Ўзбек лотин алифбоси
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Uzbek_latin_alphabet_letters.png/300px-Uzbek_latin_alphabet_letters.png)
Ўзбек лотин алифбоси, ўзбек лотин ёзуви — лотин графикасига асосланган ҳарф-товуш (фонографик) ёзув тури. Ўзбек ёзуви тарихида лотин ёзувига асосланган алифбонинг бир неча вариантлари қабул қилинган.
1929—1934
[edit | edit source]А а | Б ʙ | C c | Ç ç | Д д | Э э | Ə ə | Ф ф | Г г | Ƣ ƣ | Ҳ ҳ | И и |
Ж ж | К к | Л л | М м | Н н | Ꞑ ꞑ | О о | Ө ө | П п | Қ қ | Р р | С с |
Ş ş | Т т | У у | В в | Х х | Й й | З з | Ƶ ƶ | Ь ь | ' |
Ўзбек ёзувини араб графикасидан лотин графикасига ўтказиш ҳақидаги дастлабки қарор 1929-йил 15—23-май кунлари Самарқанд шаҳрида бўлиб ўтган республика адиблари, тил-имлочилари ва умуман етакчи зиёлилар иштирокидаги конференсияда қабул қилинган ва бу қарор 1929-йил 10-августда ЎзССР Халқ маориф комиссарлиги ҳайъати томонидан тасдиқланган эди. Ихтиёрийликдан кўра кўпроқ мажбурийликка асосланган бу жараён Москвада ишланган режа асосида Москва вакиллари кузатувида амалга оширилган эди.
1934—1940
[edit | edit source]А а | Б ʙ | C c | Ç ç | Д д | Э э | (Ə ə) | Ф ф | Г г | Ƣ ƣ | Ҳ ҳ | И и |
Ж ж | К к | Л л | М м | Н н | Ꞑ ꞑ | О о | П п | Қ қ | Р р | С с | |
Ş ş | Т т | У у | В в | Х х | З з | Ƶ ƶ | ' |
Самарқанд конференсиясида қабул қилинган „лотинлаштирилган ўзбек алифбоси“ 33 ҳарф ва бир белги (апостроф)дан иборат бўлган. Конференсияда сингармонизм ўзбек адабий тили учун хос ҳодиса деб топилиши ва алифбога 9 та унли учун алоҳида ҳарфлар киритилгани, шу асосда ишлаб чиқилган имло қоидалари кейинчалик ўзини оқламади, амалда имлода бошбошдоқлик вужудга келди, айни бир сўз бир неча хил ёзиладиган бўлди. Натижада 1934-йилнинг январ ойида тил ва имло масалалари бўйича ўтказилган республика қурултойида ўзбек алифбосидан Ө ө, Й й, Ь ь ҳарфларини олиб ташлашга ҳамда Ə ə ҳарфидан фойдаланишни чеклашга ва унинг ўрнига аксар ҳолларда А а ҳарфидан фойдаланишга қарор қилинган. Бу қарор Ўзбек ССР ҳукумати томонидан 1934-йил 13-мартда тасдиқланган.
Лекин ўтган асрнинг 30-йиллари 2-ярмидан ўзбек ёзувини рус графикаси асосида шакллантириш ишлари бошланиб, бу жараён 1940-йилда янги кириллча алифбо қабул қилиниши билан якунланган.
1993-1995
[edit | edit source]А а | Б ʙ | C c | Ç ç | Д д | Э э | Ф ф | Г г | Ğ ğ | Ҳ ҳ | И и | |
Ж ж | К к | Л л | М м | Н н | Ñ ñ | О о | Ö ö | П п | Қ қ | Р р | С с |
Ş ş | Т т | У у | В в | Х х | Й й | З з | Ɉ ɉ | ъ |
Ҳарфларнинг алифбодаги асл тартиби: А а, Б б, C c, Д д, Э э, Ф ф, Г г, Ҳ ҳ, И и, Ж ж, К к, Л л, М м, Н н, О о, П п, Қ қ, Р р, С с, Т т, У у, В в, Х х, Й й, З з, Ç ç, Ğ ğ, Ɉ ɉ, Ñ ñ, Ö ö, Ş ş, ъ
Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг республикада ўзбек ёзувини рус графикасидан яна лотин графикаси асосидаги ёзувга ўтказиш ҳақида фикр-мулоҳазалар ўртага ташланди. Бу масала бир йил давомида оммавий ахборот воситаларида кенг жамоатчилик иштирокида атрофлича муҳокама қилиниб, 1993-йил 2-сентабрда Ўзбекистон Республикасининг „Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида“ги қонуни эълон қилинди. Янгидан қабул қилинган ўзбек алифбоси 31 ҳарф ва бир тутуқ белгиси (апостроф)дан иборат деб белгиланди.
1995 — ҳозирги вақт
[edit | edit source]А а | Б б | Ч ч | Д д | Э э | Ф ф | Г г | Ғ ғ | Ҳ ҳ | И и | ||
Ж ж | К к | Л л | М м | Н н | нг | О о | Ў ў | П п | Қ қ | Р р | С с |
Ш ш | Т т | У у | В в | Х х | Й й | З з | ъ |
Ҳарфларнинг алифбодаги асл тартиби: А а, Б б, Д д, Е е, Ф ф, Г г, Ҳ ҳ, И и, Ж ж, К к, Л л, М м, Н н, О о, П п, Қ қ, Р р, С с, Т т, У у, В в, Х х, Й й, З з, Ў ў, Ғ ғ, Ш ш, Ч ч, нг, ъ
1993-йилда жорий этилган алифбони ва шу асосда тайёрланган „Ўзбек тилининг асосий имло қоидалари“ни муҳокама қилиш жараёнида бир қатор таклиф ва тавсиялар қилинди, танқидий фикрлар билдирилди. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси 1995-йил 6-май куни алифбога ўзгартиришлар киритиш тўғрисида қонун қабул қилди. Бу ҳужжатга биноан 1) янги ўзбек алифбоси 26 та ҳарф, 3 та ҳарфлар бирикмасидан иборат эканлиги белгиланди; 2) C c, Ɉ ɉ ҳарфлари алифбодан чиқариб ташланди; 3) Ç ç, Ğ ğ, Ş ş, Ñ ñ ҳарфларнинг шаклига эса ислоҳ киритилди. Янги алифбо асосида ишлаш 1996-йилдан бошланиши қайд этилган эди.
2004—2005-йилларда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ва Вазирлар Маҳкамаси томонидан „Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида“ги қонунни амалга ошириш ишларини янада жадаллаштириш ва такомиллаштириш бўйича муҳим қарорлар қабул қилинди[1].
Яна қаранг
[edit | edit source]Манбалар
[edit | edit source]- ↑ ЎзМЕ (2000-2005). Абдуваҳоб Мадвалиев.
Ҳаволалар
[edit | edit source]- Қайси бири тўғри: О'збекистон, О’збекистон, О`збекистон ёки Ўзбекистон?, Озодлик радиоси
- Лотин алифбомиздаги баъзи ҳарфлар ўзгаради(ми?), Замин
- Ўзбек лотин ёзуви муаммолари: интернетдаги муҳокамалар (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-08-28 санасида архивланган), Ҳамза Фозилжонов
- Қайси бири тўғри: „сентабр“ ёки „сентябр“? (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-08-28 санасида архивланган), Хушнудбек Худайбердиев
![]() | Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |