Rumunët
Români | |
---|---|
![]() Shpërndarja etnike e rumunëve në mbarë botën | |
Popullsia e përgjithshme | |
rr. 22.8–24.8 milion[1] (duke përfshirë shtetas rumunë të të gjitha grupeve etnike që jetojnë jashtë vendit) | |
Rajone me popullsi të konsiderueshme | |
![]() ![]() | |
Gjuhët | |
Rumanisht | |
Fetë | |
Kryesisht Krishterimi Ortodoks (Kisha Ortodokse Rumune), gjithashtu Katolik Romake, Katolik Grek, dhe Protestant | |
Grupe etnike të lidhura | |
Popuj të tjerë që flasin romane lindore (më së shumti moldavët, arumunët, megleno-rumunët dhe istro-rumunët) |
Rumunët (Rumanisht: români) janë një grup etnik romane-folëse[5][6][7][8] duke ndarë një kulturë dhe prejardhje të përbashkët rumune, dhe duke folur gjuhën rumune, ata jetojnë kryesisht në Rumani dhe Moldavi. Regjistrimi rumun i vitit 2021 zbuloi se pak më pak se 89.3% e qytetarëve të Rumanisë e identifikonin veten si rumunë etnikë.[9]
Në një interpretim të rezultateve të regjistrimit të vitit 1989 në Moldavi, shumica e moldavëve numëroheshin si rumunë etnikë edhe në këtë vend.[10][11] Rumunët gjithashtu formojnë një pakicë etnike në disa vende të afërta të vendosura në Evropën Qendrore, Juglindore dhe Lindore, veçanërisht në Hungari, Serbi (përfshirë Timok) dhe Ukrainë.
Vlerësimet e numrit të popullit rumun në mbarë botën variojnë nga minimumi 24 në maksimum 30 milionë, pjesërisht në varësi të faktit nëse përkufizimi i termit "rumun" përfshin vendasit e Rumanisë dhe Moldavisë, diasporat e tyre përkatëse dhe folësit vendas të gjuhëve rumune dhe të tjera romane lindore (ose gjuhët dako-romane).
Folësit e tjerë të gjuhëve të fundit janë arumunët, megleno-rumunët dhe istro-rumunët (vendas në Istria, Kroaci), të gjithë të shpërndarë në mënyrë të pabarabartë në të gjithë Gadishullin Ballkanik, të cilët mund të konsiderohen ose nëngrupe rumune ose të ndara, megjithatë, etni të lidhura.
Kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Artikulli kryesor: Kultura rumune
Kontributet në kulturën bashkëkohore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Artikulli kryesor: Lista e rumunëve
Rumunët kanë luajtur dhe kanë kontribuar një rol të madh në përparimin e arteve, kulturës, shkencave, teknologjisë dhe inxhinierisë.
Në historinë e aviacionit, Traian Vuia dhe Aurel Vlaicu ndërtuan dhe testuan disa nga modelet më të hershme të avionëve, ndërsa Henri Coandă zbuloi efektin Coandă të fluidikëve. Victor Babes zbuloi më shumë se 50 mikrobe dhe një kurë për një sëmundje të quajtur pas tij, babesiosis; biologu Nicolae Paulescu ishte ndër shkencëtarët e parë që identifikoi insulinën. Një tjetër biolog, Emil Palade, mori Çmimin Nobel për kontributin e tij në biologjinë qelizore. George Constantinescu krijoi teorinë e zërit, ndërsa matematikani Ștefan Odobleja është pretenduar si "babai ideologjik pas kibernetikës" - vepra e tij 'The Consonantist Psychology (Paris, 1938) supozohet se ishte burimi kryesor i frymëzimit për Cybernetics e N. Wiener (Paris, 48, 191). Lazăr Edeleanu ishte kimisti i parë që sintetizoi amfetaminën dhe shpiku gjithashtu metodën moderne të përpunimit të naftës së papërpunuar.
-
Aurel Vlaicu, pioner i hershëm i aviacionit
-
Traian Vuia, pioner i aviacionit
-
Petrache Poenaru, shpikës i stilografit
-
Nicolae Paulescu, pionier i zhvillimit të insulinës
-
Victor Babeș, mjek dhe bakteriolog, pionier i mikrobiologjisë
-
Emil Racoviță, bashkëthemelues i biospeologjisë
Në art dhe kulturë, figura të shquara ishin George Enescu (kompozitor muzikor, violinist, profesor i Sir Yehudi Menuhin), Constantin Brâncuși (skulptor), Eugène Ionesco (dramaturg), Mircea Eliade (historian i fesë dhe romancier), Emil Cioran (eseist, Prix de l'Institut Français for stylism) dhe Angela Gheorghiu (soprano). Kohët e fundit, regjisorë si Cristi Puiu dhe Cristian Mungiu kanë tërhequr vlerësime ndërkombëtare, siç ka bërë edhe stilistja Ioana Ciolacu.
-
Eugen Ionescu, dramaturg i famshëm
-
Mircea Eliade, shkrimtar dhe historian i feve
-
Emil Cioran, eseist dhe filozof
-
George Enescu, kompozitor i njohur i muzikës
-
Sergiu Celibidache, dirigjent dhe mësues i nderuar i muzikës
-
Constantin Brâncuși, skulptor i njohur
Në sport, rumunët kanë shkëlqyer në fusha të ndryshme, si futboll (Gheorghe Hagi), gjimnastikë (Nadia Comăneci, Lavinia Miloșovici etj.), tenis (Ilie Năstase, Ion Țiriac, Simona Halep), rowing (Ivan Patzaichin) dhe hendboll (katër herë fitues i Kupës së Botës për meshkuj). Konti Dracula është një ikonë mbarëbotërore e Rumanisë. Ky personazh u krijua nga shkrimtari irlandez i trillimeve Bram Stoker, bazuar në disa histori të përhapura në mesjetën e vonë nga tregtarët gjermanë të frustruar të Kronstadt (Brașov) dhe në disa tregime popullore vampirësh për figurën historike rumune të Princit Vlad Țepeș.
Galeria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]-
Piktura e fshatarëve rumunë transilvanianë nga Abrud nga Ion Theodorescu-Sion
-
Kostumet tradicionale rumune fshatare në të majtë, të ndjekura nga e majta në të djathtë nga ato hungareze, sllave dhe gjermane
-
Rumunët nga Transilvania, fundi i shekullit të 19-të
-
Kostum fshatar rumun nga Bukovina, fillimi i shekullit të 20-të
-
Rumunët nga Bukovina, kartolinë e fillimit të shekullit të 20-të
-
Emigrantët rumunë në New York City, fundi i shekullit të 19-të
-
Fshatarët rumunë gjatë sezonit të korrjes (1920)
Shiko edhe këtë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ^ "6–8 Million Romanians live outside Romania's borders". Ziua Veche (në anglisht). 13 dhjetor 2013. Marrë më 13 nëntor 2014.
- ^ [https://insse.ro/cms/en/content/population-and-housing-census-2021-provisional-results |title=Population and housing census, 2021 - provisional results}
- ^ Statistică, Biroul Naţional de. "// Recensămîntul populației și al locuințelor 2014". statistica.gov.md (në md).
{{cite web}}
: Mirëmbajtja CS1: Gjuhë e panjohur (lidhja) - ^ përfshirë një shtesë prej 177,635 moldave në Transnistria; sipas regjistrimit të vitit 2004 në Transnistria
- ^ Pop, Ioan-Aurel (1996). Romanians and Hungarians from the 9th to the 14th century (në anglisht). Romanian Cultural Foundation. ISBN 0880334401.
We could say that contemporary Europe is made up of three large groups of peoples, divided on the criteria of their origin and linguistic affiliation. They are the following: the Romanic or neo-Latin peoples (Italians, Spaniards, Portuguese, French, Romanians, etc.), the Germanic peoples (Germans proper, English, Dutch, Danes, Norwegians, Swedes, Icelanders, etc.), and the Slavic peoples (Russians, Ukrainians, Belorussians, Poles, Czechs, Slovaks, Bulgarians, Serbs, Croats, Slovenians, etc.)
- ^ Minahan, James (2000). One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups (në anglisht). Greenwood Publishing Group. fq. 548. ISBN 0313309841.
The Romanians are a Latin nation
- ^ Minahan, James (2000). One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups (në anglisht). Greenwood Publishing Group. fq. 776. ISBN 0313309841.
Romance (Latin) nations... Romanians
- ^ Cole, Jeffrey (2011). Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia (në anglisht). ABC-CLIO. ISBN 978-1598843026.
Romanians are the only Latin people to adopt Orthodoxy
- ^ Bogdan Păcurar (30 dhjetor 2022). "Recensământ 2022. România are 19.053.815 locuitori. Țara noastră a pierdut peste un milion de locuitori față de acum 10 ani". Digi24.ro (në rumanisht). Marrë më 30 dhjetor 2022.
- ^ Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook By David Levinson, Published 1998 – Greenwood Publishing Group.
- ^ At the time of the 1989 census, Moldova's total population was 4,335,400. The largest nationality in the republic, ethnic Romanians, numbered 2,795,000 persons, accounting for 64.5 percent of the population. Source : U.S. Library of Congress: "however it is one interpretation of census data results. The subject of Moldovan vs Romanian ethnicity touches upon the sensitive topic of" Moldova's national identity, page 108 sqq. Arkivuar 6 tetor 2006 tek Wayback Machine