ ہسٹری دے سربراہ رنيں۔ [۱]
زبیدہ یزدانی 1976 وچ ریٹائر ہوئیاں تے اپنے شوہر میر یٰسین علی خان دے نال برطانیہ آئیاں کیونجے انہاں دے دو بیٹے حسین تے حسن پہلے ہی برطانیہ وچ مقیم سن ۔ اس دے بعد اس نے (مریم کرسٹل دے نال) اپنی دوسری کتاب "ستويں نظام: زوال پزیر سلطنت " لکھی۔
زبیدہ یزدانی 11 جون 1996 نوں لندن وچ انتقال کر گئياں۔
علمی و ادبی کم
[سودھو]زبیدہ یزدانی نے اپنی پہلی کتاب "حیدرآباد دے رہائشی ہنری رسل 1811–1820 دے دوران" شائع کيتی۔ [۲] کتاب انہاں دے بی لِٹ اُتے مبنی سی۔ آکسفورڈ یونیورسٹی وچ مقالہ۔ ایہ اک ماخذ علمی کم سی جو اصلی ذرائع اُتے مبنی سی جو آکسفورڈ دے بوڈلیئن لائبریری وچ دستیاب سی جس وچ رسل تے پامر دے کاغذات موجود سن ۔ اوہ پہلے انہاں مقالہ جات دا تفصیلی مطالعہ کردیاں سن۔ آوشفورڈ ، آل سولس کالج ، آکسفورڈ دے ساتھی رہنے والے ، رش بروک ولیمز (سی بی ای ، ایف آر ایس اے) نے کتاب دے ترجیح وچ لکھیا اے کہ اس مطالعے نے نويں زمین نوں توڑ دتا اے تے ہن تک قبول شدہ فیصلےآں اُتے نظر ثانی نافذ کردا اے تے اس موضوع دی غیر جانبدارانہ تے مکمل تحقیقات اے۔
زبیدہ یزدانی نے اپنی دوسری کتاب "ستويں نظام: دتی سلطنت" [۳] عنوان توں 1985 وچ شائع کيتی۔ کتاب ستويں نظام (1911–48) دے تحت حیدرآباد دا مطالعہ اے ، جو حیدرآباد دے ایساف جاہی حکمراناں وچ سب توں وڈا اے۔ اس وچ ہندوستانی ریاستاں دے بارے وچ برطانوی حکومت کیتی پالیسیاں دا مطالعہ وی کيتا گیا اے۔ اس وچ برطانوی پالیسی اُتے دو عالمی جنگاں دے اثرات اس وقت تک وی دکھائے گئے نيں جدوں ہندوستان تے پاکستان آزاد ہوئے سن ۔ ایہ کتاب اک اصل اسکریننگ اُتے مبنی کتاب سی جو لندن وچ ہندوستان آفس لائبریری دے نال نال نظام دے اصلی کاغذات اُتے مشتمل سی جو انھاں نظام دے اہل خانہ دے ذریعہ دستیاب سن۔ اس کتاب دے شائع ہونے توں پہلے انہاں وچوں بوہت سارے مقالات دا مطالعہ کدی نئيں کيتا گیا سی۔ کتاب وڈی محنت توں دستاویز کردی اے تے تمام حوالے فراہم کردی اے۔
گورڈن جانسن (کیمبرج یونیورسٹی سینٹر برائے جنوبی ایشیائی تعلیم دے ڈائریکٹر تے رائل ایشیٹک سوسائٹی آف گریٹ برطانیہ اینڈ آئرلینڈ دے صدر (2015–18) نے کتاب دا پیش کش لکھیا سی جس نے لکھیا اے کہ اس مطالعے نوں رواں دواں ہی نئيں زندہ رہندا اے۔ آخری نظام دی بلکہ برطانوی راج دے نال ہندوستانی ریاستاں دے تعلقات دی پیچیدگیاں وی جو ہندوستانی تریخ دا اکثر نظرانداز کيتا جاندا اے۔ ڈاکٹر گورڈن نے لکھیا کہ اس طرح اس مطالعے توں برصغیر وچ جدید سیاسی پیشرفتاں دے بارے وچ ساڈی سمجھ وچ مدد ملدی اے۔ [۳]
زبیدہ یزدانی نے اردو توں انگریزی وچ ترجمہ دی نگرانی وی دی ، نذیر احمد دہلوی دے لکھے ہوئے توابت النسوح دے ناں توں اک ناول جو اردو دا پہلا ناول نگار سی۔ نذیر احمد سرسید احمد خان دے ہمعصر سن تے مسلماناں خصوصا مسلم خواتین دی اصلاح تے تعلیم توں وابستہ سن ۔ توبت النسوح نوں اردو وچ لکھیا جانے والا پہلا ناول سمجھیا جاندا اے۔
زبیدہ یزدانی نے متعدد مقالے تے مضامین وی لکھے جو علمی کانفرنساں وچ پیش کیتے گئے۔
سماجی تے تعلیمی کم
[سودھو]زبیدہ یزدانی ہمیشہ معاشرتی تے تعلیمی کماں وچ خاص طور اُتے پسماندہ افراد دے مفادات دے لئی شامل رہدیاں سن۔ اُتے خواتین کالج دے قیام وچ اس دا کم کھڑا اے۔ [۱] جدوں زبیدہ یزدانی عثمانیہ یونیورسٹی وچ ویمن کالج وچ تریخ وچ ریڈر دی حیثیت توں کم کررہیاں سن تاں انہاں نے دیکھیا کہ خواتین دی داخلے دے خواہاں تعداد دی وجہ توں پسماندہ خواتین نوں موجودہ خواتین کالجاں وچ داخلہ حاصل کرنے وچ مشکل پیش آرہی اے۔ یونیورسٹی خواتین دی ثقافتی ایسوسی ایشن دے ناں توں فیڈریشن آف یونیورسٹی ویمن دی اک شاخ حیدرآباد وچ قائم کيتی گئی سی تے انہاں نوں اس دی سکریٹری مقرر کيتا گیا سی۔ زبیدہ یزدانی نے ایسوسی ایشن دے سامنے نواں خواتین کالج دے قیام دی اپنی تجاویز پیش کيتیاں تے اس تجویز نوں ویمنس کالج دی پرنسپل سری دیوی نے قبول کيتا جنہاں نے اس منصوبے دی انتہائی حوصلہ افزائی کيتی۔ اُتے ایسوسی ایشن نوں اس طرح دے اقدامات دے وسائل دی کمی دے بارے وچ تشویش سی کیونجے اس تجویز دے لئی اک روپیہ وی دستیاب نئيں سی۔ زبیدہ یزدانی دولت مند افراد تے کاروباری ادارےآں توں رقوم اکٹھا کرنے دے لئی گھر گھر جا رہیاں سن۔ اوہ استاداں نوں اس شرط دے نال کالج وچ پڑھانے اُتے راضی کرنے وچ وی کامیاب ہوگئی کہ پہلے سال دے لئی اوہ صرف 20 توں 25 روپے ماہانہ وصول کرن گے۔ انہاں دناں استاداں دے لئی ایہ انتہائی کم تنخواہ سی۔ مجوزہ کالج دے لئی وی کوئی عمارت نئيں سی۔ لہذا اوہ سلطان بازار دی لائبریری توں رجوع ہوئی کیونجے انہاں دی عمارتاں سارا دن خالیاں سن تے لائبریری دی انتظامیہ اس گل اُتے راضی ہوگئی کہ کالج نوں انہاں دی عمارتاں نوں عارضی طور اُتے استعمال کرنے دتا جائے۔ فیر اس کالج دا آغاز تقریبا 35 35 طلباء [10] دے ابتدائی اندراج دے نال کيتا گیا۔ اس دوران پیش آنے والا اک واقعہ زبیدہ یزدانی دے غیر متزلزل عزم تے لگن دی گل کردا اے۔ سلطان بازار لائبریری بالآخر اپنے کمرے واپس کرنا چاہندی سی تے عمارت دے دروازےآں اُتے تالے لگیا کر کالج توں رخصت ہونے دا فیصلہ کيتا سی۔ اوہ کالج توں کوئی درخواست نئيں مندے سن ۔ زبیدہ یزدانی نوں اپنے معمول دے مطابق اس بحران دا سامنا کرنا پيا۔ اس نے طالب علماں نوں گھر جانے نوں کہیا تے ایہ انہاں دے لئی کالج دی چھیويں اے تے اگلے دن ايسے جگہ واپس آنا سی تے انہاں نوں کالج دے نويں مقام توں آگاہ کيتا جائے گا۔ اس نے استاداں نوں ایہ وی کہیا کہ اوہ اپنے معمول دے مطابق اگلے دن واپس آجان تے فیر اوہ نويں احاطے وچ چلے جان گے۔ استاداں حیرت زدہ سن کیوں کہ اوتھے جانے دے لئی نويں عمارتاں نئيں سن۔ اس دے بعد اوہ گھر گئی تے اپنے نو عمر بیٹے نوں اپنے نال لے گئی تے اسنوں اپنے نال لے گئياں تے سر نظامت جنگ ٹرسٹ لائبریری دے صدر تے سکریٹری نال ملن گئياں۔ انہاں نے درخواست کيتی کہ لائبریری دے ہال تے کمرے کالج وچ کرائے اُتے دتے جان۔ لائبریری دے صدر تے سکریٹری نے کہیا کہ اسيں اک کمیٹی تشکیل دین گے تے تب اسيں آپ نوں انہاں دے فیصلے توں آگاہ کرن گے۔ زبیدہ یزدانی نے انہاں نوں دسیا کہ جدوں کمیٹی بنے گی تب تک کالج دا کم ختم ہوجائے گا۔ صدر تے سکریٹری نے اس دے بعد اس کالج توں متعلق ہور سوالات پُچھے۔ اوہ اس دے عزم تے لگن توں اِنّے متاثر ہوئے تے ایہ وی کہ اوہ کِسے جواب دے لئی وی نئيں لینے والیاں سن کہ ايسے دن انہاں نے اسنوں ہالاں تے کمرےآں دی چابیاں دے دتیاں اگلے دن جدوں طلباء تے استاداں واپس کالج آئے تاں انہاں توں اک مسکراندے ہوئے زبیدہ یزدانی نے ملاقات کيتی جس نے انھاں کالج دی نويں عمارت وچ ہدایت دی۔ آخر کار کالج زیادہ مستقل مقام اُتے چلا گیا۔ انہاں دی سربراہی وچ کالج نے پسماندہ لڑکیوں دے لئی تریخ ، معاشیات تے معاشیات وچ آرٹس دی کلاسز شروع کيتیاں ۔ اس دے بعد سائنس کلاسز دا آغاز کيتا گیا تے اک لائبریری تے لیبارٹری قائم کيتی گئی جس دے بہت تسلی بخش نتائج برآمد ہوئے۔ زبیدہ یزدانی دی خواہش سی کہ کالج عثمانیہ یونیورسٹی توں وابستہ ہوئے۔ اس تجویز دے لئی اک لکھ روپے (100،000 روپے) دی ضرورت سی۔ عثمانیہ یونیورسٹی توں فارغ التحصیل ایسوسی ایشن دے عہدیدار رائے شنکر جی نے انجمن دی کفالت دے تحت مکمل طور اُتے فعال کالج لیا۔ تے 1961 وچ ، مخالفت دے باوجود ، یو ڈبلیو سی اے کالج عثمانیہ یونیورسٹی توں وابستہ سی۔ ہن ، اس دے ہندی ناں توں ، سرجینی نائیڈو وانیتھا مہا اسکولیا ، ریاست تلنگانہ وچ خواتین دے سب توں وڈے کالجاں وچوں اک اے۔ ایہ حیدرآباد دے علاقے نامپلی وچ واقع اے۔
زبیدہ یزدانی دے بیٹے حسین علی خان جو بچپن وچ اکثر انہاں دے ساتھی ہُندے سن فنڈ اکٹھا کرنے دے سفر وچ انہاں دے بارے وچ مندرجہ ذیل لکھدے نيں ، "خواتین دے لئی کالج دی تشکیل دے بارے وچ انہاں نوں اس طرح دے ادارے دی ضرورت محسوس ہوئی کیونجے اوتھے مناسب نئيں سی۔ انہاں خواتین دے لئی تھاںواں تے مواقع جنہاں اُتے اوہ پرزور یقین رکھدے نيں۔ جدوں اس نے ذہانت اختیار کر کے کِسے ایسی چیز دے بارے وچ جو اسنوں شدت توں محسوس ہوئے رہیا ہوئے تاں ، اسنوں روکنے وچ کوئی روک نئيں رہیا سی تے اس دی زندگی دی لغت وچ NO جداں کوئی لفظ نئيں سی۔ پرانے زمانے وچ ، ایہ خواتین دے لئی امیر یا طاقتور مرداں دے گھراں وچ جانا یا خود انھاں ذاتی طور اُتے دیکھنا کوئی گل نئيں سی لہذا وچ اک بہت ہی نوعمر نوعمر بیٹا ہونے دی وجہ توں اس مقصد دے لئی رقوم جمع کرنے دے انہاں مشناں وچ اس دے نال جاندا سی۔ طاقتور بینکرز ، کمپنیاں دے سربراہان ، ڈائریکٹرز وغیرہ۔ چونکہ اس موقع نے انہاں دی کرشمہ سازی تے طاقتاں نوں راضی کرنے دی طاقت دا مطالبہ کيتا تاکہ اوہ اچھے لوکاں نوں سمجھاسکن تے جادو دی طرح سن تے اوہ اس دے ہتھوں وچ ہلکی سی سن تے ایہ دیکھنا غیر معمولی سی۔
زبیدہ یزدانی نے ہیکنی وچ لندن وچ حیدرآباد اسکول برائے بولی تے سائنس وی قائم کيتا۔ ایہ اسکول فروری 1981 وچ اس لئی شروع کيتا گیا سی کہ اس توں حیدرآباد تے پاکستان دے بچےآں دے والدین نے اردو پڑھانے دے لئی رابطہ کيتا سی۔ اوہ تے انہاں دے شوہر میر یٰسین علی خان نے ابتدا وچ کلاس پڑھائی ، لیکن چند ماہ بعد اندرون لندن ایجوکیشن اتھارٹی نے اسکول دا دورہ کيتا تے گرانٹ توں نوازیا۔ اس دے بعد اسکول وچ ہور استاداں نوں ملازمت دینے وچ کامیاب رہیا۔ اسکول وچ او تے اے سطح تک اردو وچ پرائمری ، جونیئر تے سیکنڈری طلباء پڑھاندے سن ۔ اسکول وچ انگریزی ، عربی تے سائنس دے مضامین وی پڑھائے جاندے سن ۔ ایہ اسکول زبیدہ یزدانیس دی موت دے کچھ سال بعد بند ہويا۔
زبیدہ یزدانی اردو تے تریخ دی مختلف انجمناں وچ وی عہدہ دار سن تے تعلیمی جریدے وچ تحقیق شائع کردیاں نيں
کتاباں
[سودھو]- ہنری رسل دی رہائش گاہ دے دوران حیدرآباد 1811–1820
- ساتواں نظام ، زوال پذیر سلطنت
حوالے
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ ۱.۲ ۱.۳ ۱.۴ ۱.۵ ۱.۶ St Hilda's College (1987–1988). Report and Chronicle. Memoir deposited in the library with the ASM archive.
- ↑ ۲.۰ ۲.۱ Yazdani, Zubaida (1976). Hyderabad During the Residency of Henry Russell 1811–1820. A Case Study of the Subsidiary Alliance System. Printed at University Press, Oxford.
- ↑ ۳.۰ ۳.۱ ۳.۲ Yazdani, Zubaida (with Mary Chrystal) (1985). The Seventh Nizam: The Fallen Empire. Printed at Cambridge University Press.
- 1916 دے جم
- 27 اپریل دے جم
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- 1996 دیاں موتاں
- 11 جون دیاں موتاں
- دہلی دے معلمین
- اردو مصنف
- دہلی دی مصنفات
- دہلی دیاں عورتاں سائنس دان
- ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں
- ریاست حیدرآباد دیاں عورتاں
- ویہويں صدی دی بھارتی مصنفات
- بھارتی خواتین مؤرخین
- مؤرخین ہندوستان
- ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین
- غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات