Professional Documents
Culture Documents
Tajikestan
Tajikestan
ﺗﻦﺍﯾﺮﺍﻥﺯﻣﯿﻦ
ﭘﺎﺭﮤ ِ
ڄ
ﻧﺸﺮﹺﺍﻟﮑﺘﺮﻭﻧﻴﮏ:ﻭﺑﮕﺎﻩِﺍﻳﺮﺍﻥﺗﺎﺭﻳﺦ
www.irantarikh.com
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
-۵-
ﺗُﺮﮐﻤﻨﺴﺘﺎﻥ ﺍﺳﺖ ،ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﮐە ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎﺧﺘﺮ ﻭ ﺳﭙﺲ ﺑﻠﺦ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﲞﺸﯽ
ﻕ ﺁﻥ ﺩﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﺳﺖ.
ﺍﺯ ﺁﻥ ﺩﺭ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﻭ ﲞﺸﯽ ﺍﺯ ﺷﺮ ﹺ
ﺍﻳﻦﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﮐە ﺍﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎ ﳘﮕﯽ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﻗﻮ ﹺﻡ ﺁﺭﻳَە ﺑﻮﺩﻩ
ﺵ ﺑﺰﺭﮒ ﻧﻴﺰ ﺧﻮﺩﺵ ﺭﺍ ﺁﺭﻳَەﻳﯽ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻭ ﺩﺭ ﳘﻴﻦ ﺳﻨﮓﻧﻮﺷﺘﻪ
ﺍﺳﺖ .ﺩﺍﺭﻳﻮ ﹺ
ﺕ
ﺗﺄﮐﻴﺪ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﮐە ﻣﻦ »ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﯽ ،ﭘﺎﺭﺳﯽ ﻓﺮﺯﻧ ِﺪ ﭘﺎﺭﺱ ،ﺁﺭﻳﺎﻳﯽ ﺍﺯ ﺫﺍ ِ
ﺁﺭﻳﺎ« ﺍﺳﺘﻢ )ﻫَﺨﺎﻣَﻨﹺﺸﻲ ،ﭘﺎﺭﺳَەﻳﻲ ﭘﺎﺭﺳَەﯼَ ﭘُﺘﺮَ ،ﺁ ﹺﺭﻳَەﻳﻲ ﺁ ﹺﺭﻳَەﯼَ ﭼﹺﺘﺮَ(.
ﻦ ﻣﺎ ﺍﺳﺖ.
ﻦ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺑﺎﺧﺘﺮ ﻣﻮﺭ ِﺩ ﺳﺨ ﹺ
ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺩﻓﺘﺮ ﺩﻭ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﯽ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑە ﭼﻬﺎﺭ
ﯽ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺳُﻐﺪ ﭘﺲ ﺍﺯ ﻓﺮﻭﭘﺎﺷ ﹺ
ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﮐﻮﭼﮏ ﺷﺪ ﮐە ﻫﺮﮐﺪﺍﻡ ﺷﺎ ِﻩ ﺧﻮﺩﺵ ﺭﺍ ﺩﺍﺷﺖ :ﺑُﺨﺎﺭﺍ ﮐە ﺷﺎﻫﺶ
»ﲞﺎﺭﺍﺧﺪﺍ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ ،ﲰﺮﮐﻨﺪ ﮐە ﺷﺎﻫَﺶ »ﺍﹶﺧﺸﺎﻳﺪ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ،
ﺷﻨَە ﮐە ﺷﺎﻫﺶ ﺍﹶﻓﺸَﻴﻦ
ﻓﺮﻏﺎﻧَە ﮐە ﺷﺎﻫﺶ ﺍﹶﺧﺸﺎﻳﺪ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ ،ﻭ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ.
ﺍﹶﺧﺸﺎﻳﺪ ﻭﺍﮊﮤ ﺧﺎﻟﺼَﺎ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺗﻠﻔ ِ
ﻆ ﺩﻳﮕ ﹺﺮ ﺧَﺸﺎﻳﺘَە ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ
ﻞ
ﺳﻨﮓﻧﺒﺸﺘﻪﻫﺎﯼ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﯽ ﺑەﺷﮑﻞ »ﺧَﺸﺎﻳﺘﻴَە« ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﺍﻓﺸَﻴﻦ ﻧﻴﺰ ﺷﮑ ﹺ
ﻆ ﮐﻬﻦﺗ ﹺﺮ ﺍﻳﻦ ﻭﺍﮊﻩ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ ﮔﺎﺗَەﯼ
ﺩﻳﮕ ﹺﺮ ﻭﺍﮊﮤ ﺍﹶﺧﺸﺎﻳﺪ ﺍﺳﺖ .ﺧﺸَﺘﺮَ ﺗﻠﻔ ِ
ﺯﺭﺗﺸﺖ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﺳﭙﺲ »ﺍﹶﺭﺗَە ﺧﺸَﺘﺮَ« ﺍﺯ ﺁﻥ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﺎ
ﻆ ﺧﺸﺎﻳﺘَە ﻭ ﺧﺸَﺘﺮَ ﺁﻣﺪﻩ
ﺍﺭﺩَﺷَﻴﺮ ﺗﻠﻔﻆ ﮐﺮﺩﻩﺍﻳﻢ .ﻭﺍﮊﮤ »ﺷﺎﻩ« ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﺗﻐﻴﻴ ﹺﺮ ﺗﻠﻔ ِ
ﺍﺳﺖ.
ﺷﻨَە ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺩﺭ
ﯽ ﻫﻢ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﳘﮥ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﺷﻨَە ﻭ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﺩﺭ ﳘﺴﺎﻳﮕ ﹺ
ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻝ ﮐﺸﻮﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﺳﺖ .ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﲞﺶ ﻏﺮﺑﯽ ﻭ ﻧﻮﺍﺭﯼ ﺍﺯ
ﯽ ﴰﺎ ﹺ
ﲞﺶ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﻝ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ،ﲞﺸﯽ ﺩﺭ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﮐﺮﺧﻴﺰﺳﺘﺎﻥ
ﺏ ﺁﻥ ﺩﺭ ﴰﺎ ﹺ
ﺟﻨﻮ ﹺ
ﻕ ﮐﺸﻮﺭ ﺍﻭﺯﺑﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﺳﺖ .ﺷﻬ ﹺﺮ ﺧُﺠَﻨﺪ ﮐە
)ﻗﺮﻏﻴﺰﻳﺴﺘﺎﻥ( ،ﻭ ﲞﺸﯽ ﺩﺭ ﺷﺮ ﹺ
ﻝ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﺳﺖ .ﺑەﻧﻈﺮ ﻣﯽﺭﺳﺪ
ﺭﻭﺯﮔﺎﺭﯼ ﻣﺮﮐﺰ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﺑﻮﺩﻩ ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺩﺭ ﴰﺎ ﹺ
ﻦ ﭘَﺮﺕﺍﹸﻓﺘﺎﺩﻩ؛ ﺯﻳﺮﺍ ﺩﺭ
ﯽ »ﭘَﺮﱠﮔﺎﻧَە« ﺑﺎﺷﺪ ﻳﻌﻨﯽ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﻆ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﮐە ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﺗﻠﻔ ِ
-۶-
ﯽ ﺗﻮﺭﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﻭﺍﻗﻊ ﻣﯽﺷﺪﻩ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﻭ ﺩﺭ ﳘﺴﺎﻳﮕ ﹺ
ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺣﺪﻭ ِﺩ ﺷﺮﻗ ﹺ
ﱳ ﺷﻬ ﹺﺮ ﺧﺠَﻨﺪ ﺭﺍ ﺑە ﮐﯽﺧﺴﺮﻭ ﻧﺴﺒﺖ
ﯽ ﻣﺎ ﺳﺎﺧ ﹺ
ﺍﺳﺖ .ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨ ﹺ
ﺩﺍﺩﻩﺍﻧﺪ .ﺑەﻧﻈﺮ ﻣﯽﺭﺳﺪ ﮐە ﺍﺳﻄﻮﺭﮤ ﺳﻴﺎﻭﺵ ﺍﺯ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﳘﻴﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ
ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﺯﻣﻴﻨﯽ ﺩﺭ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﮐە ﳘﺴﺎﻳﮥ ﺗﺮﮐﺴﺘﺎﻥ ﺑﻮﺩﻩ ﻧﺎ ﹺﻡ »ﺳﺎﻣﺎﻥ« ﺩﺍﺷﺘﻪ )ﻳﻌﻨﯽ
ﻣﺮﺯ( .ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﺳﺎﻣﺎﻥ ﺭﺍ »ﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍ« ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﺪﻩﺍﻧﺪ )ﻳﻌﻨﯽ ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﻣﺮﺯ(» .ﺧﺪﺍ«
ﯼ«
ﯽ ﻣﺎ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺷﺎﻩ ﺭﺍ »ﺧﺪﺍ ْ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧ ﹺ
ﻝ ﺣﺎﮐﻢ ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻣﻌﺎﺩ ﹺ
ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﯼ ﻣﯽﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ.
ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﺪﻩﺍﻧﺪ ،ﻭ ﺷﺎ ِﻩ ﺷﺎﻫﺎﻥ ﮐە ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﺭﺍ ﺧﺪﺍﻳﺎﻥﺧﺪﺍ ْ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽﻣﺎﻥ »ﺧﺪﺍ« ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﻢ ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﺱ ﻏﻴﱯ ﮐە ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﺕ ﻣﻘﺪ ﹺ
ﺁﻥ ﺫﺍ ِ
»ﺑَﮓ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﻣﺜﻼﹰ ،ﺍﻫﺮﺍﻣَﺰﺩﺍ »ﺑَﮓ« ﺑﻮﺩﻩ ،ﻭﻟﯽ ﺧﺴﺮﻭ ﭘﺮﻭﻳﺰ
»ﺧﺪﺍ« ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ )ﺩﺍﺭﻳﻮﺵ ﻧﻮﺷﺘﻪ :ﺑَﮓ َﺀ ﻭُﺯَﺭﮎ َﺀ ﺍﹶﻫﻮﺭﻣَﺰﺩﺍ )ﺧﺪﺍ ﺍﺳﺖ
ﯽ »ﺧﺪﺍ« ﻓﻘﻂ ﺑەﺁﺩﻣﻬﺎ ﻣﯽﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ ﻭ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧ ْ
ﺑﺰﺭﮒ ﺍﺳﺖ ﺍﻫﻮﺭﺍﻣﺰﺩﺍ( .ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﮐە
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﯽ ﻣﺎ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧ ﹺ
ﻖ ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﻝ ﺩﻗﻴ ﹺ
ﻣﻌﺎﺩ ﹺ
ﻥ ﺣﺎﮐﻢ /ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﺯﻥ( »ﺧﺪﺍﻳﻴﻦ«
ﻣﺆﻧﺚ ﻭ ﻣﺬﮐﺮ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑەﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﻣﺎﺩﻳﻨﻪ )ﺯ ِ
ﻝ ﺳﺪﮤ
ﻣﯽﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ ،ﻭ ﺍﻳﻦﺭﺍ ﻣﺎ ﺩﺭ ﮔﺰﺍﺭﺷﯽ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐە ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑەﺁﺧﺮﻳﻦ ﺳﺎ ﹺ
ﺏ
ﻥ ﻣﺮﻭ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍ ﹺﺭ ﻋﺮ ﹺ
ﺖ ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﮐﻼﻥﺗﺮﺍ ِ
ﳔﺴ ِ
ﺏ ﺭﺧﺘﯽ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە ﺍﻭ
ﻥ ﺍﻣﻮﯼ ﺑەﮐﺎﺭ ﺑُﺮﺩﻩ ﺯﻳﺮﺍ ﺁﻥ ﻋﺮ ْ
ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺍﺯ ﺧﺎﻧﺪﺍ ِ
ﯼ«
ﻞ »ﺧﺪﺍﻳﻴﻦ« ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺑەﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﲞﺎﺭﺍ ﻧﻴﺰ »ﲞﺎﺭﺍﺧﺪﺍ ْ
ﺭﺍ ﳘﺸﮑ ﹺ
ﯽ
ﻣﯽﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ .ﺁﺧﺮﻳﻦ ﲞﺎﺭﺍﺧﺪﺍ ﺩﺭ ﺩﻫﮥ ۱۲۰ﻫﺠﺮﯼ ﺗﻮﺳﻂ ﻧﺼﺮ ﺳَﻴّﺎﺭ ۔ﻭﺍﻟ ﹺ
ﺷﻨَە ﻧﻴﺰ ﺗﻮﺳﻂ
ﺏ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ۔ ﺑەﻏﺪّﺍﺭﯼ ﺗﺮﻭﺭ ﺷﺪ ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯽ ﺩﺍﺭﺩ .ﺷﺎ ِﻩ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﻋﺮ ﹺ
ﺷﻨَە »ﺧﺪﺍﻳﺎﻥﺧﺪﺍ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺍﻳﻦﺭﺍ
ﯽ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﻥ ﳏﻠ ﹺ
ﮐﺪﺧﺪﺍﻳﺎ ِ
ﻦ ﺍﹸﺳﺮﻭﺷِﻨﯽ ﺧﻮﺍﻫﻴﻢ ﺩﻳﺪ.
ﭘﺎﺋﻴﻦﺗﺮ ﺩﺭ ﺳﺨﻦ ﺍﺯ ﺍﻓﺸﻴ ﹺ
ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍﯼ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﻧﻴﺎﯼ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﺳﺖ .ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺑە
ﳘﺎﻥ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﯽ ﺩﺭ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻣﻨﺴﻮﺏ ﺷﺪﻩﺍﻧﺪ ﮐە ﺳﺎﻣﺎﻥ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
-۷-
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﺭﻭﺩﮐﯽ ﮐە ﺍﺯ
ﭘﺲ ،ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﺯ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎ ِ
ﺍﻓﺘﺨﺎﺭﺍﺕ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻣﺎ ﺍﺳﺖ ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﳘﻴﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻭ ﺍﻣﺎ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە )ﺑﻠﺦ(:
ﺦ
ﯽ ﻣﺎ ﮐە ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﮤ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺩﻭ ﹺﺭ ﺗﺎﺭﻳ ﹺ
ﺩﺭ ﺍﺳﺎﻃﻴﺮ ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨ ﹺ
ﻥ ﺑﻠﺦ« ﺟﺎﻳﮕﺎﻩ ﻭﻳﮋﻩﺋﯽ ﺩﺍﺭﻧﺪ .ﻫﻴﭻ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﺋﯽ
ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻤﺎﻥ ﺍﺳﺖ »ﺷﺎﻫﺎ ِ
ﻧﻴﺴﺖ ﮐە ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﮥ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺭﺍ ﺧﻮﺍﻧﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﻭ ﮔﺸﺘﺎﺳﭗ ﻭ ﻟﹸﻬﺮﺍﺳﭗ ﺭﺍ ﻧﺸﻨﺎﺳﺪ
ﻆ ﻧﻮ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻭﺭﻭَﻧﺖﺍﹶﺳﭙَە
ﻆ ﻧﻮ ﺑﺮﺍﯼ ﻭﹺﺷﺖﺍﹶﺳﭙَە ،ﻭ ﻟﹶﻬﺮﺍﺳﭗ ﺗﻠﻔ ِ
)ﮔﹸﺸﺘﺎﺳﭗ ﺗﻠﻔ ِ
ﻦ ﺧﻮﺩﺵ
ﺍﺳﺖ( .ﺯﺭﺗﺸﺖ ﮐە ﺯﻳ ﹺﺮ ﻓﺸﺎ ﹺﺭ ﮐﺎﻭﻳﺎﻥ ﻭ ﮐﹶﺮﭘَﻨﺎﻥ ﻭ ﺍﻭﺳﻴﺠﺎﻥﹾ ﺍﺯ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﻫﺠﺮﺕ ﮐﺮﺩﻩ ﺩﺭ ﺩﻧﺒﺎﻟﮥ ﻫﺠﺮﺗﺶ ﺑە ﺑﻠﺦ ﺭﺳﻴﺪﻩ ﻭ ﻣﻮﺭﺩ ﲪﺎﻳﺖ ﮔﺸﺘﺎﺳﭗ ﻭ
ﳍﺮﺍﺳﭗ ﻭ ﺩﻭ ﻭﺯﻳ ﹺﺮ ﻓﺮﺯﺍﻧﻪﺷﺎﻥ ﺟﺎﻣﺎﺳﭗ ﻭ ﻓﹶﺮﺷﻮﺷﺘَﺮ )ﺩﺭﺳﺘﺶ :ﮔﺎﻭﻣﺎﻩﺍﹶﺳﭙَە ﻭ
ِﻓﺮَﺵﺍﹸﺷﺘُﺮَﻩ( ﻗﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻭ ﺩﺭ ﺑﻠﺦ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﻭ ﺩﻳﻦ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻨﯽ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺁﳒﺎ ﮔﺴﺘﺮﺵ
ﻥ
ﯽ ﻣﺎ ﺍﺯ ﻓﺮﺯﺍﻧﮕﺎ ِ
ﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺟﺎﻣﺎﺳﭗ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﺍﺳﺎﻃﻴﺮ ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨ ﹺ
ﮒ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﴰﺮﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﺑﺰﺭ ِ
ﻦ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﺩﺭ ﳘﮥ
ﻦ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻨَە ﮐە ﺩﻳ ﹺ
ﺶ ﺁﺋﻴ ﹺ
ﻧﺎﻡ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﻭ ﭘﻴﺪﺍﻳ ﹺ
ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ ﻭ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎ ﺑﺎ ﻧﺎﻡ ﺑَﻠﺦ ﮔﺮﻩ ﺧﻮﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺁﺋﻴﻦ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﺩﺭ ﻣﻨﻄﻘﻪﺋﯽ
ﻝ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ
ﯽ ﴰﺎ ﹺ
ﺶ ﺷﺮﻗ ﹺ
ﭘﺮﻭﺭﺵ ﻭ ﺍﻧﺘﺸﺎﺭ ﻳﺎﻓﺖ ﮐە ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﻭ ﲞ ﹺ
ﺶ
ﺏ »ﮔﺎﺗَە« ﺭﺍ ﺑﺎ ﺁﻥ ﻧﮕﺎﺷﺖ ۔ﺣﺘﻤًﺎ۔ ﮔﻮﻳ ﹺ
ﺍﺳﺖ .ﮔﻮﻳﺸﯽ ﮐە ﺯﺭﺗﺸﺖ ﮐﺘﺎ ﹺ
ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَەﻳﯽ )ﺑﺎﺧﺘﺮﯼ /ﺑﻠﺨﯽ( ﺑﻮﺩﻩ ،ﻭ ﳘﺎﻥ ﮔﻮﻳﺸﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە ﻣﺮﺩﻡ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺑەﺁﻥ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ .ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ
ﯽ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎ ِ
ﺍﺯﲨﻠﻪ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧ ﹺ
ﻥ ﺁﺭﻳﺎﻳﯽ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻭ
ﺵ ﺑﺰﺭﮒ ﺩﺭ ﺳﻨﮓﻧﻮﺷﺘﻪﺍﺵ »ﺯﺑﺎ ِ
ﺑەﺯﺑﺎﻧﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە ﺩﺍﺭﻳﻮ ﹺ
ﮔﻔﺘﻪ ﮐە ﻧﺴﺨﮥ ﺍﻳﻦ ﺳﻨﮓﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑەﺯﺑﺎﻥ ﺁﺭﻳﺎﻳﯽ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﺭﻭﯼ ﭼﺮﻡ ﻭ ﺭﻭﯼ ﭘﻮﺳﺖ
ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﺗﺎ ﺑەﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎ ﺑﺮﺩﻩ ﺷﻮﺩ.
ﯽ ﻣﺎ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ ﮐە ﻣﺮﺩﻡ ﺑﻠﺦ ﺍﺯ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﲪﺎﻳﺖ ﮐﺮﺩﻧﺪ
ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨ ﹺ
ﻥ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﳘﺴﺎﻳﮥ ﺍﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺍﺯ ﳐﺎﻟﻔﺎﻥ ﺁﺋﻴﻦ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﺑﻮﺩﻧﺪ ،ﻭ
ﻭﻟﯽ ﺁﺭﻳﺎ ِ
-۸-
ﻥ
ﭼﻨﺎﻥﮐە ﺩﺭ ﺍﻭﺳﺘﺎ ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨﯽ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﻴﻢ ،ﺑﻠﺦ ﺯﻳﺮ ﻳﻮﺭﺷﻬﺎﯼ ﮐﺎﻭﻳﺎ ِ
ﳘﺴﺎﻳﻪ ﻭﺍﻗﻊ ﺷﺪ ،ﻭ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﺩﺭ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺟﻨﮕﻬﺎ ﺑەﺩﺳﺖ ﺟﻨﮕﺠﻮﻳﺎﻥ ﻳﮏ
ﮐﺎ ﹺﻭﻩ ﺑەﻧﺎﻡ ﺍﺭﺟﺎﺳﭗ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ )ﺩﺭﺳﺘﺶ :ﺍﹶﺭﺟَﺖﺍﹶﺳﭙَە( ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ .ﮐﺎﻭﻳﺎﻥﹾ
ﯽ ﻣﺎﺩ ﺩﺭ
ﺷﺎﻫﺎﻥ ﺩﻳﺮﻳﻨﮥ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﻩﻫﺎﯼ ﭘﻴﺶ ﺍﺯ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﺖ ﻧﺎﻣﺶ » ﹺﻳﻤَە
ﻆ ﺩﺭﺳ ِ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﲨﺸﻴﺪ ﮐە ﺗﻠﻔ ِ
ﻖ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮ ِ
ﻣﻨﺎﻃ ﹺ
ﺧَﺸﺎﻳﺘَە« ﺑﻮﺩﻩ ﻧﻴﺰ ﮐﺎﻭﹺﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻧﺎﻣﺶ ﺩﺭ ﮔﺎﺗَەﯼ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﻭ ﺭﻳﮓﻭﺩﺍﯼ
ﻥ
ﻝ ﻫِﻨﺪ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﺯﺭﺗﺸﺖ ﺍﺯ ﺍﻭ ﺑەﺑﺪﯼ ﻳﺎﺩ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﺁﺭﻳﺎ ِ
ﻥ ﻣﻬﺎﺟﺮ ﺑەﴰﺎ ﹺ
ﺁﺭﻳﺎ ِ
ﻫِﻨﺪ ﺍﺯ ﺍﻭ ﺑەﻧﻴﮑﯽ ﻳﺎﺩ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ.
ﺑﺎﺯﻫﻢ ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐە ﺍﺯ ﺁﺋﻴﻦ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﭘﺎﺱﺩﺍﺭﯼ ﮐﺮﺩﻧﺪ ،ﻭ
ﺩﺭ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺍﻧﺪﮎ ﺍﻧﺪﮎ ﺩﺭ ﺳﺮﺍﺳﺮ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﮔﺴﺘﺮﺵ ﺩﺍﺩﻧﺪ .ﺍﺯ ﺍﻳﻨﺠﺎ ﺍﺳﺖ
ﻦ
ﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻭ ﺩﻳ ﹺ
ﻥ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺩﺭ ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﮐە ﻧﻘﺶ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﺍﺯ ﺩﻳﺮﺗﺮﻳﻦ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﻥ
ﻦ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻨَە( ﳕﺎﻳﺎﻥ ﻣﯽﺷﻮﺩ .ﺳﻬﻤﯽ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﻧﻘﺶ ﺍﺯ ﺁ ِ
ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ )ﻳﻌﻨﯽ ﺩﻳ ﹺ
ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﺳﺖ.
ﻥ
ﯽ ﻣﺎ ،ﻫﻢ ﺭﻳﺸﮥ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﺎ ِ
ﺭﻭﺍﻳﺘﻬﺎﯼ ﺍﺳﺎﻃﻴﺮﯼ ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨ ﹺ
ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﯽ ﻭ ﻫﻢ ﺭﻳﺸﮥ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﺎﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺑﻠﺦ )ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە( ﺩﺍﻧﺴﺘﻪﺍﻧﺪ.
ﺍﻳﻦ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺁﻥﮐە ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﳍﺮﺍﺳﭗ ﻭ ﮔﺸﺘﺎﺳﭗ ﻭ ﺍﺳﭙﻨﺪﻳﺎﺭ ﻭ ﻬﺑﻤﻦ
ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ ﮐە ﺷﺎﻫﺎﻥ ﺑﻠﺦ )ﺑﺎﺧﺘﺮ( ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ،ﺑە ﺩﺍﺭﺍﯼ ﺑﺰﺭﮒ ﻣﯽﭘﺮﺩﺍﺯﺩ ﮐە
ﺦ ﻭﺍﻗﻌﯽ ﺷﺎﻳﺪ ﺩﺍﺭﻳﻮﺵ ﺑﺰﺭﮒ ﺑﺎﺷﺪ ،ﻭ ﺩﺭ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺑە ﺩﺍﺭﺍﯼ ﺩﻭﻡ
ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳ ﹺ
ﯽ ﺩﺍﺭﻳﻮﺵ ﺳﻮﻡ ﺍﺳﺖ .ﻭ ﭼﻮﻥ ﺑەﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎﻥ ﻣﯽﺭﺳﺪ
ﺦ ﻭﺍﻗﻌ ْ
ﻣﯽﺭﺳﺪ ﮐە ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳ ﹺ
ﻥ ﺑﺰﺭﮒ ﭘﺴﺮ ﻬﺑﻤﻦ ﭘﺴﺮ ﺍﺳﻔﻨﺪﻳﺎﺭ ﭘﺴﺮ ﮔﺸﺘﺎﺳﭗ ﭘﺴﺮ
ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﮐە ﺳﺎﺳﺎ ِ
ﳍﺮﺍﺳﭗ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﻋﻤﺮ ﭘﺪﺭﺵ ﺑە ﭘﺎﺭﺱ ﻫﺠﺮﺕ ﮐﺮﺩﻩ ﭘﻴﺸﮥ ﭼﻮﭘﺎﻧﯽ
ﻥ ﺍﻭ
ﮒ ﺑﺮﺍﺩ ﹺﺭ ﺩﺍﺭﺍﯼ ﺍﻭﻝ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﺯ ﺩﻭﺩﻣﺎ ِ
ﻥ ﺑﺰﺭ ْ
ﮔﺮﻓﺖ؛ ﻭ ﺍﻳﻦ ﺳﺎﺳﺎ ِ
ﯼ ﻣﺎ ،ﻫﻢ ﺭﻳﺸﮥ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﺎﻥ ﻭ ﻫﻢ
ﺍﺳﺘﻨﺪ .ﭼﻨﻴﻦ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺍﺳﺎﻃﻴﺮ ﹺ
ﺕ ﺩﻳﮕﺮ،
ﺭﻳﺸﮥ ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎﻥ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳە ﴰﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺑەﻋﺒﺎﺭ ِ
-۹-
ﮒ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﮐە ﺍﺯ ﭘﺎﺭﺱ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻨﺪ ﺍﺯ ﺭﻳﺸﮥ ﺑﺎﺧﺘﺮﯼ
ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﺎﻥ ﺑﺰﺭ ِ
)ﺑﻠﺨﯽ( ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ.
ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐە ﺍﻳﻦ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺍﺳﺎﻃﻴﺮﯼ ﺭﺍ ﺑەﺩﺷﻮﺍﺭﯼ ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺑﺎﻭﺭ ﮐﺮﺩ،
ﯽ ﻗﻮﻡ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﺍﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﮐە ﺣﻘﺎﻳﻘﯽ ﺭﺍ
ﻭﻟﯽ ﭼﻮﻥﮐە ﺑﺎﺯﳕﺎﯼ ﻳﺎﺩﻫﺎﯼ ﲨﻌ ﹺ
ﺩﺭ ﺩﺭﻭﻥ ﺧﻮﻳﺶ ﻬﻧﻔﺘﻪ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ؛ ﻳﻌﻨﯽ ﺷﺎﻳﺪ ﺧﺎﻧﺪﺍﻬﻧﺎﯼ ﺣﮑﻮﻣﺖﮔ ﹺﺮ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ
ﭘﺎﺭﺱ ﮐە ﻫﻢ ﻫﺨﺎﻣﺸﻴﺎﻥ ﻭ ﻫﻢ ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﺯ ﺁﻬﻧﺎ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺍﺯ ﺭﻳﺸﮥ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﻭ ﺍﺯ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﮐە ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺍﺩﺍﻣﮥ ﻣﻬﺎﺟﺮﺗﺸﺎﻥ ﺑەﭘﺎﺭﺱ
ﺭﺳﻴﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﺍﺯ ﮐﺠﺎ ﻣﻌﻠﻮﻡ ﮐە ﺍﺻﻞ ﺍﻳﻦ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎ ﺭﻭﺯﮔﺎﺭﯼ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﻮ ِﺩ
ﻥ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ ﻣﺜﻼ ﺩﺭﺯﻣﺎﻥ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﯽ ﺭﻭﺍﺝ ﻧﺪﺍﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ؟ ﺩﺭ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ
ﭘﺎﺭﺳﻴﺎ ِ
ﻥ( ﻗﺒﺎﻳﻞ ﭘﺎﺭﺱ ﻧﻴﺰ ﺟﺎﯼ ﺟﺪﺍﻝ ﻧﻴﺴﺖ ،ﻭ
ﻦ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﺑﻮﺩ ِ
ﻥ ﺁﺋﻴ ﹺ
ﻥ )ﭘﻴﺮﻭﺍ ِ
ﺑﻮﺩ ِ
ﺵ ﺑﺰﺭﮒ ،ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ
ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎ ،ﺑە ﻭﻳﮋﻩ ﺳﻨﮓﻧﺒﺸﺘﻪﻫﺎﯼ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺯ ﺩﺍﺭﻳﻮ ﹺ
ﻥ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻴﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﺎﺯﺗﺎﺏ ﻣﯽﺩﻫﺪ.
ﺑﻮﺩ ِ
ﯽ ﺩﻳﺮﻳﻨﮥ ﻣﺎ ،ﻫﻢ
ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺁﻥﮐە ﺭﻭﺍﻳﺘﻬﺎﯼ ﺍﺳﺎﻃﻴﺮﯼ ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨ ﹺ
ﻦ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻨَە ﺭﺍ ﺑە ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﻧﺴﺒﺖ ﺩﺍﺩﻩﺍﻧﺪ ﻫﻢ
ﻥ ﺁﺋﻴ ﹺ
ﭘﺮﻭﺭﻧﺪﮔﺎﻥ ﻭ ﮔﺴﺘﺮﻧﺪﮔﺎ ِ
ﯽ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻴﺎﻥ ﻭ ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎﻥ ﮐە ﻫﺮﺩﻭ ﭘﺎﺭﺳﯽ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﻣﻦ ﺩﺭ
ﺭﻳﺸﮥ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧ ﹺ
ﯽ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺍﻳﺘﻬﺎ ﻧﻴﺴﺘﻢ ،ﺑﻞﮐە
ﺍﻳﻨﺠﺎ ﺩﺭ ﺻﺪ ِﺩ ﮐﹶﻨﺪ ﻭ ﮐﺎﻭ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺩﺭﺳﺘﯽ ﻳﺎ ﻧﺎﺩﺭﺳﺘ ﹺ
ﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺭﻳﺸﮥ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧ ﹺ
ﯽ ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎﻥ ﻥ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺑﺎﻭﺭﯼ ﺭﺍ ﺁﻭﺭﺩﻡ ﮐە ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﺱ ﺍﻳﻦ ﺑﺎﻭﺭﻫﺎﯼ
ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ ﻭ ﺁﻬﻧﺎ ﺭﺍ ﺑە ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﻣﻨﺴﻮﺏ ﻣﯽﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﺑﺮ ﺍﺳﺎ ﹺ
ﻥ ﺩﻳﺮﻳﻨﻪ ،ﺍﮔﺮ ﺗﺎﺟﻴﮑﺎﻥ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﮐە ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻴﺎﻥ ﻭ ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎﻥ
ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺯ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺍﺯ ﻣﺎ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﮐﺴﯽ ﺑﺎ ﺁﻬﻧﺎ ﺟﺪﺍﻝ ﻧﺘﻮﺍﻧﺪ ﮐﺮﺩ .ﺯﺭﺗﺸﺖ ﻫﻢ ﮐە ﺍﻟﺒﺘﻪ ﺍﺯ ﺁﻬﻧﺎ ﺑﻮﺩﻩ
ﻦ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﻧﻴﺰ ﺁﻬﻧﺎ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﭘﺲ ،ﺗﺎﺟﻴﮑﺎﻥ ﺍﮔﺮ
ﻥ ﺍﺳﺎﺳﯽ ﺩﻳ ﹺ
ﺍﺳﺖ .ﭘﺮﻭﺭﻧﺪﮔﺎ ِ
ﻦ ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻫﻢ ﺭﻳﺸﻪﻫﺎﯼ
ﻦ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﺍﺩﻋﺎ ﮐﻨﻨﺪ ﮐە ﻫﻢ ﺩﻳ ﹺ
ﮒ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺑەﻣﺎ ﻣﯽﺭﺳﺪ ،ﮐﺴﯽ ﺑﺎ ﺁﻬﻧﺎ ﺟﺪﺍﻝ ﳕﯽﮐﻨﺪ .ﺍﻳﻦ
ﻥ ﺑﺰﺭ ِ
ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﺎ ِ
ﺍﺩﻋﺎﻫﺎ ﺍﮔﺮ ﻫﻢ ﺑەﮐﻠﯽ ﻋﺎﺭﯼ ﺍﺯ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻭﻟﯽ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐە ﺑﺎﺯﺗﺎﺏ
-۱۰-
ﯽ ﭘﺎﺭﺳﻴﺎﻥ ﻭ
ﯽ ﻧﺎﮔﺴﺴﺘﻨ ﹺ
ﻣﯽﺩﻫﺪ ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺩﻳﺮﻳﻨﮥ ﻗﻮﻣﻲ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮕ ﹺ
ﺑﺎﺧﺘﺮﻳﺎﻥ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺗﺎﺟﻴﮏ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ.
ﯽ ﮔﺬﺷﺘﻪﻫﺎﯼ ﺩﻳﺮﻳﻨﮥ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺑﺎﺧﺘﺮ ﺍﺳﺖ ﮐە ﳘﺨﻮﻥ ﻭ
ﺍﺯ ﺑﺎﺯﺧﻮﺍﻧ ﹺ
ﻥ »ﭘﺎﺭﺳﯽ« ﻭ »ﺗﺎﺟﻴﮏ« ﺍﺛﺒﺎﺕ ﻣﯽﮔﺮﺩﺩ .ﺍﺯ ﺍﻳﻦﺭﻭ ﺍﺳﺖ ﮐە ﻣﺎ
ﻫﻢﺫﺍﺕ ﺑﻮﺩ ِ
ﻦ ﻣﺎ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﻭ
ﻦ ﻣﻴﻬ ﹺ
ﻣﯽﮔﻮﺋﻴﻢ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺑەﳘﺎﻥ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﭘﺎﺭﮤ ﺗ ﹺ
ﺳﻴﺴﺘﺎﻥ ﻭ ﭘﺎﺭﺱ ﻭ ﮐﺮﻣﺎﻥ ﻭ ﻣَﮏﮐﹸﺮﺍﻥ )ﺑﻠﻮﭼﺴﺘﺎﻥ( ﻭ ﮐﺮﺩﺳﺘﺎﻥ .ﻭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺎﻥ
ﺑەﳘﺎﻥ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﺑﺮﺍﺩﺭﺍﻥ ﻭ ﺧﻮﺍﻫﺮﺍﻥ ﻣﺎ ﺍﺳﺘﻨﺪ ﮐە ﭘﺎﺭﺳﻴﺎﻥ ﻭ ﺑﻠﻮﭼﺎﻥ ﻭ ﮐﹸﺮﺩﺍﻥ ﻭ
ﮔﻴﻠﹶﮑﺎﻥ .ﻭ ﻳﮏ ﺗﺎﺟﻴﮏ ﺑەﳘﺎﻥ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﻳﮏ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ ﻳﺎ
ﳘﺪﺍﻧﯽ ﻳﺎ ﻣَﮏﮐﹸﺮﺍﻧﯽ .ﮔﻮﻳﺸﯽ ﮐە ﺗﺎﺟﻴﮑﺎﻥ ﺑﺎ ﺁﻥ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑەﳘﺎﻥ
ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﮔﻮﻳﺶ ﻣﺮﺩﻡ ﭘﺎﺭﺱ ﻳﺎ ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ.
-۱۱-
ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ،ﺳﺮﺯﻣﻴﻦﹺﺧﺴﺮﻭﺍﻥ
ﯽ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﻭ
ﻦ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧ ﹺ
ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﺯ ﲞﺸﻬﺎﺋﯽ ﺍﺯ ﺩﻭ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﺳﻐﺪﻳﺎﻧَە ﺗﺸﮑﻴﻞ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﻭ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎﺧﺘﺮ ﻭ ﺳﭙﺲ ﺑﻠﺦ ،ﻭ
ﻦ ﺑﻠﺦ ﻭ ﺳﻐﺪ ﺭﺍ ﻣﺎ ﺍﺯ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎﯼ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ
ﺳﻐﺪﻳﺎﻧَە ﺳُﻐﺪ ﺷﺪ .ﻧﺎﻣﻬﺎﯼ ﻧﻮﻳ ﹺ
ﺗﻼﺷﻬﺎﯼ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺣﺎﮐﻢﺷﺪﻩ ﺑﺮ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺑﺮﺍﯼ ﺗﺴﺨﻴﺮ ﺍﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎ ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ.
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ
ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺳﻐﺪ ﭘﺲ ﺍﺯ ﲪﻠﮥ ﻋﺮﺏ ﻭ ﻭَﺭﺍﻓﺘﺎﺩﻥ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﺷﻨَە( .ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺑﻠﺦ
ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑە ﭼﻬﺎﺭ ﭘﺎﺭﻩ ﺷﺪ )ﲞﺎﺭﺍ ﻭ ﲰﺮﮐﻨﺪ ﻭ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻭ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻧﻴﺰ ﺳﻪ ﭘﺎﺭﻩ ﺷﺪ ،ﻳﮑﯽ ﺑﺪﺧﺸﺎﻥ ﺩﺭ ﺷﺮﻕ ،ﺩﻳﮕﺮ ﺧﺘﻼﻥ ﺩﺭ ﻣﻴﺎﻧﻪ ،ﻭ ﺳﻮ ْﻡ ﺑﻠﺦ ﺩﺭ
ﯼ ﺧﻮﻳﺶ ﺭﺍ
ﻦ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳە ﻧﺎ ﹺﻡ ﺷﻬ ﹺﺮ ﻣﺮﮐﺰ ﹺ
ﻏﺮﺏ .ﻫﺮﮐﺪﺍﻡ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺳﻪ ﭘﺎﺭﻩ ﺍﺯ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﮔﺮﻓﺖ .ﻧﺎ ﹺﻡ ﺑﻠﺦ ﺑﺮﺍﯼ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﻏﺮﺑﯽ ﻣﺎﻧﺪ ﺯﻳﺮﺍ ﺷﻬﺮ ﺑﻠﺦ ﺩﺭ ﻣﺮﮐ ﹺﺰ ﺁﻥ ﺑﻮﺩ.
ﺭﻭﺍﻳﺘﯽ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﮐە ﻳﺰﺩﮔﺮﺩ ﺳﻮﻡ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﮔﺮﻳﺰ ﺍﺯ ﺑﺮﺍﺑ ﹺﺮ ﻋﺮﻬﺑﺎ ﺍﺯ ﻣﺮﻭ ﺑە
ﺑﻠﺦ ﻭ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﺭﻓﺖ ﻭ ﺑﺎ ﺧﺎﻗﺎﻥ ﮐﺎﺷﻐﺮ ﺩﺭ ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﺷﺪ ﺷﺎﻳﺪ ﺑە ﮐﻤﮏ ﺍﻭ ﺑﺎ ﻋﺮﻬﺑﺎ
ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﮐﻨﺪ .ﮔﺰﺍﺭﺷﯽ ﺍﺯ ﮐﻤﮏ ﺧﺎﻗﺎﻥ ﺑە ﺍﻭ ﺑەﺩﺳﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﻧﺸﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﻭ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ
ﯽ ﻣﺪﻋﯽ
ﮐە ﺍﻭ ﺳﭙﺲ ﺑە ﻣﺮﻭ ﺑﺮﮔﺸﺖ ،ﻭ ﺩﺭ ﻣﺮﻭ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻣﺎﻫﻮ ﺳﻮﺭﹺﻥ )ﺍﻓﺴ ﹺﺮ ﭘﺎﺭﺗ ﹺ
ﺳﻠﻄﻨﺖ( ﺍﻭ ﺭﺍ ﺗﺮﻭﺭ ﮐﺮﺩ.
ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺑﺎﺧﺘﺮ ﻭ ﺳﻐﺪ ﺩﺭ ﺩﻫﻪﻫﺎﯼ ﭼﻬﻞ ﻭ ﭘﻨﺠﺎﻩ ﻭ ﻫﻔﺘﺎﺩ ﻭ ﻫﺸﺘﺎﺩ
ﻫﺠﺮﯼ ﺑەﻃﻮﺭ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺯﻳﺮ ﻳﻮﺭﺷﻬﺎﯼ ﻣﺪﺍﻭ ﹺﻡ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺍﺷﻐﺎﻝﮔ ﹺﺮ ﺣﺎﮐﻢﺷﺪﻩ ﺑﺮ
ﯼ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳﺎﻥ ﻭ ﺳﻐﺪﻳﺎﻥ ﻣﺎﻧﻊ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺍﻳﻦ
ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺑﻮﺩﻧﺪ ،ﻭﻟﯽ ﺩﻟﻴﺮﻣﺮﺩ ﹺ
ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎ ﺑەﺗﺴﺨﻴﺮ ﻋﺮﺏ ﺩﺭﺁﻳﺪ .ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﺍﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎ ﻫﺮ ﺑﺎﺭ ﭘﺲ ﺍﺯ
ﻣﻘﺎﻭﻣﺘﻬﺎﯼ ﺟﺎﻧﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﺳﺮﺩﺍﺭ ﻋﺮﺏ ﻣﺬﺍﮐﺮﻩ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﺗﻌﻬﺪ ﻣﯽﺩﺍﺩﻧﺪ ﮐە ﺑﺎﺝ
ﺑەﻋﺮﻬﺑﺎ ﺑﭙﺮﺩﺍﺯﻧﺪ ،ﻭﻟﯽ ﺑەﺯﻭﺩﯼ ﺍﺯ ﺯﻳﺮ ﺑﺎﺭ ﺍﻳﻦ ﺗﻌﻬﺪ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ .ﺳﭙﺲ ﺩﺭ
ﱪ ﻳﻮﺭﺵ ﺑﺰﺭﮒ ﻋﺮﺏ ﺑە ﺑﻠﺦ ﺭﺍ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﻴﻢ ﺑﯽ ﺁﻥﮐە ﺧﱪ
ﺳﺎﻝ ۸۹ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺧ ﹺ
ﺳﻘﻮﻁ ﺑﻠﺦ ﺑە ﺩﺳﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﻮﺩ.
-۱۳-
ﺖ ﺷﻬ ﹺﺮ ﺑﻠﺦ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ۹۱۔ ۹۲ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺗﻮﺳﻂ
ﯽ ﺑﻠﺦ ﺑﺎ ﻣﺮﮐﺰﻳ ِ
ﺶ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﲞ ﹺ
ﺖ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺑﻮﺩ .ﺩﺭ
ﻋﺮﻬﺑﺎ ﮔﺸﻮﺩﻩ ﺷﺪ .ﻓﺎﺗﺢ ﺑﻠﺦ ﺍﺳﺪ ﻗﹶﺴَﺮﻱ ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍ ﹺﺭ ﻭﻗ ِ
ﺖ ﻫﺠﺮﯼ ،ﺩﺭ ﳘﮥ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎ ،ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍﺭ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﺑﻠﺦ ﺭﺍ ﻋﺮﺏ ﻭ
ﭘﺎﻳﺎﻥ ﺳﺪﮤ ﳔﺴ ِ
ﺑﻠﺦ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺩﺭﻭﻥ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﻋﺮﺏ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ .ﺩﺭ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎﯼ ﺳﺎﻝ ۱۰۱ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ
ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﻴﻢ ﮐە ﺍﺳﺪ ﻗﺴﺮﯼ ﻫﺰﺍﺭﺍﻥ ﺧﺎﻧﻮﺍﺭ ﻋﺮﺏ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺑﻠﺦ ﺍﺳﮑﺎﻥ ﺩﺍﺩ )ﺍﻳﻨﻬﺎ ﺭﺍ
ﺩﺭ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﭘﺮﺍﻭﮔﺎﻥ ﺍﺳﮑﺎﻥ ﺩﺍﺩﻧﺪ ﮐە ﭼﻨﺪﺍﻥ ﺍﺯ ﺷﻬ ﹺﺮ ﺑﻠﺦ ﺩﻭﺭ ﻧﺒﻮﺩ( ﻭ ﺍﺩﺍﺭﮤ ﺷﻬﺮ
ﯽ
ﻥ ﺣﮑﻮﻣﺖﮔ ﹺﺮ ﺑﻠﺦ ﺳﭙﺮﺩ ﮐە ﻧﺎﻣﺶ ﺭﺍ ﺑەﻋﺮﺑ ْ
ﺑﻠﺦ ﺭﺍ ﺑە ﺑﺰﺭﮒﻣﺮﺩﯼ ﺍﺯ ﺧﺎﻧﺪﺍ ِ
ﺝ( ﻣﺮﺩﻡ ﺑﻠﺦ ﺭﺍ
ﺑَﺮﻣَﮏ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﻧﺪ؛ ﻭ ﺍﺟﺎﺯﻩ ﺩﺍﺩ ﮐە ﺑﺮﻣﮏ ﻣﺎﻟﻴﺎﻬﺗﺎﯼ )ﺑﺎﺝ ﻭ ﺧﺮﺍ ﹺ
ﺕ ﻋﻤﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺷﻬﺮ ﺑﻠﺦ ﺑەﮐﺎﺭ ﮔﻴﺮﺩ .ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺯﻣﺎﻥ ﻫﻨﻮﺯ
ﺑﺮﺍﯼ ﺑﺎﺯﺳﺎﺯﯼ ﻭ ﺍﻗﺪﺍﻣﺎ ِ
ﯽ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﻧﺰﺩﻳﮏ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ.
ﻕ ﺑﻠﺦ ﻭ ﻣﺮﺯﻫﺎﯼ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﮐﻨﻮﻧ ﹺ
ﻋﺮﻬﺑﺎ ﺑەﺷﺮ ﹺ
ﯽ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ،ﺩﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﮐﺸﻮﺭﯼ
ﯽ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﭘﺲ ﺍﺯ ﻓﺮﻭﭘﺎﺷ ﹺ
ﺷﻨَە ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ ﻭ ﭘﺎﺩﺷﺎﻩ ﺩﺍﺷﺖ ،ﭘﺎﺩﺷﺎﻫﯽ ﮐە
ﻣﺴﺘﻘﻞ ﭘﺪﻳﺪ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﺷﻨَە ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺯﻣﺎﻥ
ﻟﻘﺒﺶ »ﺧﻮَﺭﺧُﻮﺭﱠﻩ« ﺑﻮﺩ )ﻳﻌﻨﯽ ﺷﮑﻮ ِﻩ ﺧﻮﺭﺷﻴﺪ( .ﺷﺎ ِﻩ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻥ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﻭ ﻣﻌﺘﺼﻢ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺍﺳﺖ.
ﻑ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﻦ ﻣﻌﺮﻭ ِ
ﮒ ﺍﻓﺸﻴ ﹺ
ﮐﺴﯽ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻧﻴﺎﯼ ﺑﺰﺭ ِ
ﺷﻨَە
ﺷﻨَە ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﻳﻌﻨﯽ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﺷﻨَە ﺩﺭ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﺖ ﺍﻭ ﻧﻴﺰ ﺷﻬ ﹺﺮ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﭘﺎﻳﺘﺨ ِ
۔ﳘﭽﻮﻥ ﺑﻠﺦ۔ ﻫﻢ ﻧﺎﻡ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻫﻢ ﻧﺎ ﹺﻡ ﺷﻬﺮ.
ﺷﻨَە ﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ.
ﺷﻨَە ﺩﺍﻧﺴﺖ ﮐە ﻋﺮﻬﺑﺎ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻆ ﻫُﺴﺮﻭ ِ
ﺷﻨَە ﺭﺍ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻠﻔ ِ
ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﺷﻨَە ﺍﺳﺖ )ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﯽ »ﺧـ« ﻭ »ﻫـ« ﺩﺭ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ ﺍﺯ
ﻆ ﺩﻳﮕ ﹺﺮ ﺧﺴﺮﻭ ِ
ﺷﻨَە ﺗﻠﻔ ِ
ﻫُﺴﺮﻭ ِ
ﻭﺍﮊﮔﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻳﮏ ﺍﻣﺮ ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ ﺍﻳﻨﺠﺎ ﺟﺎﯼ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺩﺭﺑﺎﺭﻩﺍﺵ
ﻆ ﻫُﺴﺮﻭ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﻧﻴﺎﺯ ﺑە ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﺪﺍﺭﺩ ،ﺯﻳﺮﺍ ﻫﺮ ﺑﭽﮥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ
ﻧﻴﺴﺖ( .ﺩﻭ ﻟﻔ ِ
ﯽ ﺩَﺭﯼ ﺁﺷﻴﺎﻧﻪ ﮔﻮﺋﻴﻢ،
ﻥ ﭘﺎﺭﺳ ﹺ
ﺷﻨَە ﻧﻴﺰ ﺍﮐﻨﻮﻥ ﻣﺎ ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺧﺴﺮﻭ ﺭﺍ ﻣﯽﺩﺍﻧﺪِ .
ﺷﻨَە« ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﺩﺭ
ﻆ» ِ
ﻭﻟﯽ ﺩﺭ ﺑﺮﺧﯽ ﮔﻮﻳﺸﻬﺎﯼ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑﺎ ﳘﻴﻦ ﺗﻠﻔ ِ
ﺷﻨَە ﺷَﺴﺘَﻦ« )ﻳﻌﻨﯽ ﺑەﺁﺷﻴﺎﻧﻪ
ﺕ » ِﺍ ِ
ﺷﻨَە« ﺍﺳﺖ .ﻋﺒﺎﺭ ِ
ﮔﻮﻳﺶ ﻣﺎ ﻻﺭﺳﺘﺎﻧﻴﻬﺎ ﻧﻴﺰ » ِ
ﺕ ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ ﻭ ﺭﻭﺯﺍﻧﻪ ﺍﺳﺖ .ﭘﺲ
ﺶ ﻣﺎ ﻻﺭﺳﺘﺎﻧﻴﻬﺎ ﻳﮏ ﻋﺒﺎﺭ ِ
ﻧﺸﺴﱳ( ﺩﺭ ﮔﻮﻳ ﹺ
-۱۴-
ﯽ ﺩﺭﯼ »ﺁﺷﻴﺎﻧﮥ ﺧﺴﺮﻭ« ،ﻭ
ﻥ ﭘﺎﺭﺳ ﹺ
ﺷﻨَە ﻣﻌﻨﺎﯼ ﲢﺖ ﺍﻟﻠﻔﻈﻴﺶ ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻦ ﺧﺴﺮﻭﺍﻥ« ﺍﺳﺖ.
ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻟﹸﻐَ ﹺﻮﻳَﺶ »ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﻥ ﺳﺪﮤ ﺩﻭﻡ ﻫﺠﺮﯼ ﺩﺭ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺍﺯ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﺩﻭﻟﺖ
ﺷﻨَە ﻭ ﻓﺮﻏﺎﻧَە ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎ ِ
ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﯽ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺑﻮﺩﻧﺪ.
ﻥ ﺑﻮﻣ ﹺ
ﻋﺮﺑﯽ ﻭ ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﺷﻬﺮﻳﺎﺭﺍ ِ
ﻥ ﺍﻳﻦ ﺳﺪﻩ ﻧﺎﻣﺶ
ﺷﻨَە ﺩﺭ ﻧﻴﻤﮥ ﺩﻭ ﹺﻡ ﺳﺪﮤ ﺩﻭ ﹺﻡ ﻫﺠﺮﯼ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎ ِ
ﺷﺎ ِﻩ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻦ
ﮐﺎﻭﻭﺱ ﺧﻮَﺭﺧُﻮﺭﱠﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺍﻭ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺷﺎ ِﻩ ﺍﹸﺳﺮﻭﺷﻨَە ﺍﺳﺖ .ﺍﻭ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴ ﹺ
ﺐ ﻣﻴﺘﺮﺍﻳﯽ ﺑﻮﺩﻩ ،ﭘﺪﺭﺵ ﻭ ﺧﻮﺩﺵ ﻧﻴﺎﻳﺶﮔﺎ ِﻩ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﻣِﻬﺮ
ﭘﻴﺮ ﹺﻭ ﻣﺬﻫ ﹺ
ﯼ ﺗﺎﺭﻳﺦﻧﮕﺎﺭ ﺑەﻣﺎ ﺧﱪ ﻣﯽﺩﻫﺪ ﻭ
)ﻣﻴﺘﺮﺍ( ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﺍﻳﻦﺭﺍ ﻣﺴﻌﻮﺩ ﹺ
ﺷﻨَە ﻧﺎﻣﺶ ﮐﺎﻭﻭﺳﺎﻥ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺍﻳﻦ
ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﮐە ﻧﻴﺎﻳﺶﮔﺎ ِﻩ ﻣﻬﺮ ﺩﺭ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﺷﻨَە ﺗﺎ ﺯﻣﺎﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻌﺘﺼﻢ ﺑﺮﭘﺎ ﺑﻮﺩﻩ ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫﺮ
ﻧﻴﺎﻳﺶﮔﺎ ِﻩ ﻣِﻬﺮ ﺩﺭ ﺍﺳﺮﻭ ِ
١
ﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻌﺘﺘﺼﻢ ﻭﻳﺮﺍﻥ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ ﺁﻥﺭﺍ ﺑەﻓﺮﻣﺎ ِ
ﭼﻨﺎﻥﮐە ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ،ﺩﻳﻦ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻨَە ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺳﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺩﺍﺷﺘﻪ،
ﻥ ﺍﻳﻦ
ﺐ ﻧﺎﻫﻴﺪﯼ .ﭘﻴﺮﻭﺍ ِ
ﺐ ﺁﺫﹶﺭﯼ ،ﻭ ﺳﻮﻡ ﻣﺬﻫ ﹺ
ﺐ ﻣِﻴﺘﺮﺍﻳﯽ ،ﺩﻳﮕﺮ ﻣﺬﻫ ﹺ
ﻳﮑﯽ ﻣﺬﻫ ﹺ
ﺐ ﭘﻴﺮ ﹺﻭ ﺁﺋﻴﻦ ﺯﺭﺗﺸﺖ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺩﻳﻨﺸﺎﻥ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻨَە ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺩﺭ
ﺳﻪ ﻣﺬﻫ ْ
ﺟﺎﻫﺎﺋﯽ ﺍﺯ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺍﻳﻦ ﺳﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺩﺭ ﻫﻢ ﺍﺩﻏﺎﻡ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺁﻬﻧﺎ
ﺖ ﺑﺮﺗﺮ ﺭﺍ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ؛ ﻭ ﺩﺭ ﺟﺎﻫﺎﺋﯽ ﻧﻴﺰ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺳﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺭﻭﺍﺝ ﺩﺍﺷﺘﻪ
ﺩﺳ ِ
ﺖ
ﻥ ﺩﻳﺮﻳﻨﻪ ﺩﺳ ِ
ﺐ ﺩﺭ ﻫﻢ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺍﺳﺖ .ﻣﺜﻼﹰ ،ﺩﺭ ﺳﻴﺴﺘﺎﻥ ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺬﻫ ْ
ﻥ
ﺖ ﺑﺮﺗﺮ ﺍﺯ ﺁ ِ
ﺐ ﻣﻴﺘﺮﺍﻳﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺧ ﹺﺮ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺩﺳ ِ
ﺑﺮﺗﺮ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻣﺬﻫ ﹺ
ﺖ ﺁﺫﺭﮔﺎ ِﻩ ﮐﹶﺮﮐﻮﻳَە ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ .ﺩﺭ
ﺐ ﺁﺫﺭﯼ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺍﻳﻦﺭﺍ ﻣﺎ ﺍﺯ ﺍﳘﻴ ِ
ﻣﺬﻫ ﹺ
ﻥ
.1ﻧﻴﺎﻳﺶﮔﺎ ِﻩ ﻣِﻬﺮ ﺭﺍ »ﻣِﻬﺮﺍﺑَە« ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﺪﻩﺍﻧﺪ ،ﻭ ﺍﻳﻦ ﳘﺎﻥ ﻭﺍﮊﻩﺋﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﻥ ﻣﺴﻴﺤﯽﺷﺪﮤ ﺷﺎﻡ ﻭ ﯽ ﺍﺳﻼﻣﯽ »ﻣِﺤﺮﺍﺏ« ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﻣِﻬﺮﺍﺑَە ﺍﺯ ﺯﺑﺎﻥ ﻣﻴﺘﺮﺍﺋﻴﺎ ِ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﺍﻧﺎﺗﻮﻟﯽ ﻭﺍﺭﺩ ﺯﺑﺎﻥ ﺳﺮﻳﺎﻧﯽ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﻣِﻬﺮﺍﺑﺎ /ﻣِﺤﺮﺍﺑﺎ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ )ﳘﭽﻮﻥ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ
ﻥ
ﻥ ﻣﺴﻴﺤﯽﺷﺪﻩ ﻭﺍﺭﺩ ﺯﺑﺎ ِ ﺩﻳﮕﺮ ﺍﺯ ﻋﺒﺎﺭﻬﺗﺎﯼ ﺩﻳﻨﯽﹺ ﻣﻴﺘﺮﺍﺋﻴﺎﻥ ﮐە ﺗﻮﺳ ِ
ﻂ ﻣﻴﺘﺮﺍﺋﻴﺎ ِ
ﺩﻳﻨﯽ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎﻥ ﮐﺮﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺗﺎ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ( .ﻣِﻬﺮﺍﺑﺎ /ﻣِﺤﺮﺍﺑﺎ ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﺯﺑﺎﻥ
ﺳﺮﻳﺎﻧﯽ ﻭﺍﺭﺩ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﺳﻼﻣﯽ ﻋﺮﺑﯽ ﺷﺪﻩ ﻭ ﻣِﺤﺮﺍﺏ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
-۱۵-
ﻥ
ﯼ ﺩﺭ ﻫﻢ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ،ﻭ ﭼﻨﺎﻥﮐە ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ﺧﺎﻧﺪﺍ ِ
ﺐ ﻧﺎﻫﻴﺪﯼ ﻭ ﺁﺫﺭ ْ
ﭘﺎﺭﺱ ﺩﻭ ﻣﺬﻫ ﹺ
ﺐ ﺁﺫﺭﯼ ﻧﻴﺰ ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ.
ﺍﺭﺩﺷﻴﺮ ﺑﺎﺑﮑﺎﻥ ﻣﺘﻮﻟﯽ ﻧﻴﺎﻳﺶﮔﺎ ِﻩ ﻧﺎﻫﻴﺪ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﻣﺬﻫ ﹺ
ﺩﺭ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﻭ ﺍﹶﻻﻥ )ﺍﹶﺭﺍﻥ( ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺬﻫﺐ ﺁﺫﺭﯼ ﺭﻭﺍﺝ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺯ ﺩﻭ ﻣﺬﻫﺐ
٢
ﺩﻳﮕﺮ ﺧﱪﯼ ﻧﻴﺴﺖ.
ﻦ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﺑﻮﺩﻩ
ﻞ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺷﺎﻣ ﹺ
ﲞﺸﯽ ﺩﻳﮕﺮ ﺍﺯ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎ ِ
ﻥ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﺳﺖ .ﺩﺭ
ﺍﺳﺖ .ﭘﺎﺭﻩﺋﯽ ﺍﺯ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﺩﺭ ﺑﻴﺮﻭ ِ
ﯽ
ﺷﻨَە ﭘﺲ ﺍﺯ ﻓﺮﻭﭘﺎﺷﯽ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﯽ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﭘﺎﺩﺷﺎﻫ ﹺ
ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻧﻴﺰ ﳘﭽﻮﻥ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺗﺸﮑﻴﻞ ﺷﺪ .ﺷﺎﻩ ﻓﺮﻏﺎﻧَە ﻟﻘﺒﺶ »ﺍﹶﺧﺸﺎﻳﺪ« ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻥ ﺳﺪﮤ ﺳﻮ ﹺﻡ ﻫﺠﺮﯼ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺍﺯ ﻗﻠﻤﺮ ﹺﻭ
ﺷﻨَە ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎ ِ
ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻧﻴﺰ ﳘﭽﻮﻥ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﺖ ﻋﺮﺑﯽ ﻣﺎﻧﺪ ،ﻭ ﺗﻼﺷﻬﺎﺋﯽ ﮐە ﻋﺮﻬﺑﺎ ﺍﺯ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﺳﺪﮤ ﳔﺴﺖ ﻫﺠﺮﯼ ﺑەﺑﻌﺪ
ﺩﻭﻟ ِ
ﺑﺮﺍﯼ ﺩﺳﺖﻳﺎﺑﯽ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺍﳒﺎﻡ ﺩﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻧﺎﮐﺎﻡ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ.
ﻋﺒﺪﺍﷲ ﭘﺴ ﹺﺮ ﻃﺎﻫ ﹺﺮ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ )ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺑە ﻃﺎﻫﺮ ﺫﻭﺍﻟﻴَﻤﻴﻨَﻴﻦ( ﮐە ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ
ﻑ
ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﭘﺪﺭﺵ ﻭ ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍ ﹺﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺷﺪ ﺗﻼﺷﻬﺎﯼ ﭘﯽﮔﻴﺮﯼ ﺑﺮﺍﯼ ﺗﺼﺮ ِ
ﺷﻨَە ﺑەﮐﺎﺭ ﺑﺮﺩ .ﺍﻭ ﺍﺯ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧﯽ ﺍﺯ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﻫﺮﺍﺕ ﺑﻮﺩ ﻭ ﭘﻴﺸﻴﻨﮥ ﭼﻬﺎﺭ
ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻭ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﻧﺴﻞ ﻣﺴﻠﻤﺎﱐ ﻭ ﻣَﻮﻻﮔﹶﺮﯼ ﺑﺮﺍﯼ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﮐﺎﺭﻧﺎﻣﻪ ﺩﺍﺷﺖ .ﺍﻭ ﺍﻧﺪﮎ
ﯽ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻭ ﺍﺳﺮﻭﺷﻨَە ﻣﯽﮐﺎﺳﺖ ﻭ ﺑەﻗﻠﻤﺮﻭ ﺧﻮﺩﺵ
ﻑ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﺍﻧﺪﮎ ﺍﺯ ﺍﻃﺮﺍ ِ
ﺖ ﺳﺪﮤ ﺳﻮﻡ ﻫﺠﺮﯼ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﮐە ﻫﺮﺩﻭ
ﻣﯽﺍﻓﺰﻭﺩ ﺗﺎ ﺳﺮﺍﳒﺎﻡ ﺩﺭ ﺩﺭ ﺩﻫﮥ ﳔﺴ ِ
ﯽ ﺧﻮﻳﺶ ﮐﻨﺪ .ﮐﺎﻭﻭﺱ ﺧﻮَﺭﺧُﻮَﺭّﻩ ﺩﺭ ﺁﺧﺮﻳﻦ
ﺖ ﺍﺳﻼﻣ ﹺ
ﮐﺸﻮﺭ ﺭﺍ ﺿﻤﻴﻤﮥ ﺣﺎﮐﻤﻴ ِ
ﮒ ﺍﻭ ﺷﮑﺴﺖ ﻳﺎﻓﺖ ﻭ ﺩﺳﺘﮕﻴﺮ ﻭ ﺑەﺑﻐﺪﺍﺩ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺷﺪ .ﺩﻭ
ﯽ ﺑﺰﺭ ِ
ﻟﺸﮑﺮﮐﺸ ﹺ
» .2ﺍﹶﻻﻥ« ﮐە »ﺍﹶﺭﺍﻥ« ﻧﻴﺰ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﺍﮐﻨﻮﻥ ﮐﺸﻮﺭﹺ ﻣﺴﺘﻘﻞﹺ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺍﺯ ﺳﺪﮤ ﭘﻨﺠﻢﹺ
ﻫﺠﺮﯼ ﺑەﺑﻌﺪ ،ﺑەﻣﺮﻭ ﹺﺭ ﺯﻣﺎﻥ ،ﺗﺮﮎﻧﺸﻴﻦ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﻮﻣﻴﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﹺ ﺁﻥ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ
ﺳﺪﻩﻫﺎﯼ ﻣﺘﺄﺧﺮﺗﺮﯼ ،ﺑەﻧﺎﭼﺎﺭ ،ﺗﺮﮎﺯﺑﺎﻥ ﺷﺪﻩﺍﻧﺪ .ﻧﺎ ﹺﻡ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﮐە ﺑﺮ ﺭﻭﯼ ﺍﻳﻦ
ﮐﺸﻮﺭ ﺍﺳﺖ ﻧﺎ ﹺﻡ ﺟﻌﻠﯽ ﻭ ﺳﺎﺧﺘﮕﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺭﻭﺳﻬﺎ ﭼﻨﺪﯼ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺍﺷﻐﺎﻝ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﻦ
ﻑ ﺧﺎﺻﯽ ﺑﺮ ﺁﻥ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﻬﻧﺎﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯽ ﺩﺍﺭﺩ.
ﺍﹶﻻﻥ ﺑەﻫﺪ ِ
-۱۶-
ﭘﺴﺮﺵ ﻧﻴﺰ ﺑەﺑﻐﺪﺍﺩ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺷﺪﻧﺪ ،ﻭ ﻫﺮﺩﻭ ۔ﺑەﻧﺎﭼﺎﺭ۔ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺷﺪﻧﺪ .ﺧﻠﻴﻔﻪ
ﺖ
ﯽ ﻓﻀﻞ ﺑەﺍﻭ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﺭﺍ ﺑەﺣﺎﮐﻤﻴ ِ
ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺩﻭ ﭘﺴ ﹺﺮ ﮐﺎﻭﻭﺱ ﮐە ﻧﺎ ﹺﻡ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﯽ ﺣﺴﻦ ﺑەﺍﻭ ﺩﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺑﻐﺪﺍﺩ
ﺍﺳﺮﻭﺷﻨە ﺑﺎﺯﻓﺮﺳﺘﺎﺩ؛ ﻭ ﺩﻭﻣﯽ ﮐە ﻧﺎ ﹺﻡ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﻑ ﺩﻭﺭﺍﻥ
ﻦ ﻣﻌﺮﻭ ِ
ﻧﮕﺎﻩ ﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﻭﺍﺭﺩ ﺍﺭﺗﺶ ﺧﻮﻳﺶ ﮐﺮﺩ .ﺍﻳﻦ ﺩﻭﻣﯽ ﳘﺎﻥ ﺍﻓﺸﻴ ﹺ
ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺍﺳﺖ.
ﻥ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺑﺎﺗﺪﺑﻴﺮﯼ ﺑﻮﺩ ،ﻧﮕﺬﺍﺷﺖ ﮐە ﺍﻭ ﺭﺍ ﺑﺎ ﻧﺎ ﹺﻡ ﻋﺮﺑﯽ
ﻦ ﺟﻮﺍ ِ
ﺍﻓﺸﻴ ْ
ﺖ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺍﻓﺴ ﹺﺮ
ﲞﻮﺍﻧﻨﺪ ﻭ ﳘﭽﻨﺎﻥ »ﺍﻓﺸﻴﻦ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ .ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺩﺭ ﺧﻼﻓ ِ
ﺵ ﺿ ِﺪ
ﻥ ﻳﮏ ﺷﻮﺭ ﹺ
ﻝ ۲۰۸ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺑﺮﺍﯼ ﺁﺭﺍﻡ ﮐﺮﺩ ِ
ﺍﺭﺗﺶ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺷﺪ ،ﺩﺭ ﺳﺎ ﹺ
ﯽ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﻣﺼﺮ ﺑەﮐﺸﻮﺭ ﻣﺼﺮ ﮔﺴﻴﻞ ﺷﺪ ﻭ ﺑﺎ ﮐﺎﻡﻳﺎﺑﯽ ﺑﺮﮔﺸﺖ ،ﺳﭙﺲ ﺩﺭ
ﻋﺒﺎﺳ ﹺ
ﺖ ﺳﺨﺘﯽ ﺑﺮ ﻗﻴﺼﺮ ﻭﺍﺭﺩ
ﺖ ﻣﻌﺘﺼﻢ ﺩﺭ ﭘﻴﮑﺎﺭ ﺑﺎ ﲡﺎﻭ ﹺﺯ ﻗﻴﺼ ﹺﺮ ﺑﻴﺰﺍﻧﺖ ﺷﮑﺴ ِ
ﺧﻼﻓ ِ
ﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﺗﺎ ﺁﻧﮑﺎﺭﺍ )ﺍﹶﻧﮕﻮ ﹺﺭﻳَە( ﺑەﭘﻴﺶ ﺭﻓﺖ ،ﻭ ﻧﺰﺩ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﭼﻨﺪﺍﻥ ﺟﺎﻳﮕﺎﻩ ﻳﺎﻓﺖ ﮐە
ﺵ ﺑﺎﺑﮏ ﺭﺍ
ﺑەﺳﭙﺎﻫﺴﺎﻻﺭﻱ ﺭﺳﻴﺪ .ﺳﭙﺲ ﻧﻴﺰ ﺑەﭘﻴﮑﺎﺭ ﺑﺎﺑﮏ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺷﺪ ﻭ ﺷﻮﺭ ﹺ
ﺖ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﻧﺰﺩ ﺧﻠﻴﻔﻪ
ﻓﺮﻭﻧﺸﺎﻧﺪ ﻭ ﺑﺎﺑﮏ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻣﻴﺎﻥ ﺑﺮﺩﺍﺷﺖ .ﻭ ﺍﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﻣﻨﺰﻟ ِ
ﺍﻓﺰﻭﺩ ﭼﻨﺪﺍﻥ ﮐە ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺩﺭ ﻣﺮﺍﺳﻢ ﻗﺪﺭﺩﺍﻧﯽ ﺍﺯ ﺍﻭ ﮐە ﺟﺸﻦ ﺑﺎﺷﮑﻮﻫﯽ ﺑﻮﺩ ﺗﺎﺟﯽ
ﺯﺭﻳﻦ ﮐە ﺳﻔﺎﺭﺵ ﺩﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﺗﺎ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﻮﺩ ﺭﺍ ﺑەﺩﺳﺖ ﺧﻮﺩﺵ ﺑﺮ ﺳﺮ
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﻬﻧﺎﺩ.
ﯽ ﺍﻓﺸﻴﻦ
ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫ ﹺﺮ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ ﮐە ﺩﺭ ﻧﻴﺸﺎﭘﻮﺭ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺍﺯ ﺟﺎﻳﮕﺎﻩﻳﺎﺑ ﹺ
ﻧﺰﺩ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺩﺭ ﺑﻴﻢ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻣﺒﺎﺩﺍ ﺩﺭﺻﺪ ِﺩ ﮐﻴﻨﻪﮐﹶﺸﯽ ﺍﺯ ﺍﻭ ﻭ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﮐﺸﻴﺪﻥ
ﺖ ﺍﻭ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﻮﻃﺌﮥ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﭘﻴﭽﻴﺪﮤ ﭼﻨﺪ ﻣﺮﺣﻠﻪﻳﻲ ﺑﺮ ﺿ ِﺪ
ﯼ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺍﺯ ﺩﺳ ِ
ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍﺭ ﹺ
ﺖ
ﺍﻭ ﻃﺮﺡ ﮐﺮﺩ ﺗﺎ ﺳﺮﺍﳒﺎﻡ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺍﻭ ﺑﺪﺑﻴﻦ ﮐﺮﺩ ﮐە ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺩﺍﺭﺩ ﺗﺎ ﺧﻼﻓ ِ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺭﺍ ﺍﺣﻴﺎﺀ ﮐﻨﺪ .ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻴﺰ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻳﮏ
ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺭﺍ ﻭﺭﺍﻧﺪﺍﺯﺩ ﻭ ﭘﺎﺩﺷﺎﻫ ﹺ
ﺗﻮﻃﺌﮥ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﭘﻴﭽﻴﺪﮤ ﮐﻮﺩﺗﺎﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎﺯﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﺯﻧﺪﺍﻧﯽ ﮐﺮﺩ.
ﺑﺮﺍﺩ ﹺﺭ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺩﺭ ﺍﺳﺮﻭﺷﻨە ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺑەﺗﻮﻃﺌﮥ ﻏﹶﺪّﺍﺭﺍﻧﮥ ﺑﺴﻴﺎﺭ
ﭘﻴﭽﻴﺪﻩﺋﯽ ﺍﺯ ﻣﻴﺎﻥ ﺑﺮﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﺍﻣﻮﺭ ﺍﺳﺮﻭﺷﻨە ﺭﺍ ﺑە ﻧﻮﺡ ﭘﺴﺮ ﺍﺳﺪِ ﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍ ﺩﺍﺩ
-۱۷-
ﮐە ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻭ ﮐﺎﺭﮔﺰﺍ ﹺﺭ ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﺑﻮﺩ .ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺯﻣﺎﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺳﺘﺎﺭﮤ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ
ﺩﺭﺧﺸﻴﺪﻥ ﮔﺮﻓﺖ.
ﺑﺮﺍﯼ ﺁﻥﮐە ﺳﺨﻦ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺩﺭﺍﺯ ﻧﺸﻮﺩ ،ﺩﺭ ﺍﻳﻨﺠﺎ ﻓﻘﻂ ﮔﺰﺍﺭﺵ ﺟﻠﺴﮥ
ﺖ ﺍﲪﺪ ﺍﺑﻦ
ﳏﺎﮐﻤﮥ ﭘﺮﺳﺮ ﻭ ﺻﺪﺍﯼ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮐە ﺑﺎ ﺣﻀﻮﺭ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻭ ﺑەﺭﻳﺎﺳ ِ
ﮏ ﺯَﻳّﺎﺕ
ﺖ ﳏﻤ ِﺪ ﻋﺒﺪﺍﳌﻠ ِ
ﺍﺑﯽﺩُﻭﺍﺩ )ﻗﺎﺿﯽﺍﻟﻘﻀﺎﺕ ﺩﺭﺑﺎ ﹺﺭ ﻋﺒﺎﺳﯽ( ﻭ ﺑﺎ ﺷﺮﮐ ِ
ﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ
)ﻭﺯﻳ ﹺﺮ ﺍﻭﻝ ﺧﻠﻴﻔﻪ( ﻭ ﺍﺳﺤﺎﻕ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ )ﻋﻤﻮﺯﺍﺩﮤ ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﻭ ﺟﺎﻧﺸﻴ ﹺ
ﺩﺭ ﺑﻐﺪﺍﺩ( ﺗﺸﮑﻴﻞ ﺷﺪ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ ﻣﯽﺁﻭﺭﻡ ﮐە ﺍﺯ ﺁﺭﺷﻴ ﹺﻮ ﺩﺭﺑﺎ ﹺﺭ ﻋﺒﺎﺳﯽ
ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ،ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﻳﺎﺩﺁﻭﺭﯼ ﮐە ﺩﻭ ﻋﺮﺏﺗﺒﺎ ﹺﺭ ﺳُﻐﺪﯼ ﻭ ﻳﮏ ﻫﻴﺮﺑ ِﺪ ﺳﻐﺪﯼ
ﺷﻨﯽ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑەﻋﻨﻮﺍﻥ ﺷﺎﮐﯽ ﻭ ﮔﻮﺍ ِﻩ ﺿ ِﺪ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺍﺯ ﺳﻐﺪ ﺁﻭﺭﺩﻩ
ﻥ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﻭ ﻳﮏ ﺩﻫﮕﺎ ِ
ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﺩﺭ ﺟﻠﺴﮥ ﳏﺎﮐﻤﮥ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺷﺮﮐﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻧﺪ .ﻣﺎﺯﻳﺎﺭ ﻧﻴﺰ ﮐە ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫﺮ
ﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻮﺩ
ﺷﮑﺴﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﻭ ﺩﺳﺘﮕﻴﺮ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﺯﻧﺪﺍ ِ
ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻳﻦ ﺟﻠﺴﮥ ﳏﺎﮐﻤﻪ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺷﺪ:
ﺯَﻳّﺎﺕ ۔ﺑەﻋﻨﻮﺍﻥ ﻣﺪﻋﯽ ﺍﻟﻌﻤﻮﻡ۔ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺩﻭ ﻋﺮﺏﺗﺒﺎ ﹺﺭ ﺳﻐﺪﯼ ﺧﻮﺍﺳﺖ ﮐە
ﺷﮑﺎﻳﺘﺸﺎﻥ ﺭﺍ ﻣﻄﺮﺡ ﮐﻨﻨﺪ .ﺁﻬﻧﺎ ﮐﻤﺮﻫﺎﺷﺎﻥ ﺭﺍ ﻧﺸﺎﻥ ﺩﺍﺩﻧﺪ ﮐە ﺳﻴﺎﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ.
ﺯَﻳّﺎﺕ ﺍﺯ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪ» :ﺍﻳﻦ ﺩﻭ ﺗﻦ ﺭﺍ ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﯽ؟« ﮔﻔﺖ» :ﺁﺭﯼ؛ ﺍﻳﻦ ﺍﻣﺎﻡ
ﻣﺴﺠﺪ ﻭ ﺍﻳﻦ ﻫﻢ ﻣﺆﺫﻥ ﻣﺴﺠﺪ ﺍﺳﺖ؛ ﺁﻬﻧﺎ ﺑەﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﻧﻴﺎﻳﺶﮔﺎﻫﻬﺎﯼ ﻣﺮﺩﻡ ﺳﻐﺪ
ﺗﻌﺮﺽ ﳕﻮﺩﻩ ﺁﻥﺭﺍ ﻣﻨﻬﺪﻡ ﮐﺮﺩﻩ ﺩﺭ ﺟﺎﻳﺶ ﻣﺴﺠﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﻣﻦ ﺗﺎﺯﻳﺎﻧﻪ
ﺯﺩﻣﺸﺎﻥ؛ ﻋﻠﺘﺶ ﻧﻴﺰ ﺁﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻣﻴﺎﻥ ﻣﻦ ﻭ ﻣﺮﺩﻡ ﺳﻐﺪ ﭘﻴﻤﺎﻥﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩ
ﮐە ﻃﺒﻖ ﺁﻥ ﻣﺮﺩﻡ ﺳﻐﺪ ﺩﺭ ﺩﻳﻨﺸﺎﻥ ﺁﺯﺍﺩﯼ ﮐﺎﻣﻞ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ؛ ﻭﻟﯽ ﺍﻳﻦ ﺩﻭ ﻣﺮﺩ
ﻣﻌﺒ ِﺪ ﺁﻬﻧﺎ ﺭﺍ ﺗﺼﺮﻑ ﻭ ﻭﻳﺮﺍﻥ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﺟﺎﻳﺶ ﻣﺴﺠﺪ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ؛ ﻣﻦ ﺑەﺍﻳﻦﺧﺎﻃﺮ
ﺑەﺁﻬﻧﺎ ﺗﺎﺯﻳﺎﻧﻪ ﺯﺩﻡ ﮐە ﺑەﺍﻣﻼﮎ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﺮﺩﻡ ﺗﻌﺪﯼ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﻣﺎﻧﻊ ﻋﺒﺎﺩﺕ ﻣﺮﺩﻡ
ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ«.
ﺯَﻳّﺎﺕ ﺍﺯ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪ» :ﺗﻮ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺎ ﺑﺮﮔﻬﺎﯼ ﺩﻳﺒﺎ ﺩﺍﺭﯼ ﮐە ﺑەﺁﺏ ﺯﺭ
ﻥ ﮐﻔﺮﺁﻣﻴﺰ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﺁﻥ
ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺑەﺯﻳﻮﺭ ﺁﺭﺍﺳﺘﻪ ﻭ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺳﺨﻨﺎ ِ
-۱۸-
ﮐﺘﺎﺏ ﭼﻴﺴﺖ؟« ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﺁﻥ ﮐﺘﺎﺏ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻧﻴﺎﮔﺎﱎ ﺑەﺍﺭﺙ ﺑﺮﺩﻩﺍﻡ؛ ﻭ
ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﯽ ﺍﺯ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻭ ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﯽ ﮐە ﺗﻮ ﮐﻔﺮ ﻣﯽﭘﻨﺪﺍﺭﯼ ﺩﺭ ﺁﻥ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﻧﺪ .ﻣﻦ ﺍﺯ
ﯽ ﮐﺘﺎﺏ ﻬﺑﺮﻩ ﻣﯽﺑﺮﺩﻩﺍﻡ ﻭ ﮐﺎﺭﯼ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﺒﯽ ﮐە ﺗﻮ ﮐﻔﺮﺁﻣﻴﺰ
ﻣﻮﺿﻮﻋﻬﺎﯼ ﺍﺩﺑ ﹺ
ﻣﯽﺩﺍﻧﯽ ﻧﺪﺍﺷﺘﻪﺍﻡ؛ ﻭﻗﺘﯽ ﺑەﺩﺳﺖ ﻣﻦ ﺭﺳﻴﺪﻩ ﺑەﺯﻳﻮﺭ ﺁﺭﺍﺳﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺳﺒﺒﯽ ﺑﺮﺍﯼ
ﺯﺩﻭﺩﻥ ﺯﻳﻮﺭﻫﺎ ﳕﯽﺩﻳﺪﻩﺍﻡ .ﺗﻮ ﻫﻢ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎﯼ ﮐﻠﻴﻠﻪ ﻭ ﺩﻣﻨﻪ ﻭ ﻣﺰﺩﮎﻧﺎﻣﻪ ﺭﺍ ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ
ﺻﻔﺎﺕ ﻭ ﺗﺰﻳﻴﻨﺎﺗﯽ ﺩﺭ ﺍﺧﺘﻴﺎﺭ ﺩﺍﺭﯼ؛ ﻭﻟﯽ ﺩﺍﺷﱳ ﭼﻨﻴﻦ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎﺋﯽ ﻟﻄﻤﻪﺋﯽ
ﺑەﺍﺳﻼﻡ ﳕﯽﺯﻧﺪ«.
ﯽ ﺧﻮﻳﺶ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ
ﭘﺲ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺯَﻳّﺎﺕ ﺍﺯ ﻫﻴﺮﺑ ِﺪ ﺳﻐﺪﯼ ﺧﻮﺍﺳﺖ ﮐە ﮔﻮﺍﻫ ﹺ
ﻥ ﺧﻔﻪﺷﺪﻩ ﻣﯽﺧﻮﺭﺩﻩ
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺭﺍ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﮐﻨﺪ .ﻫﻴﺮﺑﺪ ﮔﻔﺖ» :ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩ ﮔﻮﺷﺖ ﺣﻴﻮﺍ ِ
ﺖ
ﻥ ﺁﻥ ﻣﯽﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﻣﯽﮔﻔﺘﻪ ﮐە ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻮﺷﺘﯽ ﺍﺯ ﮔﻮﺷ ِ
ﻭ ﻣﺮﺍ ﻧﻴﺰ ﳎﺒﻮﺭ ﺑەﺧﻮﺭﺩ ِ
ﻥ ﺫﺑﺢﺷﺪﻩ ﮔﻮﺍﺭﺍﺗﺮ ﺍﺳﺖ؛ ﺍﻭ ﻫﺮ ﺭﻭﺯ ﭼﻬﺎﺭﺷﻨﺒﻪ ﻳﮏ ﺑ ﹺﺰ ﺳﻴﺎﻫﯽ ﻣﯽﮐﺸﺘﻪ ،ﻭ
ﺣﻴﻮﺍ ِ
ﮐﺸﱳ ﺍﻳﻦ ﺑﺰ ﭼﻨﺎﻥ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە ﺑﺎ ﴰﺸﻴﺮﯼ ﺑﺮ ﮐﻤﺮﺵ ﻣﯽﺯﺩﻩ ﻭ ﺁﻥﺭﺍ ﺩﻭ ﺷﻘﻪ
ﻣﯽﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﮔﻮﺷﺘﺶ ﺭﺍ ﻣﯽﺧﻮﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ؛ ﻳﮏﺭﻭﺯ ﻫﻢ ﺑەﻣﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﮐە ﻣﻦ ﺍﺯ ﺭﻭﯼ
ﺖ ﺷﺘﺮ
ﻧﺎﭼﺎﺭﯼ ﺑەﺩﻳﻦ ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩﻡ ﺩﺭﺁﻣﺪﻩﺍﻡ ،ﻭ ﳎﺒﻮﺭ ﺍﺳﺘﻢ ﮐە ﺑەﺧﺎﻃﺮ ﺁﻬﻧﺎ ﮔﻮﺷ ِ
ﲞﻮﺭﻡ ﻭ ﻧﻌﻠﻴﻦ ﺑەﭘﺎ ﮐﻨﻢ«.
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺑەﺯﻳّﺎﺕ ﮔﻔﺖ» :ﺑەﻣﻦ ﺑﮕﻮ ﺁﻳﺎ ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩ ﺭﺍ ﺑەﻋﻨﻮﺍﻥ ﮔﻮﺍ ِﻩ ِﺛﻘﹶﻪ )ﻣﻮﺭ ِﺩ
ﺍﻋﺘﻤﺎﺩ( ﻭ ﻋﺎﺩﻝ ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﻴﺪ؟« ﺯَﻳّﺎﺕ ﮔﻔﺖ» :ﻧﻪ!« ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﭘﺲ ﻣﻌﻨﺎﯼ
ﯽ ﮐﺴﯽ ﮐە ﻧﺰﺩ ﴰﺎ ﺛﻘﻪ ﻭ ﻋﺎﺩﻝ ﻧﻴﺴﺖ ﭼﻴﺴﺖ؟« ﺳﭙﺲ
ﱳ ﮔﻮﺍﻫ ﹺ
ﺷﻨﻴﺪﻥ ﻭ ﭘﺬﻳﺮﻓ ﹺ
ﺭﻭ ﺑەﻫﻴﺮﺑﺪ ﮐﺮﺩﻩ ﮔﻔﺖ» :ﺁﻳﺎ ﻣﻴﺎﻥ ﺧﺎﻧﮥ ﻣﻦ ﻭ ﺧﺎﻧﮥ ﺗﻮ ﻫﻴﭻ ﺭﻭﺯﻧﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە ﺗﻮ
ﺑﺘﻮﺍﻧﯽ ﺍﺯ ﺩﺭﻭﻧﺶ ﺧﺎﻧﮥ ﻣﺮﺍ ﺯﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﯼ ﻭ ﮐﺎﺭﻫﺎﺋﯽ ﮐە ﻣﻦ ﻣﯽﮐﺮﺩﻩﺍﻡ ﺭﺍ
ﺑەﭼﺸﻢ ﺑﺒﻴﻨﯽ؟« ﮔﻔﺖ» :ﻧﻪ!« ﮔﻔﺖ» :ﭼﻴﺰﻫﺎﯼ ﺩﻳﮕﺮ ﮐە ﮔﻔﺘﯽ ﺍﺯ ﻣﻦ ﺷﻨﻴﺪﻩﺍﯼ
ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ ﺁﻥ ﺍﺳﺖ ﮐە ﻣﻦ ﺭﺍﺯﯼ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺗﻮ ﺑﻴﺎﻥ ﮐﺮﺩﻩﺍﻡ ﻭ ﺗﻮ ﺭﺍ ﹺﺯ ﻣﺮﺍ ﺍﻓﺸﺎ ﻣﯽﮐﻨﯽ
ﻭ ﺑەﺍﻣﺎﻧﺖ ﻭ ﺭﺍﺯﺩﺍﺭﯼ ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻣﯽﻭﺭﺯﯼ ﻭ ﺧﻮﺩﺕ ﺭﺍ ﺑﯽﺍﻋﺘﺒﺎﺭ ﻣﯽﺳﺎﺯﯼ«.
ﺷﻨﯽ ﮐە ﻧﺎﻣﺶ ﻣﺮﺯﺑﺎﻥ ﭘﻮﺭ ﺗﻴﺮﮐﹶﺶ )ﺗِﺮﮐﹶﺶ( ﺑﻮﺩ ﺭﺍ
ﻥ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﭘﺲ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺩﻫﮕﺎ ِ
-۱۹-
ﺁﻭﺭﺩﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺮﺿ ِﺪ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻮﺍﻫﯽ ﺩﻫﺪ .ﺯﻳﺎﺕ ﺍﺯ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪ» :ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩ ﺭﺍ
ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﯽ؟« ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﻧﻪ« .ﺍﺯ ﻣﺮﺯﺑﺎﻥ ﭘﺮﺳﻴﺪ» :ﺍﻳﻦﺭﺍ ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﯽ؟«
ﮔﻔﺖ» :ﺁﺭﯼ ،ﺍﻳﻦ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺍﺳﺖ« .ﺯَﻳّﺎﺕ ﺑەﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺯﺑﺎﻥ ﺍﺳﺖ«.
ﻣﺮﺯﺑﺎﻥ ﺑەﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﺍﯼ ﻓﺮﻳﺐﮐﺎﺭ! ﺗﺎ ﮐﯽ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﯽ ﮐە ﺍﺯ ﺣﻘﻴﻘﺖ
ﺑﮕﺮﻳﺰﯼ؟« ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺑە ﺍﻭ ﮔﻔﺖ» :ﺗﻮ ﺩﺭﺍﺯﺭﻳﺶ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﯽ ﮐە ﭼە ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﯽ
ﺑﺮﺿﺪ ﻣﻦ ﺳ ﹺﺮ ﻫﻢ ﮐﻨﯽ؟« ﻣﺮﺯﺑﺎﻥ ﮔﻔﺖ» :ﻣﺮﺩﻡ ﮐﺸﻮﺭﺕ ﻭﻗﺘﯽ ﺑەﺗﻮ ﻧﺎﻣﻪ
ﻣﯽﻧﻮﺷﺘﻪﺍﻧﺪ ﺗﻮ ﺭﺍ ﭼە ﺧﻄﺎﺏ ﻣﯽﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ؟« ﮔﻔﺖ» :ﳘﺎﻥﮔﻮﻧﻪ ﮐە ﭘﺪﺭ ﻭ ﻧﻴﺎﻳﻢ
ﺭﺍ ﺧﻄﺎﺏ ﻣﯽﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ« .ﮔﻔﺖ» :ﺑﮕﻮ ﮐە ﭼە ﺑﻮﺩﻩ!« ﮔﻔﺖ» :ﭼﺮﺍ ﺑﮕﻮﻳﻢ؟«
ﺷﻨَەﻳﯽ ﺑەﺗﻮ ﭼﻨﻴﻦ ﻭ ﭼﻨﺎﻥ ﳕﯽﻧﻮﺷﺘﻪﺍﻧﺪ؟«
ﻣﺮﺯﺑﺎﻥ ﮔﻔﺖ» :ﻣﮕﺮ ﺑەﺯﺑﺎﻥ ﺍﹸﺳﺮﻭ ِ
ﮔﻔﺖ» :ﺁﺭﯼ« .ﮔﻔﺖ» :ﺁﻳﺎ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ ﺑەﺯﺑﺎﻥ ﻋﺮﺑﯽ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ :ﺑە ﺍِﻻ ِﻩ ﺍِﻻﻫﺎﻥ
ﺍﺯ ﻋَﺒ ِﺪ ﺍﻭ ﻓﻼﻥ ﭘﻮﺭ ﻓﻼﻥ؟« ﮔﻔﺖ» :ﺁﺭﯼ ،ﭼﻨﻴﻦ ﺍﺳﺖ« .ﺯَﻳّﺎﺕ ﺑەﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ:
»ﺁﻳﺎ ﻣُﺴﻠِﻤﻴﻦ ﲢﻤﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐە ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ ﻳﮏ ﺑﺸﺮﯼ ﺍﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻣﻮﺭﺩ ﺧﻄﺎﺏ ﻭﺍﻗﻊ
ﺷﻮﺩ؟ ﻣﮕﺮ ﻓﺮﻋﻮﻥ ﺟﺰ ﺍﻳﻦ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺑەﻣﺮﺩﻡ ﻣﯽﮔﻔﺖ ﺍﹶﻧَﺎ ﺭَﺑﱡﮑﹸﻢُ ﺍﻷﻋﻠﻰ؟« ٣ﺍﻓﺸﻴﻦ
ﺕ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮﺩﻩ ،ﻭ ﻣﺮﺍ ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺶ ﺍﺯ ﺁﻥﮐە
ﮔﻔﺖ» :ﺍﺯ ﺯﻣﺎﻥ ﻧﻴﺎﮔﺎﱎ ﻋﺎﺩ ِ
ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺷﻮﻡ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻄﺎﺏ ﻣﯽﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﺍﮔﺮ ﺑەﺁﻬﻧﺎ ﻣﯽﮔﻔﺘﻢ ﮐە ﺩﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ
ﻧﮑﻨﻨﺪ ﺍﺯ ﺍﳘﻴﺘﻢ ﻧﺰﺩ ﺁﻬﻧﺎ ﮐﺎﺳﺘﻪ ﻣﯽﺷﺪ ﻭ ﮐﺴﯽ ﺍﺯ ﻣﻦ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﳕﯽﺑﺮﺩ«.
ﺍﺳﺤﺎﻕ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ ﺑەﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﺗﺎ ﮐﹶﯽ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﯽ ﮐە ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑە ﺍﷲ
ﲞﻮﺭﯼ ﻭ ﲞﻮﺍﻫﯽ ﮐە ﻣﺎ ﺑﺎﻭﺭ ﮐﻨﻴﻢ ﻭ ﺗﻮ ﺭﺍ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺑﭙﻨﺪﺍﺭﻳﻢ ﺩﺭ ﺣﺎﻟﯽﮐە ﺭﻓﺘﺎﺭﺕ
ﺭﻓﺘﺎﺭ ﻓﺮﻋﻮﻥ ﺍﺳﺖ؟«
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺑەﺍﺳﺤﺎﻕ ﮔﻔﺖ» :ﺍﺑﻮﺍﳊﺴﻦ! ﺍﻳﻦ ﺳﻮﺭﻩ ﺭﺍ ﭘﻴﺶ ﺍﺯ ﺗﻮ ﻋُﺠَﻴﻒ ﺍﺑﻦ
-۲۰-
ﻋَﻨﺒَﺴَﻪ ﺑﺮ ﻋﻠﯽ ﺍﺑﻦ ﻫﺸﺎﻡ ﺧﻮﺍﻧﺪ؛ ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺗﻮ ﺁﻥﺭﺍ ﺑﺮ ﻣﻦ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﯽ؛ ﺗﺎ ﻓﺮﺩﺍ ﭼە
٤
ﮐﺴﯽ ﺑﺮ ﺗﻮ ﲞﻮﺍﻧَﺪ!«.
ﭘﺲ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻣﺎﺯﻳﺎﺭ ﺭﺍ ﺁﻭﺭﺩﻧﺪ .ﺯَﻳّﺎﺕ ﺍﺯ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪ» :ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩ ﺭﺍ
ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﯽ؟« ﮔﻔﺖ» :ﻧﻪ« .ﺑە ﻣﺎﺯﻳﺎﺭ ﮔﻔﺖ» :ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩ ﺭﺍ ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﯽ؟« ﮔﻔﺖ:
»ﺁﺭﯼ ،ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺍﺳﺖ« .ﺯَﻳّﺎﺕ ﺑەﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﺍﻳﻦ ﻣﺎﺯﻳﺎﺭ ﺍﺳﺖ« .ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ:
»ﺧَە! ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺷﻨﺎﺧﺘﻢ« .ﺯَﻳّﺎﺕ ﺍﺯ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪ» :ﺑﺎ ﺍﻭ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎﺭﯼ
ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﯼ؟« ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﻫﺮﮔﺰ« .ﺍﺯ ﻣﺎﺯﻳﺎﺭ ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ» :ﺑﺎ ﺗﻮ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎﺭﯼ
ﺐ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺮﺍﺩﺭﻡ
ﺩﺍﺷﺘﻪ؟« ﮔﻔﺖ» :ﺧﺎﺵ ﺑﺮﺍﺩ ﹺﺭ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪﺋﯽ ﺍﺯ ﺟﺎﻧ ﹺ
ﮐﻮﻫﻴﺎﺭ ﺑﺮﺍﻳﻢ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﺁﻥ ﭼﻨﻴﻦ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮﺩ:
ﺩﻳﻦ ﻬﺑﯽ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﯽ ﺟﺰ ﻣﻦ ﻭ ﺗﻮ ﻭ ﺑﺎﺑﮏ ﻧﺪﺍﺷﺖ؛ ﺍﻣﺎ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎ ﮐﺎﺭﻫﺎﯼ
ﺍﲪﻘﺎﻧﻪﺍﺵ ﺧﻮﺩﺵ ﺭﺍ ﺑەﮐﺸﱳ ﺩﺍﺩ؛ ﻣﻦ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﮐﻮﺷﻴﺪﻡ ﺗﺎ ﺍﻭ ﺍﺯ ﮐﺸﺘﻪ
ﺷﺪﻥ ﺑﺎﺯﺩﺍﺭﻡ ﻭﻟﯽ ﲪﺎﻗﺘﺶ ﻣﺎﻧﻊ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺑەﮐﺸﱳ ﻧﺪﻫﺪ؛
ﺍﮔﺮ ﺗﻮ ﺑەﭘﺎ ﺧﻴﺰﯼ ﺍﻳﻦ ﻗﻮﻡ ﮐﺴﯽ ﺟﺰ ﻣﻦ ﻧﺪﺍﺭﻧﺪ ﮐە ﺑەﺳﻮﯼ ﺗﻮ ﮔﺴﻴﻞ
ﻥ ﺩﻻﻭﺭ ﳘﻪ ﺑﺎ ﻣﻦﺍﻧﺪ؛ ﺍﮔﺮ ﻣﻦ ﺑەﺗﻮ ﺑﭙﻴﻮﻧﺪﻡ
ﮐﻨﻨﺪ؛ ﺳﻮﺍﺭﺍﻥ ﻭ ﺟﻨﮕﻨﺪﮔﺎ ِ
ﺳﻪ ﮔﺮﻭﻩ ﻣﯽﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐە ﺑﺎ ﻣﺎ ﲜﻨﮕﻨﺪ :ﻳﺎ ﻋﺮﻬﺑﺎ )ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺍﺭﺗﺶﹺ ﺧﻠﻴﻔﻪ( ﻳﺎ
ﻥ ﺗﺮﮎ ﺩﺭ ﺍﺭﺗﺶﹺ
ﻣﻐﺮﺑﻴﻬﺎ )ﺑﺮﺑﺮﻫﺎﯼ ﺍﺭﺗﺶﹺ ﺧﻠﻴﻔﻪ( ﻳﺎ ﺗﺮﮐﺎﻥ )ﻋﻼﻣﺎ ِ
-۲۱-
ﺧﻠﻔﻪ(؛ ﻋﺮﺏ ﳘﭽﻮﻥ ﺳﮓ ﺍﺳﺖ ،ﭘﺎﺭﻩﻧﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺟﻠﻮﺵ ﺍﻓﮑﻦ ﻭ ﺑﺎ
َﺩﮔﹶﻨَﮏ )ﻳﻌﻨﯽ ﺎﻕ( ﺑﺮ ﮐﹶﻠﹼﻪﺍﺵ ﺑﮑﻮﺏ؛ ﻣﺮﺩﻡ ﻣﻐﺮﺏ ﻧﻴﺰ ﳘﭽﻮﻥ
ﻥ ﺳﺮﺧﻮﺍﺭ ﺍﻧﺪ ﻭ ﮐﺎﺭﯼ ﺍﺯ ﺩﺳﺘﺸﺎﻥ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﻣﯽﻣﺎ َﻧﺪ
ﻣﮕﺴﺎ ِ
ﺷﻴﻄﺎﻬﻧﺎﯼ ﺗﺮﮎ ﮐە ﻧﺎﻭﮐﻬﺎﺷﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺧﻼﻝ ﻳﮏﺳﺎﻋﺖ ﺟﻨﮕﻴﺪﻥ ﲤﺎﻡ
ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺁﻥﮔﺎﻩ ﺍﺳﭗ ﺑﺮﺁﻬﻧﺎ ﺑﺘﺎﺯ ﻭ ﻧﺎﺑﻮﺩ ﺷﺎﻥﮐﻦ .ﺳﭙﺲ ﺩﻳﻦ ﻬﺑﯽ ﺑەﳘﺎﻥ
ﻭﺿﻌﯽ ﺑﺮﺧﻮﺍﻫﺪ ﮔﺸﺖ ﮐە ﺑەﺭﻭﺯﮔﺎﺭ ﺷﺎﻫﺎﻥ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ» :ﭼﻴﺰﯼ ﮐە ﺍﻳﻦ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﺍﻗﺮﺍﺭﯼ ﺑﺮﺿ ِﺪ ﺧﻮﺩﺵ ﻭ ﺑﺮﺿ ِﺪ
ﺑﺮﺍﺩ ﹺﺭ ﻣﻦ ﺍﺳﺖ .ﺍﮔﺮ ﺑﺮﺍﺩﺭﻡ ﺑە ﺍﻭ ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﻣﻦ ﭼە ﺩﺧﺎﻟﺘﯽ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺍﻣﺮ
ﺐ ﺧﻮﺩﻡ ﺑﮑﹶﺸﺎﱎ.
ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﻡ؟ ﮔﻴﺮﻡ ﮐە ﻣﻦ ﺑە ﺍﻭ ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﺗﺎ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺑەﺟﺎﻧ ﹺ
ﮐﺴﯽ ﭼﻮﻥ ﻣﻦ ﮐە ﺑﺎ ﳘﮥ ﺗﻮﺍﱎ ﺍﺯ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﲪﺎﻳﺖ ﻣﯽﮐﻨﻢ ﺑەﺧﻮﺩﻡ ﺣﻖ ﻣﯽﺩﻫﻢ ﮐە
ﻒ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑەﮐﺎﺭ ﮔﻴﺮﻡ ﺗﺎ ﺍﻭ ﺭﺍ
ﻥ ﳐﺎﻟ ِ
ﻫﺮ ﺗﺮﻓﻨﺪﯼ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺑەﺗﺴﻠﻴﻢ ﮐﺸﺎﻧﺪ ِ
ﺩﺳﺖﮔﻴﺮ ﮐﺮﺩﻩ ﺑەﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺴﭙﺎﺭﻡ ﻭ ﺑﺮ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻴﻔﺰﺍﻳﻢ۔ ﳘﺎﻥﮔﻮﻧﻪ ﮐە
ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺍﻳﻦﮐﺎﺭ ﺭﺍ ﮐﺮﺩ«.
ﺍﺑﻦ ﺍﺑﯽﺩُﻭﺍﺩ ﺑەﺍﻓﺸﻴﻦ ﻬﻧﻴﺐ ﺯﺩ ﮐە »ﺯﺑﺎﻥﺩﺭﺍﺯﯼ ﻣﮑﻦ!« )ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﺍﺑﻦ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻮﺩ(.
ﺕ ﺩﻭﻟ ِ
ﺍﺑﯽﺩُﻭﺍﺩ ﻗﺎﺿﯽ ﺍﻟﻘﹸﻀﺎ ِ
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺑە ﺍﺑﻦ ﺍﺑﯽﺩُﻭﺍﺩ ﮔﻔﺖ» :ﺗﻮ ﭼە ﻣﯽﮔﻮﺋﯽ ،ﻣَﺮﺩ!؟ ﺑﺎﻝ ﻋﺒﺎﻳﺖ ﺭﺍ ﺑﺎ
ﻥ ﻋﺪﻩﺋﯽ ﺭﺍ ﺑﺮ ﺯﻣﻴﻦ
ﺩﺳﺘﺖ ﻣﯽﮔﻴﺮﯼ ﻭ ﺑﺮ ﺩﻭﺷﺖ ﻣﯽﺍﻧﺪﺍﺯﯼ ﻭ ﺗﺎ ﻭﻗﺘﯽﮐە ﺧﻮ ِ
ﻧﺮﻳﺰﯼ ﺁﻥﺭﺍ ﺭﻫﺎ ﳕﯽﮐﻨﯽ«.
ﺍﺑﻦ ﺍﺑﯽﺩُﻭﺍﺩ ﺍﺯ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﭘﺮﺳﻴﺪ» :ﺧﺘﻨﻪ ﮐﺮﺩﻩﺍﯼ؟« ﺍﻓﺸﻴﻦ ﮔﻔﺖ:
»ﻧﮑﺮﺩﻩﺍﻡ« .ﮔﻔﺖ» :ﭼﺮﺍ ﻧﮑﺮﺩﻩﺍﯼ ﺩﺭ ﺣﺎﻟﯽ ﮐە ﻣﯽﺩﺍﻧﺴﺘﻪﺍﯼ ﻫﺮﮐە ﺧﺘﻨﻪ
ﻧﮑﺮﺩﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﺍﺳﻼﻣﺶ ﮐﺎﻣﻞ ﻧﻴﺴﺖ؟« ﮔﻔﺖ» :ﺁﻳﺎ ﺩﺭ ﺍﺳﻼﻡ ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺍﺣﺘﻴﺎﻁ
ﮐﺮﺩ؟« ﮔﻔﺖ» :ﺁﺭﯼ« .ﮔﻔﺖ» :ﻣﯽﺗﺮﺳﻴﺪﻡ ﮐە ﺑﺮﻳﺪﻩ ﺷﺪﻥ ﺍﻳﻦ ﭘﺎﺭﻩ ﮔﻮﺷﺖ ﺍﺯ
ﺗﻨﻢ ﺳﺒﺐ ﻣﺮﮔﻢ ﺷﻮﺩ« .ﮔﻔﺖ» :ﺗﻮ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻮﺭﺩﻥ ﺿﺮﺑﺎﺕ ﻧﻴﺰﻩ ﻭ ﴰﺸﻴﺮ ﺁﻣﺎﺩﮔﯽ
ﺩﺍﺭﯼ ﻭﻟﯽ ﺍﺯ ﺑﺮﻳﺪﻩ ﺷﺪﻥ ﻳﮏ ﭘﺎﺭﻩ ﮔﻮﺷﺖ ﮐﻮﭼﮏ ﺍﺯ ﺗﻨﺖ ﻣﯽﺗﺮﺳﯽ؟« ﮔﻔﺖ:
-۲۲-
ﺖ ﻧﻴﺰﻩ ﻭ ﴰﺸﻴﺮ ﺿﺮﻭﺭﺗﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﳎﺒﻮﺭﻡ ﺑەﺍﺳﺘﻘﺒﺎﻟﺶ ﺑﺮﻭﻡ ،ﻭﻟﯽ
»ﺿﺮﺑ ِ
ﻥ ﺧﻮﺩﻡ ﻣﺮﮒ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻮﺩ ﺑﻴﺎﻭﺭﻡ .ﻓﮑﺮ
ﳎﺒﻮﺭ ﻧﻴﺴﺘﻢ ﮐە ﺑﺎ ﺧﺘﻨﻪ ﮐﺮﺩ ِ
٥
ﳕﯽﮐﺮﺩﻩﺍﻡ ﮐە ﻫﺮﮐە ﺧﺘﻨﻪ ﻧﮑﺮﺩﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﻧﻴﺴﺖ«.
ﻥ ﺟﻠﺴﮥ ﳏﺎﮐﻤﻪ ،ﺍﺑﻦ ﺍﺑﯽﺩُﻭﺍﺩ ﺧﻄﺎﺏ ﺑەﺣﺎﺿﺮﺍﻥ ﺩﺍﺩﮔﺎﻩ ﮔﻔﺖ:
ﺩﺭ ﭘﺎﻳﺎ ِ
ﻫﺮﭼە ﻻﺯﻡ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺑﺸﻨﻮﻳﺪ ﺭﺍ ﺷﻨﻴﺪﻳﺪ ﻭ ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑە ﺍﻭ ﺑﺮ ﴰﺎ ﻣﻌﻠﻮﻡ ﺷﺪ.
ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ ﻗﺎﺿﯽ ﺟﺮﺃﺕ ﻧﮑﺮﺩ ﮐە ﺣﮑﻢ ﺍﻋﺪﺍﻡ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺭﺍ ﺻﺎﺩﺭ ﮐﻨﺪ.
ﺕ ﺩﻓﺎﻉ ﮐﺮﺩ ﻭ ﻧﺸﺎﻥ ﺩﺍﺩ ﮐە ﺍﻳﻦ ﻧﻪ
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺟﺎﻧﺎﻧﻪ ﺍﺯ ﺧﻮﺩﺵ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺍﻬﺗﺎﻣﺎ ْ
ﯽ
ﺟﻠﺴﮥ ﳏﺎﮐﻤﻪ ﺑﻞﮐە ﻳﮏ ﺗﻮﻃﺌﮥ ﺍﺯﭘﻴﺶ ﻃﺮﺍﺣﯽﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﻫﻢ ﺩﻻﻳﻞ ﺷﺮﻋ ﹺ
ﮐﺎﻓﯽ ﻭ ﻗﺎﻧﻊﮐﻨﻨﺪﻩ ﺑﺮﺍﯼ ﳏﮑﻮﻡ ﺑەﺍﻋﺪﺍﻡ ﮐﺮﺩﻥ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﻭﺟﻮﺩ ﻧﺪﺍﺷﺖ ،ﻫﻢ
ﻗﺎﺿﯽ ﺍﺯ ﭘﯽﺁﻣﺪ ﺻﺪﻭﺭ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﮑ ﹺﻢ ﺳﻨﮕﻴﻨﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮﺩﯼ ﻣﯽﺗﺮﺳﻴﺪ.
ﻥ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﻧﺒﻮﺩ .ﺍﻓﺸﻴﻦ ﭼﻨﺪﯼ ﺩﺭ ﺯﻧﺪﺍﻥ
ﻟﻴﮑﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺧﻮﺍﻫﺎﻥ ﺯﻧﺪﻩ ﻣﺎﻧﺪ ِ
ﺑﻮﺩ ﺗﺎ ﺁﻥﮐە ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻳﮏ ﺳﻴﻨﯽ ﻣﻴﻮﮤ ﺯﻫﺮﺁﮔﻴﻦ ﺑەﺩﺳﺖ ﺑﺮﺍﺩﺭ ﺧﻮﺩﺵ ﻫﺪﻳﻪ ﺑﺮﺍﯼ
ﻥ ﺁﻥ ﺩﺭﮔﺬﺷﺖ )ﺗﻴﺮﻣﺎﻩ ۲۱۹ﺥ(.
ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺑەﺯﻧﺪﺍﻥ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩ .ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺩﺭ ﺍﺛﺮ ﺧﻮﺭﺩ ِ
ﻻﺷﮥ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﭼﻨﺪ ﺭﻭﺯ ﺑﺮ ﺩﺭﻭﺍﺯﮤ ﺳﺎﻣﺮﺍ ﺁﻭﻳﺨﺘﻨﺪ ﺳﭙﺲ ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺁﻭﺭﺩﻩ
ﺳﻮﺯﺍﻧﺪﻩ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮﺵ ﺭﺍ ﺑە ﺩﺟﻠﻪ ﺭﻳﺨﺘﻨﺪ.
.5ﺍﻳﻨﺠﺎ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺩﺭﺳﺖ ﻣﯽﮔﻔﺖ ﻭ ﻗﺎﺿﯽ ﺧﻄﺎﯼ ﻋﻤﺪﯼ ﻣﯽﮔﻔﺖ .ﺯﻳﺮﺍ ﺧﺘﻨﻪ ﮐﺮﺩﻥ ﻭ
ﻧﮑﺮﺩﻥ ﺭﺑﻄﯽ ﺑە ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﻧﺪﺍﺭﺩ .ﻭﻟﯽ ﻗﺎﺿﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﻳﺎﻓﱳ ﺗﻮﺟﻴ ِﻪ ﺑﯽﺟﺎﺋﯽ ﮐە ﺑﺎ
ﺩﺳﺖﻳﺎﺯﯼ ﺑەﺁﻥ ﺣﮑﻢ ﮐﻔ ﹺﺮ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺑﺪﻫﺪ ﺧﻄﺎﯼ ﻋﻤﺪﯼ ﺑﺮﺍﯼ ﻓﺮﻳﺐﹺ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﻣﯽﮐﺮﺩ.
ﻥ ﻣﺼﺮﺧﺘﻨﻪ ﮐﺮﺩﻥ ﻧﻪ ﺭﺳﻢ ﺍﺳﻼﻣﯽ ﺑﻞﮐە ﺭﲰﯽ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺩﻳﺮﻳﻨﻪ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺑەﺯﻣﺎﻥ ﻓﺮﻋﻮﻧﺎ ِ
ﺑﺮﻣﯽﮔﺸﺖ ﻭ ﺍﺯ ﻭﺍﺟﺒﺎﺗﯽ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻗﺎﻧﻮﻥ ﻓﺮﻋﻮﻧﯽ ﻣﻘﺮﺭ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎﻥ ﻣﺎﻧﺪﻩ
ﺑﻮﺩ .ﻣﺮﺩﻡ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﺋﯽ ﮐە ﺩﺭ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﻓﺮﻋﻮﻧﺎﻥ ﻣﯽﺯﻳﺴﺘﻨﺪ ﳎﺒﻮﺭ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐە ﺧﺘﻨﻪ
ﮐﻨﻨﺪ .ﺍﺯ ﺁﻥﺯﻣﺎﻥ ﺍﻳﻦ ﺭﺳﻢ ﺩﺭ ﻣﻴﺎﻥ ﻋﺮﻬﺑﺎ ﻭ ﻳﻬﻮﺩﺍﻥ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎﺭ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﺳﭙﺲ ﳘﭽﻮﻥ
ﺩﻳﮕﺮ ﺭﺳﻮﻡ ﻋﺮﺑﯽ ﺍﺯ ﺍﺣﮑﺎﻡ ﺍﺳﻼﻣﯽ ﭘﻨﺪﺍﺷﺘﻪ ﺷﺪ ﻭ ﻭﺍﺭﺩ ﺩﻳﻦ ﮔﺮﺩﻳﺪ .ﺩﺭ ﻓﻘﻪ ﮔﻔﺘﻪ
ﺷﺪﻩ ﮐە ﺧﺘﻨﻪ ﮐﺮﺩﻥ ﺍﺯ ﺳﻨﺘﻬﺎﯼ ﺩﻳﻦ ﺍﺳﺖ ﻧﻪ ﺍﺯ ﻭﺍﺟﺒﺎﺕ .ﻳﻌﻨﯽ ﺧﺘﻨﻪ ﮐﺮﺩﻥ ﻭﺍﺟﺐ
ﻧﻴﺴﺖ ﻭ ﻫﺮﮐە ﻧﮑﺮﺩﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻢ ﺍﺳﻼﻣﺶ ﻧﺎﻗﺺ ﻧﻴﺴﺖ.
-۲۳-
ﺩﺭ ﺩﻧﺒﺎﻝ ﮔﺰﺍﺭﺵ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﻴﻢ ﮐە ﮐﺎﺥ ﺍﻓﺸﻴﻦ ﺩﺭ ﻋﺮﺍﻕ ﺭﺍ ﺑﺎ ﮐﻠﻴﮥ ﺩﺍﺭﺍﻳﻴﻬﺎﯼ
ﻦ
ﺏ ﺯﺭ( ﺩﺭ ﺩﻳ ﹺ
ﺍﻭ ﻣﺼﺎﺩﺭﻩ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﭘﻴﮑﺮﻩﻫﺎﯼ ﺟﻮﺍﻫﺮﻧﺸﺎﻥ ﻭ ﮐﺘﺎﺏ ﺯَﺭﺁﻭﻩ )ﺁ ﹺ
ﳎﻮﺳﺎﻥ )ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻨﺎﻥ( ﻭ ﭼﻴﺰﻫﺎﯼ ﺩﻳﮕﺮ ﺍﺯ ﺧﺎﻧﮥ ﺍﻭ ﺑەﺩﺳﺖ ﺁﻣﺪ ﮐە ﻧﺸﺎﻥ ﻣﯽﺩﺍﺩ
ﯽ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻦ ﻗﻮﻣ ﹺ
ﺍﻭ ﻫﻨﻮﺯ ﺑﺮ ﺩﻳ ﹺ
ﺷﻨَە ﻭ ﻓﺮﻏﺎﻧَە ﺭﺍ
ﴰﺎﺭ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ ﺍﺯ ﺟﻮﺍﻧﺎﻥ ﺧﺎﻧﺪﺍﻬﻧﺎﯼ ﺣﮑﻮﻣﺖﮔ ﹺﺮ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﯽ ﺍﻳﻦ ﺩﻭ
ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﺭﺗﺶ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑەﺑﻐﺪﺍﺩ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩ ﺗﺎ ﻗﺪﺭﺕ ﺩﻓﺎﻋ ﹺ
ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺭﺍ ﺗﻀﻌﻴﻒ ﻭ ﺍﺩﺍﻣﮥ ﻭﺍﺑﺴﺘﮕﯽﺷﺎﻥ ﺑە ﺍﻣﺎﺭﺕ ﺧﻮﺩﺵ ﺭﺍ ﺗﻀﻤﻴﻦ ﮐﻨﺪ.
ﯼ ﺩﺳﺘﮕﺎ ِﻩ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺩﺭ ﺳﺎﻣﺮﺍ ﻭ ﺑﻐﺪﺍﺩ ۔ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ۔ ﺍﺯ
ﺩﺭ ﺭﺧﺪﺍﺩﻫﺎﯼ ﺑﻌﺪ ﹺ
ﺳﭙﺎ ِﻩ ﺍﹸﺳﺮﻭﺷِﻨﯽ ﻭ ﺳﭙﺎﻩ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧﯽ ﻧﺎﻡ ﺑﺮﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﯽ ﻓﺮﻏﺎﻧَە
ﻝ ﭘﺎﺩﺷﺎﻫ ﹺ
ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﻓﺮﺟﺎﻡ ﺧﺎﻧﺪﺍﻥ ﺍﹶﺧﺸﺎﻳ ِﺪ ﻓﺮﻏﺎﻧَە ﭘﺲ ﺍﺯ ﺍﺿﻤﺤﻼ ﹺ
ﯽ ﺳﭙﺎ ِﻩ
ﻥ ﻓﺮﻏﺎﻧ ﹺ
ﭼﻴﺰﯼ ﳕﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ﺟﺰ ﺁﻥﮐە ﻳﮏ ﺟﻮﺍﻥ ﺑەﳘﺮﺍﻩ ﮔﺮﻭﻫﯽ ﺍﺯ ﺳﺮﺑﺎﺯﺍ ِ
ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﺭﺗﺶ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻌﺘﺼﻢ ﺑەﻋﺮﺍﻕ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺷﺪ .ﺍﻳﻦ ﺟﻮﺍﻥﹾ ﺧﻮﺩﺵ ﺭﺍ
ﺍﺧﺸﺎﻳﺪ ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﺪ )ﺑەﻋﺮﺑﯽ ﺍﺧﺸﻴﺪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪ( .ﭘﺴ ﹺﺮ ﺍﻳﻦ ﺍﺧﺸﺎﻳﺪ ﮐە ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﻭ
ﯽ ﻣﺼﺮ ﺷﺪ.
ﻧﺎﻣﺶ ﺭﺍ ﳏﻤﺪ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑەﻣﺼﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺷﺪ ﻭ ﻭﺍﻟ ﹺ
ﻥ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻐﺪﺍﺩ ﺑەﺩﻭﺭﺍﻧﯽ ﺍﺯ ﺁﺷﻮﺏ ﻭ ﺿﻌﻒ ﮐە ﺟﺎﻳﺶ ﺩﺭ
ﻝ ﻭﺍﺭﺩ ﺷﺪ ِ
ﺑەﺩﻧﺒﺎ ﹺ
ﺕ ﺧﻮﺩﳐﺘﺎﺭ
ﻞ ﺍﻣﺎﺭ ِ
ﺍﻳﻦ ﮔﻔﺘﺎﺭ ﻧﻴﺴﺖ ،ﺍﻭ ﺍﺯ ﺍﻃﺎﻋﺖ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺷﺪ ﻭ ﺗﺸﮑﻴ ﹺ
ﺖ
ﺐ ﺍﹶﺧﺸﺎﻳﺪ ﺑﺮ ﺧﻮﺩﺵ ﻬﻧﺎﺩ .ﺍﻳﻦ ﺍﻣﺎﺭﺕ ﮐە ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻣﺼﺮ »ﺳﻠﻄﻨ ِ
ﺩﺍﺩ ﻭ ﻟﻘ ﹺ
ﺍﺧﺸﻴﺪﯼ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﺍﺯ ﺳﺎﻝ ۳۱۴ﺗﺎ ۳۴۸ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺑﺮﭘﺎ ﺑﻮﺩ ،ﺳﭙﺲ ﺩﺭ
ﺲ
ﻝ ﺁﻓﺮﻳﻘﺎ ۔ﺩﺭ ﺗﻮﻧ ﹺ
ﻥ ﻋُﺒَﻴﺪﯼ ﮐە ﭼﻨﺪﯼ ﭘﻴﺶ ﺩﺭ ﴰﺎ ﹺ
ﮒ ﻓﺎﻃﻤﻴﺎ ِ
ﯽ ﺑﺰﺭ ِ
ﻟﺸﮑﺮﮐﺸ ﹺ
ﮐﻨﻮﻧﯽ۔ ﺗﺸﮑﻴﻞ ﺧﻼﻓﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺑﺮﺍﻧﺪﺍﺧﺘﻪ ﺷﺪ ﻭ ﺑەﺟﺎﻳﺶ ﺧﻼﻓﺖ ﻓﺎﻃﻤﯽ
ﺩﺭ ﻣﺼﺮ ﺗﺸﮑﻴﻞ ﺷﺪ.
-۲۴-
ﺧﺎﻧﺪﺍﻥﺑﺮﻣﮏِﺑﻠﺨﯽ
ﺖ ﻫﺠﺮﯼ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻠﺦ
ﭘﻴﺶ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺑەﺑﺮﻣﮏ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﮐﺮﺩﻡ ﮐە ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺧ ﹺﺮ ﺳﺪﮤ ﳔﺴ ِ
ﮒ ﻣﻐﺎﻥ .ﺩﺭ
ﺲ ﺑﺰﺭ ِ
ﯽ ﭘَﺮَﻣَﮕﹶە ﺑﺎﺷﺪ ،ﻳﻌﻨﯽ ﺭﺋﻴ ﹺ
ﻆ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﺑﻮﺩ .ﺑَﺮﻣَﮏ ﺷﺎﻳﺪ ﺗﻠﻔ ِ
ﻥ ﺑَﺮﻣَﮏ ﺭﺍ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ ﴰﺮﺩﻩﺍﻧﺪ؛ ﻭ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﮐە ﺩﺭ
ﯽ ﺧﺎﻧﺪﺍ ِ
ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎﯼ ﻋﺮﺑ ْ
ﳎﻠﺴﻬﺎ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺰﺩﮎ ﺭﺍ ﺑﺎﺯﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ .ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ ﮐە ﺑﺮﻣﮏ ﺭﺋﻴﺲ ﻣﻌﺒ ِﺪ
ﻧﻮﻬﺑﺎ ﹺﺭ ﺑﻠﺦ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﻭﻟﯽ ﺑەﺍﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﮐە ﺑﺎ ﻧﺎﻭﺭﯼ ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ؛ ﺯﻳﺮﺍ ﻣﻌﺒ ِﺪ
ﻧﻮﺑَﻬﺎﺭ )ﮐە ﺗﻠﻔﻆ ﺩﺭﺳﺘﺶ ﻧﻮﻭَﻫﺎﺭ ﺑﻮﺩﻩ( ﻧﻪ ﺩﺭ ﺑﺎﺧﺘﺮﻳَە ﺑﻞﮐە ﺩﺭ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﮐﺎﺑﻠﺴﺘﺎﻥ
ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﻣﻌﺒ ِﺪ ﺑﻮﺩﺍﻳﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺍﺯ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨﯽ ﺑﺮﻣﯽﺁﻳﺪ ﮐە ﺩﺭ
ﻥ ﻃﺎﻟﺒﺎﻧﯽ
ﳘﺎﳒﺎ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە ﭘﻴﮑﺮﻩﻫﺎﯼ ﺑﺰﺭﮒ ﺑﻮﺩﺍ ﺭﺍ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻝ ﭘﻴﺶ ﺟﺎﻫﻼ ِ
ﺏ ﺍﻟﻘﺎﻋﺪﻩ ﻣﻨﻬﺪﻡ ﮐﺮﺩﻧﺪ .ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺏ »ﭼَﭻﻧﺎﻣﻪ« ﮔﺰﺍﺭﺵ
ﻥ ﻋﺮ ﹺ
ﺑەﻓﺘﻮﺍﯼ ﻓﻘﻴﻬﺎ ِ
ﻧﺴﺒﺘًﺎ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﻧﻮﻭَﻫﺎﺭ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﻣﺴﻌﻮﺩﯼ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺏ ﺧﻮﻳﺶ
ﯽ ﳕﯽﺗﻮﺍﻥ ﮐە ﻧﺴﺒﺘﯽ ﻣﻴﺎﻥ
ﮔﺰﺍﺭﺷﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺁﻥ ﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺩﺭ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨ ْ
ﺧﺎﻧﺪﺍﻥ ﺑﺮﻣﮏ ﻭ ﻣﻌﺒ ِﺪ ﻧﻮﺑَﻬﺎﺭ ﻳﺎﻓﺖ.
ﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺑەﺭﻫﱪﯼ ﺍﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﺮﺍﺳﺎﻧﯽ ﺑەﺭﺍﻩ
ﺵ ﺿﺪِﺍﻣﻮ ﹺ
ﺯﻣﺎﻧﯽ ﮐە ﺧﻴﺰ ﹺ
ﺍﻓﺘﺎﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐە ﻧﻘﺶ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﻠﺦ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﳕﺎﻳﺎﻥ ﺍﺳﺖ؛ ﺧﺎﻟﺪ ﭘﺴﺮ
ﺵ ﺑﺰﺭﮒ ﺍﺳﺖ؛ ﻭ ﺍﻭ
ﮏ ﮐە ﺍﻳﻨﮏ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺍﺳﺖ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺭﻫﱪﺍﻥ ﺍﻳﻦ ﺧﻴﺰ ﹺ
ﺑﺮﻣ ْ
ﻥ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺍﺳﻼﻡ ﻧﻘﺶ
ﮓ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﳘﺎﻥ ﺑﺰﺭﮒﻣﺮﺩﯼ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﲤﺪﻥ ﻭ ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﻭ ﺟﺎﻳﮕﺎ ِﻩ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺋﯽ ﺩﺍﺭﺩ.
ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﺩﺭ ﺍﻧﻘﻼﺏ ﺍﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺩﺭ ﺗﺴﺨﻴﺮ ﮐﻮﻓﻪ ﺷﺮﮐﺖ ﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﭘﺲ ﺍﺯ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺩﺭ ﻫﺎﴰﻴﻪ )ﳔﺴﺘﻴﻦ ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ ﺩﻭﻟﺖ
ﯼ ﺍﻧﻘﻼﺏ ﻭ ﺗﺸﮑﻴﻞ ﺧﻼﻓ ِ
ﭘﻴﺮﻭﺯ ﹺ
ﯽ ﮐﻮﻓﻪ( ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪ ﻭ ﺭﺋﻴﺲ ﺧﺰﺍﻧﻪﺩﺍﺭﯼ ﻭ ﻣﺸﺎﻭﺭ ﻭ ﻭﺯﻳ ﹺﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ
ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺩﺭ ﻧﺰﺩﻳﮑ ﹺ
۔ﺍﺑﻮﺍﻟﻌﺒﺎﺱ ﺳَﻔﹼﺎﺡ۔ ﺷﺪ .ﺍﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﻣﺮﻭ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺭﺍ ﺑەﺗﻮﺳﻂ
ﺖ
ﻥ ﺩﻭﻟ ِ
ﺖ ﻧﻮﻳﻦ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻭ ﺑﺰﺭﮔﺎ ِ
ﻣﺮﺩﺍﻧﺶ ﺍﺩﺍﺭﻩ ﻣﯽﮐﺮﺩ .ﻭﻗﺘﯽ ﺩﺭ ﭘﺎﻳﺘﺨ ِ
-۲۵-
ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺧﺎﻧﻪ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﯼ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﻭ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺳﻔﹼﺎﺡ ﺩﺭ ﮐﻨﺎﺭ ﻫﻢ ﺳﺎﺧﺘﻪ
ﯽ
ﺷﺪﻧﺪ .ﺧﺎﻧﻮﺍﺩﮤ ﺑﺮﻣﮏ ﺍﺯ ﻳﮏ ﺧﺎﻧﺪﺍﻥ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺍﺷﺮﺍﻓﯽ ﻭ ﺍﺯ ﻳﮏ ﻣﺮﮐﺰ ﲤﺪﻧ ﹺ
ﭘﻴﺶﺭﻓﺘﻪ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮﺩ ،ﻭ ﺧﺎﻧﻮﺍﺩﮤ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺮﺩﻣﯽ ﺭﻭﺳﺘﺎﻳﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐە ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ
ﲤﺪﻧﺸﺎﻥ ﺑﺪﺍﻳﯽ ﻭ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻮﺩ .ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻭ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﺧﺎﻧﻮﺍﺩﻩﺍﺵ ﮐە ﻗﺮﺍﺭ ﺑﻮﺩ
ﯽ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﻭ ﲤﺪﻧﯽ ﺭﺍ
ﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﺿﺮﻭﺭﯼ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺯﻧﺪﮔ ﹺ
ﻥ ﺧﺎﻧﺪﺍ ِ
ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﺎ ِ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑﺮﻋﻬﺪﻩ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﮐە
ﺑﻴﺎﻣﻮﺯﻧﺪ .ﺍﻳﻦ ﻭﻇﻴﻔﻪ ﺭﺍ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﻭ ﺩﻳﮕﺮ ﺑﺰﺭﮔﺎ ِ
ﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﻧﺰﺩﻳﮏ ﻭ
ﻥ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﺑﺎ ﺯ ِ
ﻥ ﺩﺭﺍﺯﯼ ﺩﺍﺭﺩ .ﺭﻭﺍﺑﻂ ﺯ ِ
ﺩﺍﺳﺘﺎ ِ
ﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑەﺩﺧﺘﺮ
ﺩﻭﺳﺘﺎﻧﻪ ﺑﻮﺩ .ﺁﻥﺩﻭ ﭼﻨﺪﺍﻥ ﺩﻭﺳﺘﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ ﺭﻓﺘﺎﺭ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ ﮐە ﺯ ِ
ﻥ ﺧﺎﻟﺪ ﻭ
ﺧﺎﻟﺪ ﺷﻴﺮ ﻣﯽﺩﺍﺩ ،ﻭ ﺯﻥ ﺧﺎﻟﺪ ﺑەﺩﺧﺘﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺷﻴﺮ ﻣﯽﺩﺍﺩ ﺗﺎ ﺩﺧﺘﺮﺍ ِ
ﻥ ﻫﻢ ﺷﻮﻧﺪ .ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﺩﻭﺗﺎ ﺑﺮﺍﺩﺭ ﮐﻬﺘﺮ ﻭ ﻧﻮﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺩﺍﺷﺖ ﮐە
ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺧﻮﺍﻫﺮﺍ ِ
ﺍﺯ ﮐﺎﺭﻣﻨﺪﺍﻥ ﺑﻠﻨﺪﭘﺎﻳﮥ ﺩﺭﺑﺎﺭ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺷﺪﻧﺪ.
ﺖ ﻣﻨﺼﻮﺭ ﻧﻴﺰ ﺧﺰﺍﻧﻪﺩﺍﺭ ﺩﻭﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻭ ﻭﺯﻳﺮ ﻭ
ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﺩﺭ ﺧﻼﻓ ِ
ﺖ ﻧﻮﻳﻨﯽ
ﻥ ﺳﺎﻝ ۱۴۰ﺥ ﮐە ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ ﭘﺎﻳﺘﺨ ِ
ﻣﺸﺎﻭﺭ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻮﺩ .ﺩﺭ ﭘﺎﻳﺎ ِ
ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻭﺿﻌﻴﺖ ﺩﺳﺘﮕﺎ ِﻩ ﺧﻼﻓﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﻮﺩ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﻋﻬﺪﻩﺩﺍ ﹺﺭ ﺍﻳﻦ ﮐﺎﺭ
ﻥ ﻭﻳﺮﺍﻥﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﺭﺍ
ﺷﺪ ،ﻭ ﻳﮏ ﺭﻭﺳﺘﺎ ﮐە ﻧﺎﻡ ﺑَﻎﺩﺍﺩ ﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﺩﺭ ﻧﺰﺩﻳﮑﯽِ ﺗﻴﺴﭙﻮ ِ
ﺖ ﻧﻮﻳﻦ ﺩﺭ ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ .ﺍﻳﻨﺠﺎ ﺑەﺭﻭﺯﮔﺎ ﹺﺭ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﻳﮏ ﻣﺮﮐ ﹺﺰ
ﱳ ﭘﺎﻳﺘﺨ ِ
ﺑﺮﺍﯼ ﺳﺎﺧ ﹺ
ﮒ ﺑﺎﺯﺭﮔﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺳﻪﺭﺍﻫﮥ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻭ ﺷﺎﻡ ﻭ ﺍﻧﺎﺗﻮﻟﯽ ﻭ ﺩﺭﻳﺎﯼ ﭘﺎﺭﺱ ﺑﻮﺩ ﻭ
ﺑﺰﺭ ِ
ﺖ ﻳﻮﺭﺷﻬﺎﯼ ﺍﻭﻟﻴﮥ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ
»ﺑَﻎﺩﺍﺩﺑﺎﺯﺍﺭ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ .ﺑﻎﺩﺍﺩﺑﺎﺯﺍﺭ ﺑەﺑﺮﮐ ِ
ﯽ ﻋﺮﺍﻕ ﻧﺎﺑﻮﺩ ﮐﺮﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺍﮐﻨﻮﻥ
ﺕ ﲤﺪﻧ ﹺ
ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺑەﳘﺮﺍﻩ ﺩﻳﮕﺮ ﺗﺄﺳﻴﺴﺎ ِ
ﮏ ﺁﺭﺍﻣﯽﻧﺸﻴﻦ ﺑﻮﺩ )ﺁﺭﺍﻣﯽﻫﺎ ﺑﻮﻣﻴﺎﻥ ﻋﺮﺍﻕ ﻭ ﻣﺴﻴﺤﯽ
ﻳﮏ ﺭﻭﺳﺘﺎﯼ ﮐﻮﭼ ِ
ﺑﻮﺩﻧﺪ( .ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺳﺘﺎ ﻭ ﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺍﻃﺮﺍﻓﺶ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺻﺎﺣﺒﺎﻧﺸﺎﻥ ﺧﺮﻳﺪ ﻭ
ﺷﻬﺮﯼ ﻧﻮﻳﻦ ﺭﺍ ﺑﺎ ﻧﺎ ﹺﻡ »ﺑَﻎﺩﺍﺩ« ﺳﺎﺧﱳ ﮔﺮﻓﺖ .ﺧﺎﻟﺪ ﻧﻘﺸﮥ ﺷﻬﺮ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﺳﺎﺱ ﻧﻘﺸﮥ
ﺖ
ﺗﻴﺴﭙﻮﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﻬﺗﻴﻪ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺧﻮﺩﺵ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ﺍﻣﻮﺭ ﺳﺎﺯﻧﺪﮔﯽ ﺷﺪ .ﺑﺮ ﺧﻼﻑ ﺳﻨ ِ
ﻋﺮﻬﺑﺎ ﮐە ﻫﺮﺟﺎ ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﻣﯽﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﺍﺯ ﺑﻮﻣﻴﺎﻥ ﺁﳒﺎ ﺑﻴﮕﺎﺭﯼ
-۲۶-
ﺵ ﻣﺮﺩﻡ ﺁﳒﺎ ﻣﯽﻬﻧﺎﺩﻧﺪ ،ﺧﺎﻟﺪ
ﱳ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﺩﻭ ﹺ
ﻣﯽﮐﺸﻴﺪﻧﺪ ﻭ ﻫﺰﻳﻨﮥ ﺳﺎﺧ ﹺ
ﺖ ﺩﻳﺮﻳﻨﮥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﳘﮥ ﮐﺎﺭﮔﺮﺍﻥ ﻭ ﺍﺳﺘﺎﺩﺍﻥ ﻭ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪﺍﻥﹾ
ﺑﺮﻣﮏ ﺑﺮ ﺳﻨ ِ
ﻣﺰﺩﻫﺎﯼ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﮐﺮﺩ ﮐە ﺍﺯ ﺧﺰﺍﻧﮥ ﺩﻭﻟﺖ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ ﺷﺪ ،ﻭ ﺩﺭ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎ
ﺑەﺗﻔﺼﻴﻞ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺣﺘّﺎ ﻳﮏ ﺗﻦ ﻧﻴﺰ ﺑەﺑﻴﮕﺎﺭﯼ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﺪ .ﮔﺰﺍﺭﺵ ﻣﻔﺼﻞ
ﻥ ﺷﻬ ﹺﺮ ﺑﻐﺪﺍﺩ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺑﻐﺪﺍﺩ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺧﻄﻴﺐ
ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﭼەﮔﻮﻧﮕﯽ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ ِ
ﺑﻐﺪﺍﺩﯼ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﺖ ﻧﻮﻳﻦ ﺍﺯﺭﻭﯼ ﺗﻌﻤﺪﯼ ﺍﳒﺎﻡ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩ.
ﺏ ﺑﻎﺩﺍﺩ ﺑﺮﺍﯼ ﭘﺎﻳﺘﺨ ِ
ﺍﻧﺘﺨﺎ ﹺ
ﯽ ﻣﺎ ﺍﺳﺖ .ﺑﻐﺪﺍﺩ ﭘﺲ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧ ﹺ
ﺑﻎﺩﺍﺩ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑەﻣﻌﻨﺎﯼ »ﺧﺪﺍﺩﺍﺩ« ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﺍﺯ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻧﺶ ﺟﻮﺍﻥﺗﺮﻳﻦ ﻭ ﺯﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ ﻭ ﺷﮑﻮﳘﻨﺪﺗﺮﻳﻦ ﺷﻬ ﹺﺮ ﺟﻬﺎﻥ ﺷﺪ ،ﻭ ﺩﺭ
ﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺍﻳﺴﺘﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺷﮑﻮ ِﻩ ﺍﺯﺩﺳﺖ ﺭﻓﺘﮥ ﺩﻳﺮﻳﻨﻪ ﺭﺍ ﺩﻳﮕﺮﺑﺎﺭﻩ
ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺗﻴﺴﭙﻮ ِ
ﯽ ﺧﻮﺩﺵ ﺩﺭ
ﺯﻧﺪﻩ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩ .ﺗﻴﺴﭙﻮﻥ ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻧﺰﺩﻳﮑﯽ ﻧﻈﺎﺭﻩﮔ ﹺﺮ ﺍﺣﻴﺎﯼ ﺟﻮﺍﻧ ﹺ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑﺎ ﳘﮥ ﺍﺑﻌﺎﺩﺵ ﺩﺭ
ﺷﻬﺮ ﺑﻐﺪﺍﺩ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻗﺮﺍﺭ ﺑﻮﺩ ﺑەﺯﻭﺩﯼ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﲤﺪ ِ
ﯽ ﺧﺴﺮﻭ ﺍﻧﻮﺷَەﺭﻭﺍﻥ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﭘﺮﻭﻳﺰ ﺑﺮﮔﺮﺩﺩ.
ﺁﻥ ﺳَﺮَﻳﺎﻥ ﻳﺎﺑﺪ ﻭ ﺑەﺩﻭﺭﺍﻥ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮﺭ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﺁﻬﻧﺎ ﺭﺍ
ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﺎﻥ ﻓﺮﺯﻧﺪﺍ ِ
ﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﭘﺮﻭﺭﺵ ﻣﯽﺩﺍﺩﻧﺪ .ﻳﺤﻴﺎ ﭘﺴﺮ ﺑﺰﺭﮒ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﭘﺲ ﺍﺯ
ﺑﺎ ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻮﺩ .ﺍﻭ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ
ﭘﺪﺭﺵ ﺑﺎﺗﺪﺑﻴﺮﺗﺮﻳﻦ ﻭ ﮐﺎﺭﺩﺍﻥﺗﺮﻳﻦ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺩﺭ ﺩﻭﻟ ِ
ﮎ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺷﺪ ،ﻭ ﻣﻨﺼﻮﺭ ﭘﺴﺮ ِ
ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮﺭ ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍﺭ ﺭﯼ ﻭ ﻧﻴﻤﮥ ﺷﺮﻗ ﹺ
ﺧﻮﺩﺵ ﳏﻤﺪ ﮐە ﻭﻟﯽﻋﻬﺪ ﺑﻮﺩ ﻭ ﻣﻬﺪﯼ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪ ﺭﺍ ﺑەﺍﻭ ﺳﭙﺮﺩ ﺗﺎ ﺩﺭ ﺭﯼ
ﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑەﺑﺎﺭ ﺁﻭﺭَﺩ .ﻭﻗﺘﯽ ﻣﻬﺪﯼ ﭘﺴﺮ ﻣﻨﺼﻮﺭ ﻭﻟﯽﻋﻬﺪ
ﭘﺮﻭﺭﺵ ﺩﻫﺪ ﻭ ﺑﺎ ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﯽ ﭘﺴﺮﮐﺶ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺭﺍ ﺑە ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺳﭙﺮﺩ .ﻭﻗﺘﯽ ﺍﻭ ﺑەﺧﻼﻓﺖ
ﺑﻮﺩ ﺳﺮﭘﺮﺳﺘ ﹺ
ﺖ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺍﮐﻨﻮﻥ ﻭﻟﯽﻋﻬ ِﺪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻮﺩ.
ﺭﺳﻴﺪ ﻧﻴﺰ ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺳﺮﭘﺮﺳ ِ
ﻫﺎﺭﻭﻥ ﭼﻨﺪﺍﻥ ﺑﺮﺍﯼ ﻳﺤﻴﺎ ﺍﺣﺘﺮﺍﻡ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﻧﺪ ﳘﻮﺍﺭﻩ ﺍﻭﺭﺍ »ﭘﺪﺭ«
ﺧﻄﺎﺏ ﻣﯽﮐﺮﺩ ،ﻭ ﺑﺪﻭﻥ ﻧﻈﺮ ﻭ ﻣﺸﻮﺭﺕ ﺍﻭ ﻫﻴﭻ ﮐﺎﺭﯼ ﺍﳒﺎﻡ ﳕﯽﺩﺍﺩ.
ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺩﺭ ﺭﯼ ﺑﺎ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﭘﺮﻭﺭﺩﻩ ﺷﺪ ،ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺭﺍ ﳘﭽﻮﻥ ﺯﺑﺎﻥ
-۲۷-
ﻣﺎﺩﺭﻳﺶ ﺣﺮﻑ ﻣﯽﺯﺩ ﻭ ﳘﮥ ﺍﺧﻼﻕ ﻭ ﺭﻓﺘﺎﺭﺵ ﺍﻭ ﺭﺍ ﻳﮏ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﲤﺎﻡﻋﻴﺎﺭ ﻧﺸﺎﻥ
ﯽ ﺑﻨﯽﻫﺎﺷﻢ ﺑﺮﻳﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻣﯽﺩﺍﺩ ﮐە ﮔﻮﺋﯽ ﺍﺯ ﺧﻮﯼ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﻦ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﳘﺎﻥ ﻫﻔﺘﻪﺋﯽ ﺑەﺩﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪﻩ
ﻓﻀﻞ ﭘﺴﺮ ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﻫﻢﺳ ﹺ
ﺥ ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ
ﺑﻮﺩ ﮐە ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺑەﺩﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮﺩ؛ ﻭ ﻫﺮﺩﻭﺷﺎﻥ ﺩﺭ ﺷﻬﺮ ﺭﯼ ﺩﺭ ﮐﺎ ﹺ
ﺑەﺩﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﻣﺎﺩﺭ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺑەﻓﻀﻞ ﺷﻴﺮ ﺩﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩ ،ﻭ ﻣﺎﺩﺭ ﻓﻀﻞ ﺑەﻫﺎﺭﻭﻥ
ﺷﻴﺮ ﺩﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩ ،ﻭ ﺍﺯﺍﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﻓﻀﻞ ﻭ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺑﺮﺍﺩﺭﺍﻥ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﺑەﴰﺎﺭ ﻣﯽﺭﻓﺘﻨﺪ.
ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺩﺭ ﺧﻼﻓﺖ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﻭﺯﺍﺭﺕ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻭ ﺭﻳﺎﺳﺖ ﮐﻞ
ﯼ ﺩﻭﻟﺖ ﺭﺍ ﺑە ﺩﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ .ﺩﺭ ﻧﻴﺘﺠﮥ ﺍﺻﻼﺣﺎﺕ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﮐە ﺍﻭ ﺩﺭ
ﺧﺰﺍﻧﻪﺩﺍﺭ ﹺ
ﺩﻭﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺍﳒﺎﻡ ﺩﺍﺩ ،ﺩﻭﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﺑە ﺍﻭﺝ ﺷﮑﻮﻩ
ﺖ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺍﻧﻮﺷَەﺭﻭﺍﻥ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﭘﺮﻭﻳﺰ ﺭﺳﻴﺪ.
ﻭ ﺷﮑﻮﻓﺎﺋﯽ ﻭ ﭘﻴﺸﺮﻓ ِ
ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﺑﺮﻣﮏ ﺩﺭ ﺑﻐﺪﺍﺩ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﻳﮏ ﻣﺮﮐﺰ ﺑﺰﺭﮒ ﻋﻠﻤﯽ
ﺑەﻧﺎﻡ ﺧﺰﺍﻧﺔ ﺍﳊﮑﻤﻪ ﺗﺄﺳﻴﺲ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﺩﻫﻬﺎ ﺭﻳﺎﺿﯽﺩﺍﻥ ﻭ ﭘﺰﺷﮏ ﻭ ﺍﺧﺘﺮﺷﻨﺎﺱ
ﻭ ﺍﺩﻳﺐ ﺍﺯ ﺍﻃﺮﺍﻑ ﻭ ﺍﮐﻨﺎﻑ ﮐﺸﻮﺭ ﺑﺰﺭﮒ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑە ﺍﻳﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺟﻠﺐ ﮐﺮﺩﻧﺪ .ﺍﻳﻦ
ﳘﺎﻥ ﻣﺮﮐﺰﯼ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺑە ﺑﻴﺖ ﺍﳊﮑﻤﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﻡ ﺩﺍﺩ ،ﻭ ﭼﻨﺎﻥ ﺧﺪﻣﺎﺕ
ﺍﺭﺯﻧﺪﻩﺋﯽ ﺑە ﲤﺪﻥ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﮐﺮﺩ ﮐە ﺍﺛﺮﺵ ﺗﺎ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﺑﺮﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻥ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﺩﺭ ﺑﻐﺪﺍﺩ ﻭ ﺗﻴﻤﺎﺭﺳﺘﺎﻧﯽ ﮐە ﺑﺮﺍﯼ ﻧﮕﻬﺪﺍﺭﯼ ﻭ ﻣﺪﺍﻭﺍﯼ
ﻧﻴﺰ ،ﺑﻴﻤﺎﺭﺳﺘﺎ ِ
ﻥ ﺭﻭﺍﻧﯽ ﺑﻮﺩ ﺩﺭ ﮐﻨﺎ ﹺﺭ ﺷﻬ ﹺﺮ »ﻭﺍﺳﻂ« ﺗﺄﺳﻴﺲ ﮐﺮﺩﻧﺪ.
ﺑﻴﻤﺎﺭﺍ ِ
ﺖ ﺭﯼ ﻭ ﻧﻴﻤﮥ ﺷﺮﻗﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺭﺳﻴﺪ ﺩﺭ ﺷﻬﺮ ﺭﯼ
ﻓﻀﻞ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﻭﻗﺘﯽ ﺑەﺣﺎﮐﻤﻴ ِ
ﻳﮏ ﮐﺎﺭﺧﺎﻧﮥ ﺑﺰﺭﮒ ﮐﺎﻏﺬﺳﺎﺯﯼ ﻭ ﻳﮏ ﺑﻴﻤﺎﺭﺳﺘﺎﻥ ﺗﺄﺳﻴﺲ ﮐﺮﺩ .ﺑﻴﻤﺎﺭﺳﺘﺎﻥ ﺩﺭ
ﻥ ﺩﻳﻠﻤﻴﺎﻥ ﺩﺍﺋﺮ ﺑﻮﺩ .ﺍﻳﻦ ﳘﺎﻥ ﺑﻴﻤﺎﺭﺳﺘﺎﻧﯽ ﺍﺳﺖ
ﺯﻣﺎﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﻭ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎﻥ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﮐە ﺍﺑﻮﺑﮑﺮ ﳏﻤﺪ ﺍﺑﻦ ﺯﮐﺮﻳﺎ ﺭﺍﺯﯼ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺭﻳﺎﺳﺘﺶ ﺭﺍ ﺑﺮ ﻋﻬﺪﻩ ﺩﺍﺷﺖ
ﻭ ﺩﺭ ﺁﳒﺎ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻋﻠﻢ ﻣﯽﮐﺮﺩ.
ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﺑﺮﻣﮏ ﺷﺪﻳ ًﺪﺍ ﺍﻳﺮﺍﻥﮔﺮﺍ ﺑﻮﺩﻧﺪ ،ﻭ ﳘﻮﺍﺭﻩ ﻣﯽﮐﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﮐە
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺭﺍ ﺍﺣﻴﺎﺀ ﻭ ﺑەﻬﺑﺘﺮﻳﻦ ﮔﻮﻧﮥ ﳑﮑﻦ ﺗﺮﻭﻳﺞ ﮐﻨﻨﺪ .ﺍﺯ ﺍﻳﻦﺭﻭ
ﺍﺭﺯﺷﻬﺎﯼ ﻓﺮﻫﻨﮕ ﹺ
-۲۸-
ﻥ ﺑﺰﺭﮒ ﻋﺮﺏ ﻣﻮﺍﺟﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﺍﻬﺗﺎﻡ ﺑﺪﺩﻳﻨﯽ ﻭ ﺗﺮﻭﻳﺞ
ﺑﺎ ﳐﺎﻟﻔﺘﻬﺎﯼ ﻓﻘﻴﻬﺎ ِ
ﮓ ﺿﺪِﺍﺳﻼﻣﯽ ﺑەﺁﻬﻧﺎ ﺯﺩﻩ ﻣﯽﺷﺪ ﮐە ﳕﻮﻧﻪﻫﺎﻳﺶ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎ ﺑﺮﺍﯼ ﻣﺎ ﻣﺎﻧﺪﻩ
ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﺍﺳﺖ .ﻣﺜﻼﹰ ،ﻋﺒﺪﺍﻟﻘﺎﻫﺮ ﺑﻐﺪﺍﺩﯼ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ:
]ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ[ ﳕﯽﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐە ﺁﺷﮑﺎﺭﻩ ﭘﺮﺳﺘﺶﹺ ﺁﺗﺶ ﺭﺍ ﺭﻭﺍﺝ ﺩﻫﻨﺪ ،ﻭﻟﯽ
ﺩﺳﺖ ﺑەﻧﻴﺮﻧﮓ ﺯﺩﻧﺪ ﺑە ﻣُﺴﻠِﻤﻴﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐە ﺑﺎﻳﺪ ﺩﺭ ﻣﺴﺠﺪﻫﺎ ﺁﺗﺶﺩﺍﻥ
ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﻮﺩ ﻭ ﺩﺭ ﻫﺮ ﻣﺴﺠﺪﯼ ﻳﮏ ﺁﺗﺶﺩﺍﻥ ﺑﺎﺷﺪ ﻭ ﳘﻮﺍﺭﻩ ﻋﻮﺩ ﻭ ﲞﻮﺭ
ﺩﺭ ﺁﻥ ﺳﻮﺯﺍﻧﺪﻩ ﺷﻮﺩ .ﻭ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺑەﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐە ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﺪ ﺗﺎ
ﺩﺭ ﮐﻌﺒﻪ ﻧﻴﺰ ﺁﺗﺶﺩﺍﻥ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﻮﺩ ﻭ ﳘﻴﺸﻪ ﻋﻮﺩ ﻭ ﲞﻮﺭ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺑﺴﻮﺯﺩ؛ ﻭ
ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﺩﺍﻧﺴﺖ ﮐە ﻫﺪﻓﺸﺎﻥ ﺁﻥ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ ﮐﻌﺒﻪ ﺁﺗﺶ ﭘﺮﺳﺘﻴﺪﻩ
ﺷﻮﺩ.
ﺑﻠﻨﺪﯼﺋﯽ ﮐە ﺁﺗﺶ ﺑﺮ ﺁﻥ ﺭﻭﺷﻦ ﻣﯽﺷﺪ ﺭﺍ ﻋﺮﻬﺑﺎ ﻣَﻨﺎﺭﻩ ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ )ﻳﻌﻨﯽ
ﺶ ﺭﻭﺷﻦ( .ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ﮐە ﺩﺭ ﮐﻨﺎﺭ ﳘﮥ ﻣﺴﺠﺪﻫﺎ ﻣَﻨﺎﺭﻩ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ.
ﺟﺎﯼ ﺁﺗ ﹺ
ﺶ ﺭﻭﺷﻦ« ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺩﻳﮕﺮﯼ ﻧﺪﺍﺭﺩ .ﻭﻟﯽ ﻣﺎ
ﯼ ﺁﺗ ﹺ
ﯽ ﺑەﺟﺰ »ﺟﺎ ﹺ
ﻥ ﻋﺮﺑ ْ
»ﻣﻨﺎﺭﻩ« ﺩﺭ ﺯﺑﺎ ِ
ﳕﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ﮐە ﭼﺮﺍ ﺍﻳﻦ ﺑﺮﺟﻬﺎﯼ ﮐﻨﺎ ﹺﺭ ﻣﺴﺠﺪﻫﺎ ﺭﺍ »ﻣَﻨﺎﺭَﻩ« ﻧﺎﻣﻴﺪﻩﺍﻧﺪ.
ﯽ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺮﻭﺩﻩ ﺍﺳﺖ:
ﻳﮏ ﺷﺎﻋ ﹺﺮ ﻋﺮﺏ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺍﻳﺮﺍﻥﮔﺮﺍﻳ ﹺ
ﺷﺮﮎ ﺑەﻣﻴﺎﻥ ﺁﻳﺪ ﭼﻬﺮﮤ ﺍﻭﻻﺩ ﺑﺮﻣﮏ ﮔﺸﺎﺩﻩ
ﻭﻗﺘﯽ ﺩﺭ ﳎﻠﺴﯽ ﺫﮐﺮﯼ ﺍﺯ ِ
ﻣﯽﮔﺮﺩﺩ؛ ﻭﻟﯽ ﳘﻴﻦﮐە ﮐﺴﯽ ﺁﻳﻪﺋﯽ ﺍﺯ ﻗﺮﺁﻥ ﺭﺍ ﺗﻼﻭﺕ ﮐﻨﺪ ﺁﻬﻧﺎ ﺑﯽﺩﺭﻧﮓ
ﺣﺪﻳﺜﯽ ﺍﺯ ﻣﺰﺩﮎ ﻣﯽﺁﻭﺭﻧﺪ.
ﯼ ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑە ﺍﺳﻼﻡ ﭼﻨﻴﻦ
ﻋﺮﺏ ﺩﻳﮕﺮﯼ ﺩﺭ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﺑە ﺑﯽﺑﺎﻭﺭ ﹺ
ﺳﺮﻭﺩﻩ ﺍﺳﺖ:
ﻣﻦ ﺍﺯ ﺯﻭﺭﹺ ﺑﻴﮑﺎﺭﯼْ ﺧﻮﺩﻡ ﺭﺍ ﺑەﺳﺎﺧﱳ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺸﻐﻮﻝ ﻣﯽﺩﺍﺭﻡ ،ﻭﻟﯽ
ﻋﻘﻴﺪﻩﺍﻡ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﻣﺴﺠﺪ ﳘﭽﻮﻥ ﻋﻘﻴﺪﮤ ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺍﺳﺖ.
ﮎ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ۔ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﲤﺎ ﹺﻡ ﺑﺮﻧﺎﻣﮥ
ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥﹾ ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻣﺄﻣﻮﻥ ۔ﭘﺴﺮ ِ
ﻥ
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﮔﺮﺍﻳﯽ ﺩﺭﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺷﻬ ﹺﺮ ﺭﯼ ﺑەﻣﺎﻧﻨ ِﺪ ﺷﺎﻫﺰﺍﺩﮔﺎ ِ
-۲۹-
ﺖ ﺩﺭﺑﺎ ﹺﺭ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺍﺯ ﺯﻣﺎﻥ ﻣﻨﺼﻮﺭ ﺑەﺑﻌﺪ
ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﻣﯽﭘﺮﻭﺭﺩﻧﺪ .ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐە ﺳﻴﺎﺳ ِ
ﯽ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺭﺍ
ﺑﺮﺁﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﮐﺎﺭﮔﺰﺍﺭﺍﻧﺶ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺑﺎﺷﻨﺪ ،ﺑﺎﺯ ﻫﻢ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐە ﻣﺮﺑ ﹺ
ﻥ ﻣﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﮐﺮﺩ .ﺍﻳﻦ ﻣﺮﺩ ﮐە ﺍﺯ ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﺷﻬ ﹺﺮ
ﻓﻀﻞ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺍﺯ ﻳﮏ ﺧﺎﻧﺪﺍ ِ
ﺳﺮﺧﺲ ﺑﻮﺩ ﺗﺎ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻝ ﳘﭽﻨﺎﻥ ﻣﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ ﻣﺎﻧﺪ؛ ﻭ ﻗﺪﺭﺕ ﻭ ﻧﻔﻮﺫ ﺧﺎﻧﺪﺍﻥ
ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺩﺭ ﺩﺳﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓﺖ ﻣﺎﻧﻊ ﺍﺯﺁﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﺘﻮﺍﻧﺪ ﺑﺎ ﺍﺭﺍﺩﮤ ﺁﻬﻧﺎ ﺩﺍﺋﺮ ﺑﺮ
ﺍﻧﺘﺼﺎﺏ ﺍﻭ ﳐﺎﻟﻔﺘﯽ ﻧﺸﺎﻥ ﺩﻫﺪ .ﻳﻌﻘﻮﺑﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﮐە ﺩﺭ ﺧﻼﻓﺖ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﳘﮥ ﺍﻣﻮﺭ
ﮐﺸﻮﺭ ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﻭ ﭘﺴﺮﺵ ﻓﻀﻞ ﻭ ﻧﻮﺍﺳَەﺍﺵ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻮﺩ ،ﻭ ﭼﻨﺎﻥ ﺑﻮﺩ
ﺲ
ﮐە ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺍﺧﺘﻴﺎﺭﯼ ﺩﺭ ﺍﻣﻮ ﹺﺭ ﺩﻭﻟﺖ ﻧﺪﺍﺷﺖ .ﻣﺴﻌﻮﺩﯼ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﮐە ﻳﮏﺑﺎﺭ ﺭﺋﻴ ﹺ
ﯽ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺩﺭ ﮔﺰﺍﺭﺷﯽ ﺑەﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻓﻀﻞ
ﺩﺳﺘﮕﺎﻩ ﺍﻃﻼﻋﺎﺗ ﹺ
ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺑەﺟﺎﯼ ﺁﻥﮐە ﺑەﺍﻣﻮﺭ ﺭﻋﻴﺖ ﺑﭙﺮﺩﺍﺯﺩ ﺑەﺷﮑﺎﺭ ﻭ ﺧﻮﺵﮔﺬﺭﺍﻧﯽ ﻣﺸﻐﻮﻝ
ﺍﺳﺖ .ﻫﺎﺭﻭﻥ ﭼﻮﻥ ﻧﺎﻣﻪ ﺭﺍ ﺧﻮﺍﻧﺪ ﺁﻥﺭﺍ ﺑەﻳﺤﻴﺎ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺩﺍﺩ ﻭ ﮔﻔﺖ :ﭘﺪﺭ! ﻧﺎﻣﻪ ﺭﺍ
ﲞﻮﺍﻥ ﻭ ﻫﺮﭼﻪ ﺭﺍ ﺻﻼﺡ ﻣﯽﺩﺍﻧﯽ ﺑەﻓﻀﻞ ﺑﻨﻮﻳﺲ ﺗﺎ ﺩﺳﺖ ﺍﺯ ﮐﺎﺭﻫﺎﻳﺶ ﺑﮑﺸﺪ.
ﺵ ﳏﺮﻣﺎﻧﻪ ﺑەﭘﺴﺮﺵ ﻓﻀﻞ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺖ:
ﻳﺤﻴﺎ ﺩﺭ ﭘﺸﺖ ﳘﺎﻥ ﮔﺰﺍﺭ ﹺ
ﺑە ﺍﻣﻴﺮﺍﳌﺆﻣﻨﻴﻦ ﮔﺰﺍﺭﺵ ﺭﺳﻴﺪﻩ ﮐە ﺗﻮ ﺳﺮﮔﺮﻡﹺ ﺷﮑﺎﺭ ﻭ ﺗﻔﺮﻳﺢ ﻣﯽﺷﻮﯼ ﻭ
ﺑەﺍﻣﻮﺭ ﺭﻋﻴﺖ ﳕﯽﭘﺮﺩﺍﺯﯼ؛ ﻭ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺧﻮﺵ ﻧﻪﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﺧﻮﺩﺕ ﺭﺍ
ﺑەﭼﻴﺰﻫﺎﺋﯽ ﮐە ﺑﺮﺍﻳﺖ ﺯﻳﺒﻨﺪﻩﺗﺮ ﺍﺳﺖ ﻋﺎﺩﺕ ﺑﺪﻩ ،ﺯﻳﺮﺍ ﮐﺴﯽ ﮐە ﺧﻮﺩ ﺭﺍ
ﺑەﭼﻴﺰﻫﺎﺋﯽ ﮐە ﺯﻳﺒﻨﺪﻩ ﻳﺎ ﻧﺎﺯﻳﺒﻨﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻋﺎﺩﺕ ﺩﻫﺪ ﻣﺮﺩﻡ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺁﻥ
ﻣﻌﻴﺎﺭ ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﻨﺪ .ﺭﻭﺯﻫﺎﻳﺖ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻃﻠﺐﹺ ﺑﺰﺭﮒﻧﺎﻣﯽ ﺑﮕﺬﺭﺍﻥ؛ ﻭ ﭼﻮﻥ
ﺷﺐْ ﭘﺮﺩﻩ ﺑﺮ ﺭﻭﯼ ﻣﻌﺎﻳﺐ ﮐﺸﻴﺪ ﮐﺎﻡﺭﺍﻧﯽ ﻭ ﻟﺬﺕﺟﻮﻳﯽ ﮐﻦ؛ ﺯﻳﺮﺍ ﺷﺐ ﻧﻴﺰ
ﺑﺮﺍﯼ ﲞﺮﺩﺍﻥ ﺭﻭﺯ ﺍﺳﺖ .ﺑﺴﻴﺎﺭ ﮐﺲ ﺭﺍ ﺑەﻇﺎﻫﺮ ﻋﺒﺎﺩﺕﮔﺰﺍﺭ ﻣﯽﭘﻨﺪﺍﺭﯼ
ﻭﻟﯽ ﺷﺒﻬﺎ ﺑەﮐﺎﺭﻫﺎﯼ ﻋﺠﻴﺐ ﻣﯽﭘﺮﺩﺍﺯﺩ ﻭ ﺷﺐ ﮐە ﭘﺮﺩﻩ ﺑﺮ ﺩﻳﺪﮔﺎﻥ ﺍﻓﮑﻨﺪ
ﺑەﮐﺎﻡﺟﻮﻳﯽ ﻭ ﻟﺬﺕﻃﻠﺒﯽ ﻣﯽﭘﺮﺩﺍﺯﺩ .ﺍﲪﻘﺎﻧﯽ ﮐە ﺑﯽﭘﺮﺩﻩ ﮐﺎﻡﺭﺍﻧﯽ ﮐﻨﻨﺪ
ﺖ ﺳﺮﺷﺎﻥ ﺯﺑﺎﻥ ﺑﮕﺸﺎﻳﻨﺪ.
ﻬﺑﺎﻧﻪ ﺑەﺩﴰﻨﺎﻥ ﻭ ﺭﻗﻴﺒﺎﻥ ﻣﯽﺩﻫﻨﺪ ﺗﺎ ﭘﺸ ِ
ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﺑﺮﻣﮏ ﭼﻨﺎﻥ ﺗﺪﺍﺑﻴﺮ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺋﯽ ﺩﺭ ﮐﺸﻮﺭﺩﺍﺭﯼ ﺍﺯ ﺧﻮﺩ ﻧﺸﺎﻥ
-۳۰-
ﺩﺍﺩﻧﺪ ﮐە ﮐﺸﻮﺭ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﺁﻬﻧﺎ ﻭﺍﺭﺩ ﻬﺑﺘﺮﻳﻦ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺷﮑﻮﻩ ﻭ ﺭﻓﺎﻩ ﻭ ﺍﻣﻨﻴﺖ ﻭ
ﺖ ﺭُﺷﺪ ﻭ
ﺁﺭﺍﻣﺶ ﻭ ﺁﺳﺎﻳﺶ ﺷﺪ؛ ﮐﺸﺎﻭﺭﺯﯼ ﺭﻭﻧﻖ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﻳﺎﻓﺖ ،ﺻﻨﺎﻳﻊ ﺑەﻬﻧﺎﻳ ِ
ﻥ ﺍﻧﻮﺷﻪﺭﻭﺍﻥ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ
ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺭﺳﻴﺪ ،ﻭ ﺑﺎﺯﺭﮔﺎﻧﯽ ﺑﻴﻦﺍﳌﻠﻠﯽ ﺑەﻭﺿﻌﻴﺖ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺖ ﻣﺎﻟﻴﺎﻬﺗﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ ﮐە ﺑەﺁﻥ ﻣﯽﺭﺳﻴﺪ
ﭘﺮﻭﻳﺰ ﺑﺮﮔﺸﺖ .ﺧﺰﺍﻧﮥ ﺩﻭﻟﺖ ﻧﻴﺰ ﺑەﺑﺮﮐ ِ
ﳘﻴﺸﻪ ﻣﺎﻻﻣﺎﻝ ﺍﺯ ﺛﺮﻭﺕ ﺑﻮﺩ .ﻣﺮﺩﻡ ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﺷﻴﻮﻩﻫﺎﯼ ﮐﺸﻮﺭﺩﺍﺭﯼ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﻫﺎﺭﻭﻥ
ﻥ
ﺭﺍﺿﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﺑﺮﺍﯼ ﺁﻥﮐە ﺑﺪﺍﻧﻴﻢ ﺗﻮﺩﻩﻫﺎﯼ ﺩﺭﻭﻥ ﮐﺸﻮﺭ ﻬﭘﻨﺎﻭﺭ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﭼە ﺯﻧﺪﮔﯽ ﻣﺮﻓﻪ ﻭ ﭼە ﺁﺳﺎﻳﺶ ﻭ ﺁﺭﺍﻣﺸﯽ ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ ﺍﻳﻦ ﲨﻠﻪ ﺍﺯ
ﻥ ﺁﻬﻧﺎ
ﻥ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ» :ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﯼ ﻣﻮﺭﺥ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﻢ ﮐە ﻣﺮﺩﻡ ﺩﺭﺯﻣﺎ ِ
ﻣﺴﻌﻮﺩ ﹺ
ﻥ ﻋﺮﻭﺳﯽ ﻭ ﺷﺎﺩﯼ ﺩﺍﺋﻤﯽ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻫﻴﭻﮔﺎﻩ ﭘﺎﻳﺎﻥ ﳔﻮﺍﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ«.
ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﻥ ﭘﻨﺞﻗﺮﻧﮥ ﺧﻼﻓﺖ
ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺧﻼﻓﺖ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﻭ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﻬﺑﺘﺮﻳﻦ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻮﺩﻩ؛ ﻭ ﺷﮑﻮﻩ ﻭ ﺷﻮﮐﺘﯽ ﮐە ﺩﺭﺁﻥ ﺯﻣﺎﻥ ﻧﺼﻴﺐ ﮐﺸﻮﺭ ﺧﻼﻓﺖ ﺷﺪ ﺩﺭ ﻫﻴﭻ
ﺯﻣﺎﻥ ﺩﻳﮕﺮﯼ ﺑەﭼﺸﻢ ﻧﺪﻳﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﻭ ﻧﺪﻳﺪ .ﺁﻧﭽﻪ ﺭﺍ ﻣﺎ ﺍﻭﺝ ﺷﮑﻮﻩ ﲤﺪﻥ ﻣﻮﺳﻮﻡ
ﺑەﺍﺳﻼﻣﯽ ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ﳘﻴﻦ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺍﺳﺖ.
ﺍﻟﺒﺘﻪ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻫﺎ ﹺﺭ ﻗﺪﺭﺗﯽ ﺷﺪ ﮐە ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﺑﺮﻣﮏ ﺑﺮﺍﻳﺶ
ﻥ ﺿ ِﺪ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺩﺳﺘﮕﺎﻩ
ﻓﺮﺍﻫﻢ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ،ﻭ ﲢﺮﻳﮑﺎﺗﯽ ﮐە ﻋﺮﺏﮔﺮﺍﻳﺎ ِ
ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﺮ ﺿﺪ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﮐﺎ ﹺﺭ ﺧﻮﻳﺶ ﮐﺮﺩ ﻭ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ
ﯽ
ﺑﻴﻢ ﺩﺍﺷﺖ ﮐە ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺩﺍﺭﻧﺪ ﮐە ﺧﻼﻓﺖ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﻧﺪﺍﺯﻧﺪ ﻭ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺭﺍ ﺍﺣﻴﺎﺀ ﮐﻨﻨﺪ .ﺳﺮﺍﳒﺎﻡ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﮐە ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺭﺍ ﻧﺎﺑﻮﺩ ﮐﻨﺪ.
ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻳﻦ ﺍﻗﺪﺍﻡ ،ﺍﻭ ﺑﺮﻧﺎﻣﮥ ﻳﮏ ﮐﻮﺩﺗﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ ﭼﻴﺪ ،ﻭ ﺷﺒﯽ ﺍﺯ ﺷﺒﻬﺎ
ﺳﭙﺎﻫﻴﺎﻧﯽ ﮐە ﺍﺯ ﭘﻴﺶ ﺁﻣﺎﺩﻩ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﮐﺎﺧﻬﺎﯼ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﳏﺎﺻﺮﻩ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻭ
ﳘﮥ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻳﮏ ﺍﻗﺪﺍﻡ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺷﺘﺎﺏﺁﻣﻴﺰ ﺑﺎﺯﺩﺍﺷﺖ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﮐە ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ
ﺩﺭﺍﺯ ﻭ ﻣﻔﺼﻠﯽ ﺩﺍﺭﺩ ،ﻭ ﺭﻭﺯﮔﺎﺭ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺑەﺳﺮ ﺁﻣﺪ.
ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥﹾ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺰﺭﮒﻣﺮﺩ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺭﺍ ﻭﺍﺭﺩ ﺩﺳﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﮐﺮﺩﻩ
ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺗﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﺁﻬﻧﺎ ﺑە ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺷﺎﻳﺴﺘﮥ ﻣﻮﺭ ِﺩ ﻧﻈ ﹺﺮ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺑە ﲤﺪﻥ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮓ
-۳۱-
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺩﻫﻨﺪ .ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﻧﺎﻡﺩﺍﺭﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮﺩﺍﻥ ﺁﻬﻧﺎ ﺩﺭ ﺩﺳﺘﮕﺎﻩ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻣﺮﺩﯼ
ﯽ ﻓﻀﻞ ﺑە ﺍﻭ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪ .ﻓﻀﻞ ﺳﺮﺧﺴﯽ
ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ ﺍﻫﻞ ﺳﺮﺧﺲ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻧﺎﻡ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺳﺎﻝ ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﻭ ﻣﺮﺑﯽ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﻭ ﳘﭽﻨﺎﻥ ﻣَﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ ﺑﻮﺩ ،ﻭ ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﻋﻤﺮ
ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ،ﺑﻨﺎ ﺑە ﺿﺮﻭﺭﺕ ﻭ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎﺋﯽ ﮐە ﺩﺍﺷﺖ ،ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺷﺪ ﻭ ﻧﺎ ﹺﻡ
ﻓﻀﻞ ﺍﺑﻦ ﺳﻬﻞ ﺑﺮ ﺧﻮﺩﺵ ﻬﻧﺎﺩ )ﻧﺎ ﹺﻡ ﭘﺪﺭﺵ ﮐە ﺍﺯ ﺩﻧﻴﺎ ﺭﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑەﻋﺮﺑﯽ
ﮓ
ﺖ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﺟﻨ ِ
ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺩﺍﺩ( .ﳘﻴﻦ ﺑﺰﺭﮒﻣﺮﺩ ﺑﻮﺩ ﮐە ﭘﺲ ﺍﺯ ﺩﺭﮔﺬﺷ ِ
ﻥ
ﻦ ﻋﺮﺏﮔﺮﺍ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﻣﺄﻣﻮ ِ
ﻋﺮﺏ ﻭ ﻋﺠﻢ ﺑە ﺭﺍﻩ ﺍﻓﮑﻨﺪ ﻭ ﺍﻣﻴ ﹺ
ﺍﻳﺮﺍﻥﮔﺮﺍ ﺭﺍ ﺑە ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪ ،ﮐە ﻧﻴﺰ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﺶ ﺩﺭﺍﺯ ﺍﺳﺖ.
ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺍﺯ ﮐﻮﺩﮐﯽ ﭘﺮﻭﺭﺩﮤ ﻓﻀﻞ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻏﺎ ﹺﺯ ﻧﻮﺟﻮﺍﻧﯽ ﭘﺮﻭﺭﺩﮤ ﻓﻀﻞ
ﺳﺮﺧﺴﯽ ﺑﻮﺩ .ﻣﺎﺩ ﹺﺭ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺑﺎﻧﻮﺋﯽ ﺍﺯ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧﯽ ﻣﺰﺩﺍﻳَﺴﻦ ﺍﻫﻞ ﺑﺎﺩﻏﻴﺲ ﺑەﻧﺎ ﹺﻡ
ﯽ ﺯﺑﺎﻥ ﻣﺎﺩﺭﻳﺶ
»ﻣَﺮﺍﮔﹸﻞ« ﺑﻮﺩ ﮐە ﺑەﻋﺮﺑﯽ ﻣﺮﺍﺟﻞ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪ .ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺯﺑﺎﻥ ﭘﺎﺭﺳ ْ
ﺑﻮﺩ ﻭ ﺑﺎ ﺧُﻠﻖ ﻭ ﺧﻮﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑەﺑﺎﺭ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ.
ﻳﻌﻨﯽ ﻫﻢ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﺍﻟﺮﺷﻴﺪ ﻭ ﻫﻢ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺩﺳﺖﭘﺮﻭﺭ ِﺩ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﺷﮑﻮﻩ
ﻥ ﻣﻮﺳﻮﻡ ﺑەﺍﺳﻼﻣﯽ ﮐە ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑەﺩﻭﺭﺍﻥ ﻫﺎﺭﻭﻥ ﻭ ﻣﺄﻣﻮﻥ ﺍﺳﺖ ﻧﻴﺰ ﻧﻪ ﻭﺍﻡﺩﺍﺭ
ﲤﺪ ِ
ﻥ
ﺧﻠﻴﻔﻪﻫﺎ ﻭ ﻋﺒﺎﺳﻴﺎﻥ ﺑﻞﮐە ﻭﺍﻡﺩﺍ ﹺﺭ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﻭ ﻣﺮﺩﺍﻧﺸﺎﻥ ﺍﺳﺖ .ﺗﺎ ﭘﺮﻭﺭﺩﮔﺎ ِ
ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺯﻧﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺍﻳﻦ ﲤﺪﻥﹾ ﺷﮑﻮﻩ ﻭ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﺷﮑﻮﳘﻨﺪﺗﺮﻳﻦ
ﻥ ﻣﻮﺳﻮﻡ ﺑەﺍﺳﻼﻣﯽ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑەﳘﻴﻦ ﺩﻫﻪﻫﺎ ﺍﺳﺖ ،ﻭﻟﯽ ﺩﺭ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﮐە
ﻥ ﲤﺪ ِ
ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑەﮔﻮﻧﻪﺋﯽ ﺑەﭘﻴﺶ ﺭﻓﺖ ﮐە ﺍﺯ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮﺩﺍﻧﯽ ﻬﺗﯽ ﺷﺪ
ﺭﺧﺪﺍﺩﻫﺎ ﺩﺭ ﺩﻭﻟ ِ
ﲤﺪﻥ ﻣﻮﺳﻮﻡ ﺑە ﺍﺳﻼﻣﯽ ﻧﻴﺰ ﺭﺍ ِﻩ ﺯﻭﺍﻝ ﮔﺮﻓﺖ .ﺍﻳﻦ ﲤﺪﻥ ﺍﻟﺒﺘﻪ ﻧﻪ ﺍﺳﻼﻣﯽ ﺑﻞﮐە
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑﻮﺩ ،ﻭﻟﯽ ﲤﺪﻥ ﺍﺳﻼﻣﯽ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﻮﺩ.
ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﺍﺯ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﻠﺦ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﻭ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﻣﺮﺩﻣﯽ ﮐە ﺩﺭ ﻣﻨﻄﻘﮥ
ﺑﻠﺦ ﻣﯽﺯﻳﻨﺪ ﺭﺍ ﻣﺎ »ﺗﺎﺟﻴﮑﺎﻥ« ﻧﺎﻣﻴﻢ .ﭘﺲ ﺑﺮﻣﮑﻴﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐە ﻣﺎ
ﻥ ﻣﻮﺭ ِﺩ ﻧﻈﺮﹺﻣﺎ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﯽ
ﺁﻥﺭﺍ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﻢ ﻭ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎ ِ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺍﺳﺖ.
ﻬﭘﻨﺎﻭﺭﺗﺮ ﺍﺯ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎ ِ
-۳۲-
ﺧﺎﻧﺪﺍﻥِﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍ
ﺐ ﺣﺎﮐﻢ ﺳﺎﻣﺎﻥ ﺩﺭ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﺑﻮﺩ .ﺳﭙﺲ ﺩﻳﺪﻳﻢ ﮐە ﻧﻮﺡ ﭘﺴ ﹺﺮ
ﮔﻔﺘﻴﻢ ﮐە ﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍ ﻟﻘ ﹺ
ﺕ ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ ﺣﺎﮐﻢ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﺑﻮﺩ ﻭ
ﺍﺳ ِﺪ ﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﺍﻣﺎﺭ ِ
ﯽ
ﺷﻨَە ﺷﺪ .ﭘﺲ ،ﺩﺭ ﺍﻳﻦﮐە ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﺯ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﺑﻮﻣ ﹺ
ﺳﺮﺍﳒﺎﻡ ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻭ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺍﻣﺮﻭﺯﯼ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﺟﺎﯼ ﻫﻴﭻ ﺟﺪﺍﻟﯽ ﻧﻴﺴﺖ.
ﻥ ﺳﺮﺍﺳ ﹺﺮ ﺍﻳﺮﺍﻥ
ﻥ ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﺑﻮﺩﻧﺪ ،ﻭ ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍﺭﺍ ِ
ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﮐﺎﺭﮔﺰﺍﺭﺍ ِ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ
ﺍﺯ ﺣ ِﺪ ﻗﺼ ﹺﺮ ﺷﻴﺮﻳﻦ ﺗﺎ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺣﺪﻭ ِﺩ ﴰﺎﻟﯽ ﻭ ﺷﺮﻗ ﹺ
ﺣﺎﮐﻤﻴﺖ ﲰﺮﮐﹶﻨﺪ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑەﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺩﺍﺩﻧﺪ .ﻧﻮﺡ ﭘﺴﺮ ﺍﺳ ِﺪ ﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍ ﺣﺎﮐ ﹺﻢ
ﺷﻨَە ﺑﻮﺩ ،ﻭ ﺍﲪﺪ ﭘﺴ ﹺﺮ ﺍﺳ ِﺪ ﺳﺎﻣﺎﻥﺧﺪﺍ ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﲰﺮﮐﻨﺪ ﺷﺪ .ﻧﻮﺡ
ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻭ ﺍﺳﺮﻭ ِ
ﺖ ﺍﺳﺮﻭﺷﻨَە ﻭ ﻓﹶﺮﻏﺎﻧَە ﻧﻴﺰ ﺑەﺍﲪﺪ ﺭﺳﻴﺪ.
ﭘﻴﺶ ﺍﺯ ﺍﲪﺪ ﺍﺯ ﺩﻧﻴﺎ ﺭﻓﺖ ،ﻭ ﺣﺎﮐﻤﻴ ِ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺍﺯ ﺳﻴﻄﺮﮤ
ﺏ ﻟﻴﺚ ﺳﻴﺴﺘﺎﻧﯽ ﭼﻮﻥ ﺑﺮﺍﯼ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﮐﺸﻴﺪ ِ
ﻳﻌﻘﻮ ﹺ
ﺕ ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﮐە ﻭﺍﺑﺴﺘﻪ ﺑەﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻮﺩ ﺭﺍ
ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﺮﭘﺎ ﺧﺎﺳﺖ ﺍﻣﺎﺭ ِ
ﻭَﺭﺍﻧﺪﺍﺧﺖ )ﺳﺎﻝ ۲۴۶ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ( ،ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺗﺎ ﺑﻠﺦ ﺭﺍ ﮔﺮﻓﺖ ﻭ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ
ﻝ ﺧﻮﺩ ﻭﺍﻬﻧﺎﺩ ﻭ ﺑەﺩﺭﻭﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺑﺮﮔﺸﺖ ،ﺯﻳﺮﺍ ﺑﺮﻧﺎﻣﮥ ﺗﺴﺨﻴﺮ ﺳﺮﺍﺳﺮ ﺍﻳﺮﺍﻥ
ﺭﺍ ﺑەﺣﺎ ﹺ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺩﺍﺷﺖ .ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻣﻴﺎﻧﻪ ﺍﲪﺪ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺍﺯ ﺩﻧﻴﺎ ﺭﻓﺘﻪ ﻭ
ﯼ ﺧﻼﻓ ِ
ﻭ ﺑﺮﺍﻧﺪﺍﺯ ﹺ
ﭘﺴﺮﺵ ﻧﺼﺮ ﺑەﺟﺎﻳﺶ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﻭ ﲰﺮﮐﻨﺪ ﺭﺍ ﻣﺮﮐﺰ ﺣﺎﮐﻤﻴﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻩ
ﺖ ﲞﺎﺭﺍ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩ.
ﺑﻮﺩ .ﺍﻭ ﺑﺮﺍﺩﺭﺵ ﺍﲰﺎﻋﻴﻞ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑەﺣﺎﮐﻤﻴ ِ
ﯽ ﮔﺮﮔﺎﻥ ﻭ ﺭﯼ ﻭ ﻃﱪﺳﺘﺎﻥ )ﮔﻴﻼﻥ ﻭ ﻣﺎﺯﻧﺪﺭﺍﻥ( ﺭﺍ
ﺏ ﻟﻴﺚ ﺳﻴﺴﺘﺎﻧ ْ
ﻳﻌﻘﻮ ﹺ
ﱳ ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ ﻭ ﳘﺪﺍﻥ ﻭ ﭘﺎﺭﺱ ﻭ ﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ ﳘﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺭﺍ
ﮔﺮﻓﺖ ،ﻭ ﭘﺲ ﺍﺯ ﮔﺮﻓ ﹺ
ﻣﻌﻄﻮﻑ ﺑە ﺑﻴﺮﻭﻥ ﮐﺸﺎﻧﺪﻥ ﻋﺮﺍﻕ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﻋﺒﺎﺳﻴﺎﻥ ﮐﺮﺩ ،ﻭﻟﯽ ﺩﺭ ﻧﱪﺩ ﺑﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ
ﺏ ﻋﺮﺍﻕ ﮐە ﺩﺭ ﻬﺑﺎﺭ ۲۵۵ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺭﺥ ﺩﺍﺩ ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮﺭﺩ ﻭ ﺑەﺩﺭﻭﻥ
ﺩﺭ ﺟﻨﻮ ﹺ
ﯽ ﮐﺸﻮﺭ
ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺑﺮﮔﺸﺖ .ﺍﻭ ﺳﭙﺲ ﻳﮏﭼﻨﺪ ﺳﺮﮔﺮ ﹺﻡ ﺳﺮﻭﺳﺎﻣﺎﻥ ﺩﺍﺩﻥ ﺑەﺍﻣﻮ ﹺﺭ ﺩﺭﻭﻧ ﹺ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺭﺍ
ﺷﺪ ،ﺁﻥﮔﺎﻩ ﺑەﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ ﺭﻓﺖ ﺗﺎ ﺑەﺑﻐﺪﺍﺩ ﻟﺸﮑﺮ ﺑﮑﺸﺪ ﻭ ﮐﺎ ﹺﺭ ﺧﻼﻓ ِ
-۳۳-
ﻳﮏﺳﺮﻩ ﮐﻨﺪ ،ﻭﻟﯽ ﺩﺭ ﺟﻨﺪﯼﺷﺎﭘﻮﺭ ﺑەﺳﺨﺘﯽ ﺑﻴﻤﺎﺭ ﻭ ﻳﮏﭼﻨﺪ ﺑﺴﺘﺮﯼ ﺷﺪ ،ﻭ ﺩﺭ
ﳘﺎﻥ ﺑﻴﻤﺎﺭﯼ ﺍﺯ ﺩﻧﻴﺎ ﺭﻓﺖ )ﺧﺮﺩﺍﺩﻣﺎﻩ ۲۵۸ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ(.
ﻋﻤﺮﻭ ﻟﻴﺚ ﮐە ﺑەﺟﺎﯼ ﻳﻌﻘﻮﺏ ﻟﻴﺚ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩ ﺑﺮﻧﺎﻣﮥ ﺗﺴﺨﻴﺮ ﻋﺮﺍﻕ ﺭﺍ
ﺑەﮐﻨﺎﺭ ﻬﻧﺎﺩ ﻭ ﻗﺼﺪ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﮐﺮﺩ ﺗﺎ ﺳﺮﺍﺳ ﹺﺮ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺭﺍ ﻳﮏﺩﺳﺖ ﮐﻨﺪ.
ﺩﺭ ﺁﻥ ﺯﻣﺎﻥ ﺩﺭ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﻭ ﺳﻐﺪ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ ﻣﯽﺯﻳﺴﺘﻨﺪ ،ﺍﻣﻴﺮ ﺍﲰﺎﻋﻴﻞ
ﻑ ﮐﺸﻮﺭﺵ
ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﮐە ﺍﻳﻨﮏ ﺳﺮﺍﺳﺮ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﺭﺍ ﺩﺍﺷﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺭﮐﺎﻥ ﺍﻃﺮﺍ ِ
ﻧﻴﺰ ﭘﻴﻤﺎﻬﻧﺎﯼ ﲪﺎﻳﱵ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩ .ﺍﻭ ﻧﻴﺮﻭﯼ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﺍﺯ ﺗﻮﺭﮎ ﻭ ﻋﺮﺏ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻣﯽ
ﻭ ﺳﻐﺪﯼ ﺑەﻧﱪ ِﺩ ﻋﻤﺮﻭ ﻟﻴﺚ ﺑەﺑﻠﺦ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩ ،ﻋﻤﺮﻭ ﻟﻴﺚ ﺷﮑﺴﺖ ﻳﺎﻓﺖ ﻭ ﺩﺳﺖﮔﻴﺮ
ﺷﺪﻩ ﺑەﲞﺎﺭﺍ ﺑﺮﺩﻩ ﺷﺪ ،ﻭ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺍﻣﻴﺮ ﺍﲰﺎﻋﻴﻞ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑەﺑﻐﺪﺍﺩ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩ )ﺳﺎﻝ
ﺖ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﻭ ﺳﻴﺴﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻣﻴﺮ
ﻥ ﺣﺎﮐﻤﻴ ِ
۲۷۹ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ( .ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻓﺮﻣﺎ ِ
ﺕ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺷﺪ .ﺑەﺯﻭﺩﯼ
ﺍﲰﺎﻋﻴﻞ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩ ﻭ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﻭ ﺳﻴﺴﺘﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﺿﻤﻴﻤﮥ ﺍﻣﺎﺭ ِ
ﻑ ﻧﻴﺮﻭﻫﺎﯼ ﺍﻣﻴﺮﺍﲰﺎﻋﻴﻞ ﺩﺭﺁﻣﺪ.
ﮔﺮﮔﺎﻥ ﻭ ﺭﯼ ﻧﻴﺰ ﺑەﺗﺼﺮ ِ
ﻦ ﻬﭘﻨﺎﻭﺭﯼ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺑﻮﺩ .ﮐﺸﻮﺭﻫﺎﯼ
ﮐﺸﻮﺭ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺷﺎﻣﻞ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﯽ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ،ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ،ﲞﺸﯽ ﺍﺯ ﻗﺮﻏﻴﺰﺳﺘﺎﻥ ،ﺳﺮﺍﺳ ﹺﺮ ﺍﻭﺯﺑﮑﺴﺘﺎﻥ،
ﮐﻨﻮﻧ ﹺ
ﻥ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩ ﺩﺭ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ،ﺧﺮﺍﺳﺎ ِ
ﻥ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﺑﻴﺸﻴﻨﮥ ﺗُﺮﮐﻤﻨﺴﺘﺎﻥ ،ﮔﺮﮔﺎ ِ
ﯽ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ،ﻭ ﻧﻴﻤﮥ ﴰﺎﻟ ﹺ ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ،ﺭﯼ ﺗﺎ ﻗﺰﻭﻳﻦ ،ﺳﻴﺴﺘﺎ ِ
ﻥ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﻥ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺷﺘﻨﺪ.
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺩﺭ ﺩﺭﻭ ِ
ﻥ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎ ِ
ﺑﻠﻮﭼﺴﺘﺎ ِ
ﺶ
ﯽ ﺍﺭﺗ ﹺ
ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺋﻞ ﺳﺪﮤ ﭼﻬﺎﺭﻡ ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﻳﮏ ﺍﻓﺴ ﹺﺮ ﺑﻠﻨﺪﭘﺎﻳﮥ ﻣﺎﺯﻧﺪﺭﺍﻧ ﹺ
ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺑەﻧﺎ ﹺﻡ ﺍﹶﺳﻔﺎ ﹺﺭ ﺷﻴﺮﻭﻳَە ،ﺑﺎ ﺍﻟﮕﻮﺑﺮﺩﺍﺭﯼ ﺍﺯ ﻗﻴﺎﻣﻬﺎﯼ ﺑﺎﺑﮏ ﻭ ﻣﺎﺯﻳﺎﺭ ﺩﺭ
ﻦ ﻋﺮﺏ ﺍﺯ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺑﺮﻧﺎﻣﮥ ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩ.
ﻣﺎﺯﻧﺪﺭﺍﻥﹾ ﺑﺮﺍﻧﺪﺍﺯﯼ ﺩﻳ ﹺ
ﻳﮏ ﺍﻓﺴ ﹺﺮ ﺑﻠﻨﺪﭘﺎﻳﮥ ﻣﺎﺯﻧﺪﺭﺍﻧﯽ ﺑەﻧﺎﻡ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﻧﻴﺰ ﻳﺎﻭ ﹺﺭ ﺍﻭ ﺑﻮﺩ .ﺍﺳﻔﺎ ﹺﺭ ﺷﻴﺮﻭﻳَە ﺩﺭ
ﺁﻏﺎﺯﻩﻫﺎﯼ ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎﻳﺶ ﺍﺯ ﺩﻧﻴﺎ ﺭﻓﺖ ﻭ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﺑەﺟﺎﻳﺶ ﻧﺸﺴﺖ ﻭ ﺍﻋﻼﻥ ﮐﺮﺩ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ
ﺖ ﺍﺳﻼﻡ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﻭَﺭﺍﻧﺪﺍﺯﺩ ﻭ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﮐە ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﺪ ﺩﻳﻦ ﻭ ﺩﻭﻟ ِ
ﺕ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﺑﺮﻳﺪ ﻭ ﮔﺮﮔﺎﻥ ﻭ ﺭﯼ
ﻦ ﺑﹺﻬﯽ ﺭﺍ ﺯﻧﺪﻩ ﮐﻨﺪ .ﺍﻭ ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎﻳﺶ ﺑﺎ ﺍﻣﺎﺭ ِ
ﻭ ﺩﻳ ﹺ
-۳۴-
ﺗﺎ ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ ﺭﺍ ﮔﺮﻓﺖ ﻭ ﺩﺭ ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ ﺗﺸﮑﻴﻞ ﭘﺎﺩﺷﺎﻫﻲ ﺩﺍﺩ ﻭ ﺑﺮﻧﺎﻣﮥ ﺑﺮﺍﻧﺪﺍﺯﯼ
ﻥ
ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺭﺍ ﺍﻋﻼﻥ ﮐﺮﺩ .ﺷﻮﺭ ﻭ ﺷﻮﻗﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﺣﻴﺎﯼ ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﯽ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﻏﺮﺑﯽ ﭘﺪﻳﺪ ﺁﻣﺪ .ﭘﺎﺭﺱ ﻭ ﳘﺪﺍﻥ ﺑەﻗﻠﻤﺮﻭ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﭘﻴﻮﺳﺘﻨﺪ .ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﻭ
ﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﺁﻣﺎﺩﮤ ﭘﻴﻮﺳﱳ ﺑەﻗﻠﻤﺮﻭ ﺍﻭ ﺷﺪﻧﺪ.
ﻥ ﻳﮏ ﻣﺮ ِﺩ ﺭﻭﺳﺘﺎﻳﯽ ﺑەﻧﺎ ﹺﻡ ﺑﻮﻳَە ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ
ﺳﻪ ﺍﻓﺴ ﹺﺮ ﺩﻳﻠﻤﯽ ﮐە ﭘﺴﺮﺍ ِ
ﺑەﳘﺪﺍﻥ ﻭ ﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ ﮔﺴﻴﻞ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﺩﺭ ﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ ﻓﺮﻳﺐ ﺟﺎﺳﻮﺳﺎﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺭﺍ
ﺧﻮﺭﺩﻧﺪ ﮐە ﭘﻴﺎ ﹺﻡ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﻳﺸﺎﻥ ﺑﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐە ﺍﺯ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﺑﺒُﺮﻧﺪ ﻭ ﺑﺎ
ﺶ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺷﻮﻧﺪ .ﺁﻬﻧﺎ ﻭﺍﺭﺩ ﺷﻮﺭﺵ
ﻥ ﺍﺭﺗ ﹺ
ﻥ ﺧﻮﻳﺶ ﺑەﺑﻐﺪﺍﺩ ﺑﺮﻭﻧﺪ ﻭ ﺍﻓﺴﺮﺍ ِ
ﺳﭙﺎﻫﻴﺎ ِ
ﻥ ﺗُﺮﮎ ﮐە ﺩﺭ
ﺑﺮﺿ ِﺪ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﺷﺪﻧﺪ .ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻣﻴﺎﻧﻪ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﺭﺍ ﭼﻬﺎﺭﺗﺎ ﺍﺯ ﻏﻼﻣﺎ ِ
ﻦ ﺳﺪﻩ ﺗﺮﻭﺭ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﺑەﺑﻐﺪﺍﺩ
ﺳﭙﺎﻩ ﺧﻮﺩﺵ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺩﺭ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺷﺒﻬﺎﯼ ﺟَﺸ ﹺ
ﺶ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﮐﺮﺩﻩ ﺷﺪﻧﺪ .ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪ ﮐە ﺍﻳﻨﻬﺎ ﺭﺍ
ﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ ﻭ ﺑﯽﺩﺭﻧﮓ ﻭﺍﺭ ِﺩ ﺍﺭﺗ ﹺ
ﻥ ﺑﻮﻳَە ﭘﺲ ﺍﺯ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﺑەﺗﻼﺵ
ﺟﺎﺳﻮﺳﺎﻥ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺗﻄﻤﻴﻊ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﭘﺴﺮﺍ ِ
ﺍﻓﺘﺎﺩﻧﺪ ﮐە ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ ﻭ ﺭﯼ ﻭ ﭘﺎﺭﺱ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ ،ﻭ ﺑﺎ ﻭﺷﻢﮔﻴﺮ ﺑﺮﺍﺩ ﹺﺭ
ﻦ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﻭﺍﺭﺩ ﻧﱪﺩﻫﺎﺋﯽ ﺷﺪﻧﺪ .ﺑەﺩﻧﺒﺎﻝ ﺁﻥ
ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﮐە ﺟﺎﻧﺸﻴ ﹺ
ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺣﮑﻢ ﺣﺎﮐﻤﻴﺖ ﺭﯼ ﻭ ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ ﻭ ﭘﺎﺭﺱ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﭘﺴﺮﺍﻥ ﺑﻮﻳَە ﻓﺮﺳﺘﺎﺩ .ﺩﺭ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺑﻮﺩﻧﺪ.
ﯽ ﺧﻼﻓ ِ
ﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ ﻭ ﭘﺎﺭﺱ ﻭ ﻗﺰﻭﻳﻦ ﻋﺮﺏﺗﺒﺎﺭﻫﺎﯼ ﺣﺎﻣ ﹺ
ﭘﺴﺮﺍﻥ ﺑﻮﻳَە ﭘﺎﺭﺱ ﺭﺍ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻭ ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﻭﺷﻢﮔﻴﺮ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﮐﺸﻴﺪﻧﺪ ﻭ
ﺳﺮﺍﳒﺎﻡ ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐە ﺭﯼ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ .ﻳﮏ ﭘﺴ ﹺﺮ ﺑﻮﻳَە ﺩﺭ ﺭﯼ ،ﻳﮏ ﭘﺴ ﹺﺮ ﺑﻮﻳَە
ﺩﺭ ﺍﺳﭙﻬﺎﻥ ﻭ ﻳﮏ ﭘﺴ ﹺﺮ ﺑﻮﻳَە ﺩﺭ ﭘﺎﺭﺱ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪ ،ﻭ ﺍﻳﻦ ﻳﮑﯽ ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ
ﺖ ﻣﻘﺎﻣﺸﺎﻥ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺩﺭﻳﺎﻓﺖ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ.
ﻧﻴﺰ ﺑﻮﺩ .ﻫﺮﺳﻪﺷﺎﻥ ﻣﺸﺮﻭﻋﻴ ِ
ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻣﻴﺎﻧﻪ ﺩﺭ ﻋﺮﺍﻕ ﺭﺧﺪﺍﺩﻫﺎﺋﯽ ﺑەﭘﻴﺶ ﺁﻣﺪ ﮐە ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺭﺍ ﺩﺭ
ﺁﺳﺘﺎﻧﮥ ﻓﺮﻭﭘﺎﺷﯽ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩ .ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﭘﺴﺮﺍﻥ ﺑﻮﻳَە ﺑﺎ ﺳﭙﺎ ِﻩ ﺧﻮﻳﺶ ﺍﺯ ﺧﻮﺯﺳﺘﺎﻥ
ﯽ ﺑﻐﺪﺍﺩ ﺭﺍ ﮔﺮﻓﺖ ﻭ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳ ْ
ﻥ ﺧﻼﻓ ِ
ﯼ ﺑﺮﺧﯽ ﻧﻴﺮﻭﻣﻨﺪﺍ ِ
ﺑەﻋﺮﺍﻕ ﺭﻓﺖ ﻭ ﺑەﻳﺎﺭ ﹺ
ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺭﺍ ﺑﺮ ﲣﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪ ﻭ ﺧﻮﺩﺵ ﺍﺧﺘﻴﺎﺭﺩﺍﺭ ﺍﻣﻮ ﹺﺭ ﺩﺳﺘﮕﺎ ِﻩ ﺧﻼﻓﺖ ﺷﺪ )ﺍﻭﺍﺧﺮ
-۳۵-
ﻥ ﺗﺎﺯﻩ ﮔﺮﻓﺖ
ﻥ ﺩﻳﻠﻤﯽ ﺟﺎ ِ
ﯼ ﺍﻣﻴﺮﺍ ِ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑەﻳﺎﺭ ﹺ
ﺳﺎﻝ ۳۲۴ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ( .ﺧﻼﻓ ِ
ﻥ ﻧﻮﻳﻨﯽ ﺍﺯ ﻗﺪﺭﺕ ﺭﺍ ﺁﻏﺎﺯ ﮐﺮﺩ.
ﻭ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ
ﯽ ﺣﺎﻣﻴﺎﻥ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﺩﺳﺘﮕﺎ ِﻩ ﺧﻼﻓ ِ
ﻥ ﺩﻳﻠﻤ ْ
ﺍﻣﻴﺮﺍ ِ
ﯽ ﺁﻬﻧﺎ ﺑﻮﺩ .ﺁﻬﻧﺎ ﭼﻮﻥﮐە ﺍﺯ ﻳﮏ ﺭﻭﺳﺘﺎﯼ ﺩﻭﺭﺍﻓﺘﺎﺩﮤ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﺩﻳﻠﻤﺴﺘﺎﻥ ﻭ
ﺣﺎﻣ ﹺ
ﺍﺯ ﻳﮏ ﺧﺎﻧﻮﺍﺩﮤ ﻓﺮﻭﻣﺎﻳﻪ ﺑﺮﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﺍﺯ ﺳﺮﺑﺎﺯﯼ ﺩﺭ ﺳﭙﺎ ِﻩ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﻭ ﺳﭙﺲ
ﺖ
ﺖ ﺩﺭ ﺳﭙﺎ ِﻩ ﺍﺳﻔﺎﺭ ﻭ ﻣﺮﺩﺍﻭﻳﺞ ﺑەﺟﺎﺋﯽ ﺭﺳﻴﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﭼﻴﺰﯼ ﺍﺯ ﺍﺷﺮﺍﻓﻴ ِ
ﺍﺯ ﺧﺪﻣ ِ
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧﺸﺎﻥ ﻧﺒﻮﺩ ،ﭼﻴﺰﯼ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺍﻳﺮﺍﻥﮔﺮﺍﻳﯽ ﳕﯽﺩﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ،ﻭ ﻭﻗﺘﯽ ﺑﺮ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺍﻣﺎﺭﺕ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻋﺮﺏﮔﺮﺍ ﻭ ﻋﺮﺏﻧﻮﺍﺯ ﺷﺪﻧﺪ ﻭ ﺯﺑﺎﻥ ﻋﺮﺑﯽ
ﻧﻴﻤﮥ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﻥ
ﺁﻣﻮﺧﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺩﺭ ﺩﺭﺑﺎﺭﺷﺎﻥ ﺑەﻋﺮﺑﯽ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ،ﻭ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺍﺯ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺯﺑﺎ ِ
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﲪﺎﻳﺖ ﳕﯽﮐﺮﺩﻧﺪ ﺑﻞﮐە ﺯﺑﺎﻥ ﻋﺮﺑﯽ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺯﻳ ﹺﺮ ﺳﻠﻄﻪﺷﺎﻥ
ﻥ ﺩﺭﺑﺎﺭﻫﺎﺷﺎﻥ ﻋﺮﺏﺗﺒﺎ ﹺﺭ ﻋﺮﺑﯽﺳُﺮﺍ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﻭﺯﻳﺮﺍﻧﺸﺎﻥ ﻧﻴﺰ
ﺗﺮﻭﻳﺞ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﺷﺎﻋﺮﺍ ِ
ﯽ ﺩﺭﺑﺎ ﹺﺭ ﺩﻳﻠﻤﻴﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻮﺩ.
ﻥ ﺭﲰ ﹺ
ﻥ ﻗﺰﻭﻳﻦ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﺯﺑﺎ ِ
ﻋﺮﺏﺗﺒﺎﺭﺍ ِ
ﻭﻟﯽ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥﮔﺮﺍ ﻭ ﺍﻳﺮﺍﻥﺩﻭﺳﺖ ﻭ ﺗﺮﻭﻳﺞﮔ ﹺﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺳﻨﺘﻬﺎﯼ
ﻥ
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ،ﺑەﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺭﲰﻴﺖ ﲞﺸﻴﺪﻧﺪ ،ﮔﺴﺘﺮﺵ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺑەﺯﺑﺎ ِ
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺭﺍ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﮐﺮﺩﻧﺪ ،ﺗﺎ ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﺩﺭ ﺍﺣﻴﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻭ ﺍﻓﺘﺨﺎﺭﺍﺕ ﺍﻳﺮﺍﻥ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺭﺍ ﻣﻮﺭﺩ ﻧﻮﺍﺯﺵ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻧﺪ ﻭ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ
ﮐﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ،ﺍﺩﻳﺒﺎﻥ ﻭ ﺳﺨﻦﻭﺭﺍ ِ
ﭘﺎﺭﺳﯽﺳُﺮﺍ ﺭﺍ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﮐﺮﺩﻧﺪ.
ﻥ
ﺩﺭ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﺧﺪﻣﺎﺗﯽ ﮐە ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﻭ ﺯﻳ ﹺﺮ ﲪﺎﻳﺖ ﺣﮑﻮﻣﺖﮔﺮﺍ ِ
ﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺷﺪ ﻫﺮﭼە ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﮐﻢ ﮔﻔﺘﻪﺍﻳﻢ .ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﺁﻬﻧﺎ
ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺑەﲤﺪﻥ ﻭ ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﻧﻴﺸﺎﭘﻮﺭ ﻭ ﲞﺎﺭﺍ ﺑەﺻﻮﺭﺕ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺮﺍﮐﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﻭ ﻋﻠﻤﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺩﺭﺁﻣﺪ ﻭ
ﮐﺎﺭﻫﺎﯼ ﺍﺭﺯﺵﻣﻨﺪﯼ ﺩﺭ ﺯﻣﻴﻨﻪﻫﺎﯼ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﻭ ﺍﺩﺑﯽ ﻭ ﻋﻠﻤﯽ ﺑەﺩﺳﺖ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ
ﺍﳒﺎﻡ ﺷﺪ ﮐە ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺁﻬﻧﺎ ﺩﺭﺣ ِﺪ ﺷﺎﻫﮑﺎ ﹺﺭ ﺑﯽﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﻮﺩ .ﲪﺎﻳﺘﯽ ﮐە ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ
ﺏ ﭘﺎﺭﺳﯽ ﺩﻭﺑﺎﺭﻩ
ﺁﻬﻧﺎ ﺑەﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺍﺩﺏ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺷﺪ ﺳﺒﺐ ﮔﺮﺩﻳﺪ ﮐە ﺯﺑﺎﻥ ﻭ ﺍﺩ ﹺ
ﺟﺎﻳﮕﺎﻩ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺍﺵ ﺭﺍ ﺑەﺩﺳﺖ ﺁﻭﺭﺩ.
-۳۶-
ﻥ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺣﺎﮐﻤﻴﺖ ﻋﺮﺏ ﺗﺎ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﺩﻭﺭﺍﻥ
ﺍﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑەﻳﺎﺩ ﺩﺍﺷﺖ ﮐە ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﺐ ﺣﮑﻮﻣﺖﮔﺮﺍﻥ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﳕﯽﺷﺪ ﻭﻟﯽ ﺩﺭ
ﺕ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺍﺯ ﺟﺎﻧ ﹺ
ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﺍﮔﺮﭼە ﺍﺩﺑﻴﺎ ِ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﺳﺨﻦ ﭘﺎﺭﺳﯽ ﻣﯽﺳﺮﻭﺩﻧﺪ .ﻣﺜﻼﹶ،
ﳘﻴﻦ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻧﻴﺰ ﮐﺴﺎﻥ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺍﺳﺖ( ﮐە ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ
ﺣﻨﻈﻠﻪ ﺑﺎﺩﻏﻴﺴﯽ )ﺑﺎﺩﻏﻴﺲ ﺩﺭ ﻣﺮﮐ ﹺﺰ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎ ِ
ﻥ ﺷﻌ ﹺﺮ
ﻥ ﺧﻮﺩﺵ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺩﻳﻮﺍ ِ
ﻥ ﺑﺮﺟﺴﺘﮥ ﺯﻣﺎ ِ
ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﻣﯽﺯﻳﺴﺘﻪ ﺍﺯ ﺳﺨﻦﺳُﺮﺍﻳﺎ ِ
ﻥ
ﭘﺎﺭﺳﯽ ﺩﺍﺷﺘﻪ ،ﭼﻨﺎﻥﮐە ﺍﲪﺪ ﺧُﺠَﺴﺘﺎﻧﯽ )ﺍﺯ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﻫﺮﺍﺕ( ﮐە ﺍﺯ ﺍﻓﺴﺮﺍ ِ
ﻥ ﻳﻌﻘﻮﺏ ﻟﻴﺚ ﻭ ﻋﻤﺮﻭ ﻟﻴﺚ ﺑﻮﺩﻩ
ﺍﻭﺍﺧ ﹺﺮ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻃﺎﻫﺮﯼ ﺑﻮﺩﻩ ﺳﭙﺲ ﺍﺯ ﺍﻓﺴﺮﺍ ِ
ﺳﭙﺲ ﺩﺭ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺑﺎ ﻋﻤﺮﻭ ﻟﻴﺚ ﺑەﺭﻗﺎﺑﺖ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﻭ ﺧﻮﺩﺵ ﺭﺍ ﺷﺎ ِﻩ ﺍﻳﺮﺍﻥ
ﺖ ﺷﻌ ﹺﺮ ﺣﻨﻈﻠﻪ ﺑﺎﺩﻏﻴﺴﯽ ﺭﺍ
ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﺗﺎ ﺩﺭ ﻧﱪﺩ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ ﮐە ﺩﻭ ﺑﻴ ِ
ﺭﻭﺯﯼ ﺩﺭ ﺩﻳﻮﺍﻥ ﺣﻨﻈﻠﻪ ﺧﻮﺍﻧﺪﻡ ﻭ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﮐە ﺍﺯ ﭼﺎﺭﻭﺍﺩﺍﺭﯼ )ﺑﺎﺯﺭﮔﺎﱐ ﺑﺎ
ﺐ ﻧﺎﻡ ﻭ ﺁﻭﺍﺯﻩ ﺑﺮﺁﻳﻢ .ﺍﻳﻦ
ﯽ ﮐﺴ ﹺ
ﮐﺎﺭﻭﺍﻥ( ﺩﺳﺖ ﺑﮑﹶﺸﻢ ﻭ ﺍﺳﭗ ﻭ ﺳﻼﺡ ﲞﺮﻡ ﻭ ﺩﺭ ﭘ ﹺ
ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑە ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺍﻭ ﻭﺍﺭﺩ ﺍﺭﺗﺶ ﻃﺎﻫﺮﯼ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﺳﺮﻭﺩﮤ
ﺣﻨﻈﻠﻪ ﮐە ﺯﻧﺪﮔﯽ ﺧﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺩﺍﺩ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮﺩ:
ﺭﻭ ﺧﻄـ ـ ــﺮ ﮐ ـ ــﻦ ﺯ ﮐ ـ ــﺎ ﹺﻡ ﺷ ـ ـ ــﻴﺮ ﲜ ـ ـ ــﻮﯼ ﻣﻬﺘـ ــﺮﻱ ﮔ ـ ــﺮ ﺑەﮐـ ــﺎ ﹺﻡ ﺷ ـ ــﻴﺮ ﺩﺭ ﺍﺳ ـ ــﺖ
ﮒ ﺭﻭﻳـ ــﺎﺭﻭﯼ
ﻳـ ــﺎ ﭼ ـــﻮ ﻣـ ــﺮﺩﺍﻧـ ــْﺖ ﻣ ـــﺮ ِ ﻋ ـ ــﺰّ ﻭ ﻧﻌﻤـ ــﺖ ﻭ ﺟ ـ ـــﺎﻩ
ﻳـ ــﺎ ﺑـ ــﺰﺭﮔـ ــﻲ ﻭ ِ
ﺕ ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺷﺮﻗﯽ
ﯼ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺍﻣﺎﺭ ِ
ﻥ ﭘﺎﺭﺳﯽﮔﻮ ﹺ
ﺍﺯ ﺩﻳﮕﺮ ﺳﺨﻦﻭَﺭﺍ ِ
ﻧﻴﺰ ﭼﻨﺪ ﮐﺲ ﺭﺍ ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﻴﻢ ﮐە ﺑﻴﺘﻬﺎﺋﯽ ﺍﺯ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﺷﺎﻥ ﺑەﻋﻨﻮﺍﻥ ﺷﺎﻫﺪ ﻟﻐﺖ
ﻭﺍﺭﺩ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺩﺭ ﺍﻳﻨﺠﺎ ﺍﺯ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺁﻬﻧﺎ ﻳﺎﺩﯼ ﻣﯽﮐﻨﻢ .ﳘﮥ ﺍﻳﻨﻬﺎ ﺍﺯ
ﻥ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ
ﻥ ﺳﺪﮤ ﺳﻮ ﹺﻡ ﻫﺠﺮﯼ ﺍﺳﺘﻨﺪ ﻭ ﮐﺎ ﹺﺭ ﺳُﺮﺍﻳﺶ ﺑەﺯﺑﺎ ِ
ﺳﺨﻦﻭﺭﺍ ِ
ﻥ ﻭﻗﺖ۔ ﺁﻏﺎﺯ ﮐﺮﺩﻧﺪ.
ﻃﺎﻫﺮﻳﺎﻥ ۔ﻭﻟﯽ ﺑﯽﲪﺎﻳﺖ ﻭ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺍﺯ ﺣﺎﮐﻤﺎ ِ
ﺍﺑﻮﺳُﻠﹶﻴﮏ ﺟﺮﺟﺎﻧﯽ )ﺍﺯ ﻣﺮ ﹺﻡ ﮔﹸﺮﮔﺎﻧﻴَە ﺩﺭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ( ﮔﻔﺘﻪ:
ﺏ ﺭﻭﯼ ﺭﻳ ـ ـ ـ ــﺰﯼ ﺩﺭ ﮐﻨ ـ ـ ــﺎﺭ
ﺑِـ ـ ـ ــﻪ ﮐە ﺁ ﹺ ﻥ ﺧ ــﻮﺩ ﺭﺍ ﮔ ــﺮ ﺑ ــﺮﻳ ــﺰﯼ ﺑ ــﺮ ﺯﻣــﻴﻦ
ﺧـ ـﻮ ِ
ﭘﻨ ـ ــﺪ ﮔﻴ ـ ــﺮ ﻭ ﮐـ ــﺎﺭ ﺑﻨ ـ ــﺪ ﻭ ﮔـ ـ ــﻮﺵ ﺩﺍﺭ ﺑــﺖ ﭘ ــﺮﺳـ ــﺘﻴﺪﻥ ﺑــﻪ ﺍﺯ ﻣـ ــﺮﺩﻡ ﭘـ ــﺮﺳﺖ
ﺐ ﺍﻧﺘﺸﺎﺭﺍﰐ(:
ﳏﻤﻮﺩ ﻭَﺭّﺍﻕ ﻫﺮﺍﺗﯽ )ﻭَﺭّﺍﻕ ﻳﻌﻨﯽ ﮐﺘﺎﺏﻓﺮﻭﺵ ﻭ ﺻﺎﺣ ﹺ
-۳۷-
ﮔـ ـ ــﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺑَﻬ ـ ـ ــﺎ ﺍﹶﺭﺯﺍﻧْـ ـ ــﺖ ﻧَــﺪﻫ ـ ـ ــﻢ ﻧﮕﺎﺭﻳﻨـ ـ ـ ــﺎ ﺑەﻧﻘ ـ ـ ـ ِﺪ ﺟﺎ ْﻧـ ـ ــﺖ ﻧَـ ـ ـ ــﺪﻫـ ـ ـ ــﻢ
ﺩﻫـﻢ ﺟ ــﺎﻥ ﺍﺯﮐـﻒ ﻭ ﺩﺍﻣﺎ ْﻧﺖ ﻧَــﺪﻫ ــﻢ ﻥ ﻭَﺻ ـﻠﹶﺖ
ﮔــﺮﻓﺘــﻪﺍﺳ ــﺘﻢ ﺑەﺟــﺎﻥ ﺩﺍﻣـ ـﺎ ِ
ﻓﻴﺮﻭﺯ ﻣﺸﺮﻗﯽ ﮔﻔﺘﻪ:
ﮐە ﳘـ ـ ــﻮﺍﺭﻩ ﻣـ ـ ـــﺮﺍ ﺩﺍﺭﻧ ـ ـ ـــﺪ ﺩﺭ ﺗـ ـ ـــﺎﺏ ﻂ ﺁﻥ ﻟـ ــﺐ ﻭ ﺩَﻧـ ـ ــﺪﺍ ْﻧﺶ ﺑﻨﮕـ ـ ــﺮ
ﺑە ﺧـ ـ ـ ِّ
ﻳﮑﯽ ﭼ ــﻮﻥ ﺷــﺎﻳ ـﻮَﺭ ﺑـَﺮ ﮔــِﺮ ِﺩ ﻣﻬﺘ ــﺎﺏ ﻳﮑﯽ ﳘﭽـﻮﻥ ﭘَـﺮَﻥ ﺑـَﺮ ﮔـِﺮﺩ ﺧﻮﺭﺷــﻴﺪ
ﻥ ﭘﺎﺭﺳﯽ ﺭﺍ
ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ﮐە ﳔﺴﺘﻴﻦ ﮐﺲ ﮐە ﭘﻴﺶ ﺍﺯ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥﹾ ﺳُﺮﺍﻳﺶ ﺑەﺯﺑﺎ ِ
ﺏ ﻟﻴﺚ ﺳﻴﺴﺘﺎﻧﯽ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﺶ ﺭﺍ ﺷﻨﻴﺪﻩﺍﻳﻢ ﮐە
ﺗﺸﻮﻳﻖ ﮐﺮﺩ ﻭ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﺩﺍﺩ ﻳﻌﻘﻮ ﹺ
ﯽ ﻋﺮﺑﯽﺳُﺮﺍ ﮔﻔﺖ» :ﭼﻴﺰﯼ ﮐە ﻣﻦ ﺍﻧﺪﺭ ﻧﻴﺎﰈ ﭼﺮﺍ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ؟«
ﺑەﺁﻥ ﺷﺎﻋ ﹺﺮ ﺍﻳﺮﺍﻧ ﹺ
ﻦ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑەﺯﺑﺎﻥ ﻋﺮﺑﯽ ﺷﻌﺮ ﻣﯽﮔﻮﺋﯽ(؟!
)ﻳﻌﻨﯽ ﭼﺮﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﻣَ ﹺ
ﯽ ﺭﻭﺩﮐﯽ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺳُﺮﺍﻳﻨﺪﻩ ﻭ
ﻧﺎﻡﺩﺍﺭﺗﺮﻳﻦ ﺍﺩﻳﺐ ﻭ ﺳﺨﻦﺳُﺮﺍﯼ ﺩﺭﺑﺎ ﹺﺭ ﺳﺎﻣﺎﻧ ْ
ﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﲞﺎﺭﺍ ﺑﻮﺩﻩ ،ﻭ ﺍﻧﺪﮐﯽ ﺍﺯ
ﺧﻮﺍﻧﻨﺪﻩ ﻭ ﻧﻮﺍﺯﻧﺪﮤ ﻭﺍﺑﺴﺘﻪ ﺑەﺩﺭﺑﺎﺭ ﺍﻣﻴﺮﺍ ِ
ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﻳﺶ ﮐە ﺍﺯ ﺩﺳﺘﱪﺩ ﺣﻮﺍﺩﺙ ﻣﺼﻮﻥ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑەﺩﺳﺘﻤﺎﻥ ﺭﺳﻴﺪﻩ ﺍﺳﺖ ،ﺩﺭ
ﺣﺎﻟﯽﮐﻪ ﳎﻤﻮﻋﮥ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﯼ ﺍﻭ ﺩﻫﻬﺎ ﻫﺰﺍﺭ ﺑﻴﺖ ﺷﻌﺮ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺭﺷﻴﺪﯼ
ﲰﺮﻗﻨﺪﯼ ﮔﻔﺘﻪ» :ﺷﻌﺮ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺑﺮﴰﺮﺩﻡ ﺳﻴﺰﺩﻩﺭﻩ ﺩﻩﻫﺰﺍﺭ؛ ﻫﻢ ﻓﺰﻭﻥ ﺁﻳﺪ ﮔﺮﺵ
ﭼﻮﻧﺎﻥ ﮐە ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺸﻤﺮﯼ«.
ﺍﺯﲨﻠﻪ ﮐﺎﺭﻫﺎﯼ ﺭﻭﺩﮐﯽ ﺑەﻧﻈﻢ ﮐﺸﻴﺪﻥ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ ﮐﻠﻴﻠﻪ ﻭ ﺩِﻣﻨﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە
ﺑەﺩﺳﺘﻮﺭ ﺍﻣﻴﺮ ﻧﺼﺮ ﺍﻭﻝ ﺻﻮﺭﺕ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺑەﻣﺎ ﺧﱪ ﻣﯽﺩﻫﺪ ﮐە
ﺍﻣﻴﺮ ﻧﺼﺮ ﻓﺮﻣﻮﺩ ﺗﺎ ﮐﻠﻴﻠﻪ ﻭ ﺩﻣﻨﻪ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻋﺮﺑﯽ ﺑەﭘﺎﺭﺳﯽ ﺑﺮﮔﺮﺩﺍﻧﺪﻧﺪ ،ﺳﭙﺲ ﺍﺯ
ﺶ ﺭﻭﺩﮐﯽ ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ
ﺭﻭﺩﮐﯽ ﺧﻮﺍﺳﺖ ﮐە ﺁﻥﺭﺍ ﺑەﻧﻈﻢ ﺩﺭﺁﻭﺭَﺩ ،ﻭ ﮔﹸﺰﺍﺭﻧﺪﻩﺋﯽ ﺭﺍ ﭘﻴ ﹺ
ﻭ ﻣﱳ ﭘﺎﺭﺳﯽ ﮐﻠﻴﻠﻪ ﻭ ﺩﻣﻨﻪ ﺭﺍ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﺪ ﻭ ﺭﻭﺩﮐﯽ ﻣﯽﺳﺮﻭﺩ .ﺍﺻﻞ ﺍﻳﻦ ﮐﺘﺎﺏ ﻧﻴﺰ
ﺑەﻣﺎﻧﻨﺪ ﺩﻳﮕﺮ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﯼ ﺭﻭﺩﮐﯽ ﺍﺯ ﻣﻴﺎﻥ ﺭﻓﺘﻪ ﻭ ﺑەﻣﺎ ﻧﺮﺳﻴﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﮔﻮﻳﺎ
ﺭﻭﺩﮐﯽ ﻧﻈ ﹺﻢ ﮐﻠﻴﻠﮥ ﻭ ﺩﻣﻨﻪ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺑﻴﺖ ﺁﻏﺎﺯ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ:
ﻫـ ـ ــﻴﭻ ﻧـ ـ ــﺎﻣـ ـ ــﻮﺯَﺩ ﺯ ﻫ ـ ـ ـﻴﭻ ﺁﻣـ ـ ــﻮﺯﮔـ ـ ــﺎﺭ ﺖ ﺭﻭﺯﮔ ــﺎﺭ
ﻫ ــﺮﮐە ﻧ ــﺎﻣُﺨ ــﺖ ﺍﺯ ﮔ ــﺬﺷـ ـ ِ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻭ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﺩﺭ ﺭﺍﻩ ﺑﺎﺯﺷﻨﺎﺳ ﹺ
ﺵ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺗﻼ ﹺ
-۳۸-
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﺳﺮ ﺑﺮﺁﻭﺭﺩﻧﺪ ﮐە
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑەﴰﺎﺭ ﻣﯽﺭﻭﺩ .ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺩﻭﺭﺍﻥﹾ ﺑﺰﺭﮔﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﭘﺲ ﺍﺯ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺑﺮﺍﯼ ﳘﻴﺸﻪ ﻣﺎﻳﮥ ﺍﻓﺘﺨﺎﺭ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﻳﮑﯽ ﺍﺯ
ﻥ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑەﻧﺎﻡ
ﺍﻳﻨﻬﺎ ﺍﺑﻮﺷﮑﻮﺭ ﺑﻠﺨﯽ ﺑﻮﺩ ﮐە ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯽ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﺐ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﺑەﻧﺎﻡ ﺍﺑﻮﺍﳌﺆﻳﺪ ﺑﻠﺨﯽ
»ﺁﻓﺮﻳﻦﻧﺎﻣﻪ« ﺑەﻧﻈﻢ ﮐﺸﻴﺪ .ﺩﺭ ﳘﺎﻥ ﺯﻣﺎﻥ ﺍﺩﻳ ﹺ
ﺖ ﺳﺪﮤ
ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺎ ﻋﻨﻮﺍﻥ »ﮔﺮﺷﺎﺳﭗﻧﺎﻣﻪ« ﺑەﻧﺜﺮ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺍﻳﻦ ﺩﺭ ﻧﻴﻤﮥ ﳔﺴ ِ
ﭼﻬﺎﺭﻡ ﻫﺠﺮﯼ ﺑﻮﺩ.
ﯼ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺭﺍ ﺩﻧﺒﺎﻝ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺑەﻧﻈ ﹺﻢ ﺩﺍﺳﺘﺎﻬﻧﺎﯼ
ﺳﭙﺲ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﮐﺎ ﹺﺭ ﺍﺣﻴﺎ ﹺ
ﺗﺎﺭﻳﺨﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺑەﺳﻴﺎﻕ ﺍﺑﻮﺷﮑﻮﺭ ﺑﻠﺨﯽ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺩﺍﺩ ،ﻭ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﻳﺶ ﺭﺍ »ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ«
ﺶ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﺧﻮﻳﺶ
ﻥ ﺷﻌﺮﯼﺋﯽ( ﮐە ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺳُﺮﺍﻳ ﹺ
ﻧﺎﻣﻴﺪ .ﺁﻫﻨﮕﯽ )ﻭﺯ ِ
ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﺷﺎﻳﺪ ﻧﻈﺮ ﺑە ﺑﻴﺘﻬﺎﺋﯽ ﺍﺯ ﻳﮏ ﺳﺮﻭﺩﮤ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﮐە ﺑﺮ
ﺳﺮﺩ ﹺﺭ ﮐﺎﺥ ﺧﺴﺮﻭ ﭘﺮﻭﻳﺰ ﮐە ﺑﻌﺪﻫﺎ »ﻗﺼﺮ ﺷﻴﺮﻳﻦ« ﻧﺎﻡ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩ
ﺖ ﻣﺮ ِﺩ ﺍﺩﻳﺒﯽ
ﺍﺳﺖ .ﻳﮏ ﺑﻴﺖ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺳﺮﻭﺩﻩ ﺭﺍ ﺩﻭﻟﺖﺷﺎ ِﻩ ﲰﺮﮐﻨﺪﯼ ﺍﺯ ﻳﺎﺩﺩﺍﺷ ِ
ﺑەﻧﺎ ﹺﻡ ﺑﻮﻃﺎﻫﺮ ﺧﺎﺗﻮﻧﯽ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﮐە ﺁﻥﺭﺍ ﺑەﭼﺸ ﹺﻢ ﺧﻮﻳﺶ ﺩﻳﺪﻩ ﻭ ﻳﺎﺩﺩﺍﺷﺖ ﮐﺮﺩﻩ
ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﭼﻨﻴﻦ ﺍﺳﺖ:
ﺟﻬـ ـ ــﺎﻥ ﺭﺍ ﺑە ﺩﻳـ ـ ــﺪﺍﺭ ﺗـ ـ ــﻮﺷَـ ـ ــﻪ ﺑ ـ ـ ـﺰﯼ ﻫُ ـ ــﮋﺑ ـ ــﺮﺍ ،ﺑە ﮔﻴﻬ ـ ــﺎﻥ ﺍﻧ ـ ــﻮﺷَ ـ ــﻪ ﹺﺑ ـ ــﺰﯼ
ﯼ ﳘﻪﺟﺎﻧﺒﻪ ﺑﺎ ﺳﻠﻄﮥ ﺳﻨﺘﻬﺎﯼ
ﺍﻳﺮﺍﻥﮔﺮﺍﻳﯽ ﺷﺪﻳ ِﺪ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﮐە ﺳﺘﻴﺰﮤ ﻓﮑﺮ ﹺ
ﻋﺮﺑﯽ ﻭ ﺗﺒﻠﻴﻎ ﺑﺮﺍﯼ ﺑﺎﺯﮔﺸﺖ ﺑەﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺳﻨﺘﻬﺎﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺭﺍ ﺑەﳘﺮﺍﻩ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﮐﺎﺭ
ﺖ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺗﺮﻭﺭ ﺷﺪﻩ
ﺭﺍ ﺑﺮ ﺍﻭ ﺳﺨﺖ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﺳﺮﺍﳒﺎﻡ ﺑەﻓﺘﻮﺍﯼ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﻭ ﺑەﺩﺳ ِ
ﻦ ﺍﺷﺎﺭﻩﻭﺍﺭ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﻓﺮﺟﺎ ﹺﻡ ﺍﻧﺪﻭﻩﺑﺎ ﹺﺭ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﭼﻨﻴﻦ
ﺍﺳﺖ .ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺩﺭ ﻳﮏ ﺳﺨ ﹺ
ﮔﻔﺘﻪ ﺍﺳﺖ:
ﮐە ﺑ ــﺎ ﺑ ـ ـ ـــﺪ ﳘـﻴ ــﺸـ ـ ـﻪ ﺑەﭘﻴـــﮑﺎﺭ ﺑـ ـ ـــﻮﺩ ﺟـ ــﻮﺍﻧﻴﺶ ﺭﺍ ﺧـ ـ ــﻮﯼ ﺑـ ــﺪ ﻳـ ـ ــﺎﺭ ﺑـ ـ ـ ـ ـﻮﺩ
ﺖ ﻳﮑ ــﯽ ﺑﻨ ــﺪﻩﺋ ــﯽ ﮐ ــﺸﺘﻪ ﺷ ــﺪ
ﺑە ﺩﺳــ ِ ﻳﮑﺎﻳـ ــﮏ ﺍﺯ ﺍﻭ ﲞـ ــﺖ ﺑـ ــﺮﮔـ ــﺸﺘﻪ ﺷ ـــﺪ
ﯼ
ﺍﻳﻦ »ﺧﻮﯼ ﺑﺪ« ﮐە ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻳﺎﺩ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﺗﻨﺪﺭﻭ ﹺ
ﻥ ﺍﻣﺮﻭﺯ :ﻣﻠﯽﮔﺮﺍﻳﯽ( ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﻣﺎ ﻣﯽﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺍﺯ ﺍﺷﺎﺭﮤ
ﺍﻭ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥﺳﺘﺎﻳﯽ )ﺑەﺑﻴﺎ ِ
-۳۹-
ﻼ ﻓﻘﻴﻬﯽ۔ ﻏﻼ ﹺﻡ ﺧﻮﻳﺶ ﺭﺍ
ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺑﻴﺘﻬﺎ ﺩﺭﻳﺎﻓﺖ ﮐﻨﻴﻢ ﮐە ﮐﺴﯽ ۔ﻣﺜ ﹰ
ﯽ ﻣﻠﯽﮔﺮﺍ ﺭﺍ ﻳﮏ ﺳﺮﺑﺎ ﹺﺯ
ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﻭ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺭﺍ ﺗﺮﻭﺭ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﻳﻌﻨﯽ ،ﺩﻗﻴﻘ ﹺ
ﻦ ﻓﻘﺎﻫﱵ ﺑەﻓﺘﻮﺍﯼ ﻳﮏ ﻓﻘﻴﻬﯽ ﺗﺮﻭﺭ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﮔﻢﻧﺎ ﹺﻡ ﻣﺆﻣﻦ ﺑە ﺩﻳ ﹺ
ﺖ ﺷﻌ ﹺﺮ ﺯﻳﺮ ﮐە ﺍﺯ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﯼ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﻣﺎ ﺑﺎﺯ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ
ﺷﺎﻳﺪ ﺍﻳﻦ ﺑﻴ ِ
ﻦ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻭ ﺗﺒﻠﻴﻎ ﺑﺮﺍﯼ ﺁﻥ ،ﻭ ﺿﺪﻳﺖ ﺑﺎ ﺳﻨﺘﻬﺎﯼ ﺍﺳﻼﻣﯽ
ﺶ ﺍﻭ ﺑەﻬﺑﺪﻳ ﹺ
ﻧﺸﺎﻧﮥ ﮔﺮﺍﻳ ﹺ
ﺑﻮﺩﻩ ﺑﺎﺷﺪ:
ﺑە ﮔﻴـ ـ ـﺘﯽ ﺍﺯ ﳘ ـ ـ ـ ــﻪ ﺧـ ــﻮﺑﯽ ﻭ ﺯﺷـ ــﺘﯽ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﭼﺎﺭ ﺧـﺼﻠﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳـﺪﻩ ﺍﺳـﺖ
ﺶ ﺯَﺭﺩﻫُ ــﺸﺘﯽ
ﯽ ﺧ ــﻮﻥﺭﻧ ــﮓ ﻭ ﮐ ــﻴ ﹺ
ِﻣ ـ ﹺ ﺐ ﻳ ـﺎﻗ ـ ـ ـﻮﺕ ﺭﻧــﮓ ﻭ ﻧ ـﺎﻟـ ــﮥ ﭼﻨـــﮓ
ﻟـ ﹺ
ﮐﺎﺭﻫﺎﺋﯽ ﮐە ﺍﻳﻦ ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﺣﻴﺎﯼ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺳﻨﺘﻬﺎﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ
ﺑﺎ ﺁﻣﺪﻥ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﻃﻮﺳﯽ ﺑەﺍﻭﺝ ﺭﺳﻴﺪ .ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺩﻧﺒﺎﻟﮥ ﮐﺎﺭ ﺁﻬﻧﺎ ﺭﺍ ﮔﺮﻓﺖ،
ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﯼ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺭﺍ ﮐە ﻧﺎﲤﺎﻡ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﺳﺮﻣﺸﻖ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩ ﻭ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﮥ ﺧﻮﻳﺶ ﺭﺍ
ﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ
ﺩﺭ ﻣﺪﺕ ﺳﯽﺳﺎﻝ ﺗﻼﺵ ﺷﺒﺎﻧﻪﺭﻭﺯﯼ ﺑەﻧﻈﻢ ﮐﺸﻴﺪ ﻭ ﺗﺎ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺑەﭘﺎﻳﺎﻥ ﺭﺳﺎﻧﺪ.
ﻥ
ﻥ ﺩﻫﻘﺎﻥﻧﮋﺍﺩ )ﻳﻌﻨﯽ ﺍﺯ ﺗﺒﺎ ﹺﺭ ﺑﺰﺭﮔﺎ ِ
ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﻳﺎﺩﺁﻭﺭ ﺷﺪﻩ ﮐە ﻳﮏ ﻬﭘﻠﻮﺍ ِ
ﺍﻳﺮﺍﻥ( ﮐە »ﺩﻟﻴﺮ ﻭ ﺑﺰﺭﮒ ﻭ ﺧﺮﺩﻣﻨﺪ ﻭ ﺭﺍﺩ« ﻭ »ﭘﮋﻭﻫﻨﺪﮤ ﺭﻭﺯﮔﺎ ﹺﺭ ﳔﺴﺖ« ﺑﻮﺩ
ﺩﻓﺘﺮﻫﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻧﺰ ِﺩ ﻣﺆﺑﺪﺍﻥ ﻭ ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﻭ ﺍﺯ ﻫﺮ ﮔﻮﺷﻪﺋﯽ ﻧﺰ ِﺩ ﺍﻳﻦ ﻭ ﺁﻥ
ﮔﺮﺩﺁﻭﺭﯼ ﮐﺮﺩ ﻭ »ﻳﮑﯽ ﻧﺎﻡﻭﺭ ﻧﺎﻣﻪ ﺍﻓﮑﻨﺪ ﺑُﻦ« ﺗﺎ ﻧﺸﺎﻥ ﺩﻫﺪ ﮐە ﭼە ﺷﺪﻩ ﮐە ﻣﺎ ﭘﺲ
ﻥ
ﺍﺯ ﺁﻥﳘﻪ ﺷﮑﻮﻩ ﻭ ﺷﻮﮐﺖ ﮐە ﺩﺍﺷﺘﻴﻢ ﺑەﺍﻳﻦ ﺧﻮﺍﺭﯼ ﺍﻓﺘﺎﺩﻳﻢ ،ﻭ ﭼە ﺷﺪ ﮐە ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺑەﺳﺮ ﺁﻣﺪ؟ ﺳﭙﺲ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺑﺮ ﺁﻥ ﺷﺪ ﮐە ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺭﺍ
ﻧﻴﮏﺍﺧﺘﺮ ﹺ
ﺑەﻧﻈﻢ ﺁﻭﺭَﺩ ﻭﻟﯽ ﺑﺎ ﺁﻥ ﺧﻮﯼ ﺑﺪﯼ ﮐە ﺩﺍﺷﺖ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﺑەﺍﻭ ﻭﻓﺎ ﻧﮑﺮﺩ ﻭ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ ﻭ
ﻦ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﮐﺎ ﹺﺭ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺩﻧﺒﺎﻝ ﮐﺮﺩﻡ.
ﮐﺎﺭﺵ ﻧﺎﲤﺎﻡ ﻣﺎﻧﺪ ﻭ ﻣ ﹺ
ﻥ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﺭﺍ
ﻑ ﺧﻮﺩﺵ ﺍﺯ ﺳﺮﻭﺩ ِ
ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺳﺨﻨﻬﺎ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﺪ ﮐە ﻫﺪ ِ
ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺯﳕﺎﻳﺪ ﮐە ﭘﺎﺳﺦ ﺑەﳘﺎﻥ ﭘﺮﺳﺶ ﺍﺳﺖ ﮐە ﭼە ﺷﺪ ﮐە ﻣﺎ ﺑە ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺯ ﺍﻓﺘﺎﺩﻳﻢ ﻭ
ﺭﺍ ِﻩ ﺑﺮﮔﺸﱳ ﺑەﺧﻮﻳﺸﱳ ﺩﺭ ﮐﺠﺎ ﺍﺳﺖ؟
-۴۰-
ﺏ ﺍﻭ ﺁﻣﺪﻩ ﻭ ﺟﺎﻣﯽ ﻟﱪﻳﺰ
ﺍﻭ ﺩﺭ ﺟﺎﯼ ﺩﻳﮕﺮﯼ ﻳﺎﺩﺁﻭﺭ ﺷﺪﻩ ﮐە ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺑەﺧﻮﺍ ﹺ
ﺱ ﮐﯽ« .ﻭ
ﻦ ﮐﺎﻭﻭ ﹺ
ﺖ ﺍﻭ ﺩﺍﺩﻩ ﻭ ﺑەﺍﻭ ﮔﻔﺘﻪ ﮐە »ﻣﯽ ﳐﻮﺭ ﺟﺰ ﺑەﺁﺋﻴ ﹺ
ﺍﺯ ﺑﺎﺩﻩ ﺑەﺩﺳ ِ
ﺍﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﺍﺷﺎﺭﮤ ﺩﻳﮕﺮﯼ ﺍﺳﺖ ﮐە ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﻣﻦ ﺍﺯ ﺩﻗﻴﻘﯽ ﺁﻣﻮﺧﺘﻪﺍﻡ ﮐە ﺟﺰ
ﺱ ﮐﯽ« ﺑەﻣﻌﻨﺎﯼ
ﻦ ﮐﺎﻭﻭ ﹺ
ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻭ ﺟﺰ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺳﺨﻦ ﻧﺴُﺮﺍﻳَﻢ» .ﺁﺋﻴ ﹺ
ﻦ ﮐﺎﻭﻭﺱ ﮐﯽ ﺑەﻣﻌﻨﺎﯼ
ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺳﻨﺘﻬﺎﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺍﺳﺖ؛ ﻭ ﻣﯽ ﺧﻮﺭﺩﻥ ﺑەﺁﺋﻴ ﹺ
ﺖ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﻭ ﺑﺮﮔﺸﱳ ﺑەﺁﻥ
ﭘﺎﺱﺩﺍﺭﯼ ﺍﺯ ﻳﺎﺩ ﻭ ﺧﺎﻃﺮﮤ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺷﮑﻮﻩ ﻭ ﺷﻮﮐ ِ
ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺳﻨﺘﻬﺎ ﺍﺳﺖ.
ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺍﺯ ﻳﮏ ﺑﺰﺭﮒﻣﺮﺩﯼ ﻧﻴﺰ ﻳﺎﺩ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﮔﻔﺘﻪ »ﻳﮑﯽ ﻣﻬﺘﺮﯼ ﺑﻮﺩ
ﻥ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﺍﺳﺖ
ﮔﺮﺩﻥﻓﺮﺍﺯ« ﻭ ﭼﻮﻥ ﺧﱪ ﺷﺪﻩ ﮐە ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺩﺭ ﮔﻴﺮ ﻭ ﺩﺍ ﹺﺭ ﺳﺮﻭﺩ ِ
ﺑەﻧﺰﺩﺵ ﺭﻓﺘﻪ ﻭ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺭﺍﻩ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﺑە ﺍﻭ ﺩﻝﮔﺮﻣﯽ ﺩﺍﺩﻩ ﮐە ﺗﺎ ﻣﻦ
ﻥ ﺗﻮ ﺧﻮﺍﻫﻢ ﺑﻮﺩ ﻭ ﻫﺰﻳﻨﮥ ﺯﻧﺪﮔﻴﺖ ﺭﺍ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﺧﻮﺍﻫﻢ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺗﻮ
ﺯﻧﺪﻩ ﺍﺳﺘﻢ ﭘﺸﺘﯽﺑﺎ ِ
ﺍﻳﻦ ﮐﺎ ﹺﺭ ﺳﺘﺮﮒ ﺭﺍ ﺩﻧﺒﺎﻝ ﮐﻦ )ﺑە ﭼﻴﺰﯼ ﮐﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺮﺍ ﺩﺳﺖﺭﺱ ﺑﮑﻮﺷﻢ ،ﻧﻴﺎﺯﺕ
ﻧﻴﺎﺭﻡ ﺑﻪ ﮐﺲ( .ﺳﭙﺲ ﺑﺎ ﺍﻧﺪﻭﻩ ﻳﺎﺩﺁﻭﺭ ﺷﺪﻩ ﮐە ﺍﻳﻦ ﺑﺰﺭﮒﻣﺮﺩ ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﺟﻬﺎﻥ ﮔﻢ ﺷﺪ
ﻭ ﺧﱪﯼ ﺍﺯ ﺯﻧﺪﻩ ﻭ ﻣﺮﺩﻩﺍﺵ ﺑەﺩﺳﺖ ﻧﻪﺁﻣﺪ )ﻧﻪ ﺯﻭ ﺯﻧﺪﻩ ﺑﻴﻨﻢ ﻧﻪ ﻣُﺮﺩﻩ ﻧﺸﺎﻥ(.
ﻳﻌﻨﯽ ﺍﻳﻦ ﺑﺰﺭﮒﻣﺮ ِﺩ ﺍﻳﺮﺍﻥﮔﺮﺍ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﺟﺎﯼ ﻧﺎﻣﻌﻠﻮﻣﯽ ﺗﺮﻭﺭ ﮐﺮﺩﻧﺪ .ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺍﺯ
ﻥ ﻣﺮﺩﻡﮐﹸﺸﺎﻥ«
ﺖ »ﻬﻧﻨﮕﺎ ِ
ﻥ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪﺋﯽ ﮐە ﺍﻭ ﺭﺍ ﺗﺮﻭﺭ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﺑﺎ ﺻﻔ ِ
ﮐﺴﺎ ِ
ﻳﺎﺩ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﺑﻴﺶ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﳔﻮﺍﺳﺘﻪ ﮐە ﺳﺨﻨﯽ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻭ ﺑﻼ ﺑەﺟﺎﻥ ﲞﺮَﺩ ﻭ ﺧﻮﺩﺵ
ﺽ ﻓﺘﻮﺍﯼ ﺗﮑﻔﻴﺮ ﻭ ﺗﺮﻭﺭ ﺷﺪﻥ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﻫﺪ.
ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﻣﻌﺮ ﹺ
ﻦ ﺟﻮﺍﻧﯽ ﮐە ﺳُﺮﺍﻳﺶ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﺭﺍ ﺁﻏﺎﺯ
ﺑەﻧﻈﺮ ﻣﯽﺭﺳﺪ ﮐە ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺩﺭ ﺳﻨﻴ ﹺ
ﻥ ﻣﺘﻮﻥ ﻬﭘﻠﻮﯼ ﳕﯽﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ .ﺩﺭ ﭼﻨﺪ ﺑﻴﺖ ﮐە ﺍﻭ ﺩﺭ ﺁﻏﺎﺯ
ﮐﺮﺩﻩ ﺧﻮﺍﻧﺪ ِ
ﻥ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﻬﭘﻠﻮﯼﺧﻮﺍﻥ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ
ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺑﻴﮋﻥ ﻭ ﻣﻨﻴﮋﻩ ﻬﻧﺎﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐە ﺯ ِ
ﻥ ﻬﭘﻠﻮﯼ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﺪﻩ ﻭ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺑەﻧﻈ ﹺﻢ ﭘﺎﺭﺳﯽ
ﺩﻓﺘﺮﻫﺎﯼ ﻣﺘﻮ ِ
ﺶ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ
ﯼ ﺍﻧﮕﻴﺰﮤ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺳﺮﺍﻳ ﹺ
ﺩﺭﻣﯽﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺍﻳﻦ ﺑﻴﺘﻬﺎ ﺑﺎﺯﳕﺎ ﹺ
ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺗﻮﺍﻥ ﭘﻨﺪﺍﺷﺖ ﮐە ﳔﺴﺘﻴﻦ ﺳﺮﻭﺩﮤ ﺍﻭ ﺩﺭ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﺑﺎﺷﺪ .ﺍﻭ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﮐە
-۴۱-
ﺷﺐ ﺑﻮﺩ ،ﮔﻴﺘﯽ ﺭﺍ ﺗﻴﺮﮔﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩ ،ﻫﻴﭻ ﺳﺘﺎﺭﻩﺋﯽ ﺳﻮﺳﻮ ﳕﯽﺯﺩ ،ﻧﻪ ﻬﺑﺮﺍﻡ
ﭘﻴﺪﺍ ﺑﻮﺩ ﻧﻪ ﮐﻴﻮﺍﻥ ﻧﻪ ﺗﻴﺮ ،ﺍﻧﮕﺎﺭﯼ ﺟﻬﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺷَﻮَﻩ )ﺑﺎ ﺩﻭﺩﻩﭼَﺮﺑﯽ( ﻗﻴﺮﺍﻧﺪﻭﺩ
ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﺍﺯ ﻣﺎﻩ ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺭﻳﮑﻪﺋﯽ ﭘﻴﺪﺍ ﺑﻮﺩ ﺍﻧﮕﺎﺭﯼ ﺑﻴﺸﻴﻨﮥ ﺁﻥﺭﺍ ﺍﻧﺪﻭﺩﻩ ﻭ ﺳﻴﺎﻩ
ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﻮﺭ ﻧﺘﺎﺑﺎﻧَﺪ .ﺑە ﻫﺮﺳﻮ ﻣﯽﻧﮕﺮﻳﺴﺘﯽ ﺍﻫﺮﻳﻤﻦ ﺩﺭ ﻧﻈﺮﺕ ﻇﺎﻫﺮ
ﻣﯽﺷﺪ ﮐە ﳘﭽﻮﻥ ﺳﻴﻪﻣﺎ ﹺﺭ ﺩﻫﻦﮔﺸﻮﺩﻩ ﺑﻮﺩ .ﺑﺎﻍ ﻭ ﺭﺍﻍ ﻭ ﺩﺷﺖ ﻭ ﮔﻠﺸﻦ ﺍﻧﮕﺎﺭﯼ
ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑەﺩﺭﻳﺎﯼ ﻗﻴﺮﮔﻮﻥ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ .ﺑﺎ ِﺩ ﺳَﺮﺩﯼ ﻫﻢ ﺍﮔﺮ ﺑﺮﻣﯽﺧﺎﺳﺖ ﺗﻮ ﮔﻮﺋﯽ
ﻥ ﮔﹶﺮﺩﮤ ﺯﻏﺎﻝ ﺑﻮﺩ .ﺗﻴﺮﮔﯽ ﭼﻨﺎﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە ﻧﻪ ﻧﺸﻴﺐ ﺭﺍ ﻣﯽﺷﺪ
ﺑﺮﺍﯼ ﭘﺮﺍﮐﻨﺪ ِ
ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺩﺍﺩ ﻧﻪ ﻓﺮﺍﺯ ﺭﺍ .ﻣﺮﻏﺎﻥ ﺭﺍ ﺯﺑﺎﻥ ﺑﺮﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩ ﻭ ﻫﻴﭻ ﺁﻭﺍﺋﯽ ﺍﺯ ﺁﻬﻧﺎ
ﺑﺮﳕﯽﺧﺎﺳﺖ .ﺗﻮ ﮔﻮﺋﯽ ﺳﭙﻬﺮ ﻧﻴﺰ ﺑەﺧﻮﺍﺏ ﺭﻓﺘﻪ ﻭ ﺍﺯ ﺭﻓﱳ ﻭﺍﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﻳﺎ ﺍﺯ
ﻝ ﻣﻦ ﺑەﺳﺨﺘﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩ .ﺩﺭ ﺁﻥ
ﺐ ﺳﻴﺎ ِﻩ ﻃﻮﻻﻧﯽ ﺩ ﹺ
ﺭﻓﱳ ﻣﯽﻫﺮﺍﺳﻴﺪ .ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺷ ﹺ
ﺩﻝﺗﻨﮕﻲ ﮐە ﻣﺮﺍ ﺑﻮﺩ ﺑﺮﭘﺎ ﺧﺎﺳﺘﻢ ﻭ ﺑەﻗﺼ ِﺪ ﻗﺪﻡ ﺯﺩﻥ ﺩﺭ ﺑﺎﻍ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺷﺪﻡ ﻭ
ﯼ ﻣﻬﺮﺑﺎﱎ ﺁﻣﺪ ﻭ ﴰﻊ ﻭ ﺑﺎﺩﻩ ﻭ ﻧﺎﺭ ﻭ
ﯼ ﻣﺎﻫﺮﻭ ﹺ
ﺧﺮﻭﺷﻴﺪﻡ .ﻳﺎ ﹺﺭ ﺧﻮﺏﭼﻬ ﹺﺮ ﺳﺮﻭﺑﺎﻻ ﹺ
ﺗﺮﻧﺞ ﻭ ﻬﺑﯽ ﻭ ﭼﻨﮓ ﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﺑﺰﻣﯽ ﺁﺭﺍﺳﺖ ﺷﺎﻫﻨﺸﻬﯽ ،ﭼﻨﮓ ﻧﻮﺍﺧﱳ ﻭ ﺳﺮﻭﺩ
ﻥ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ ﺑﺮﺍﻳﺖ
ﺧﻮﺍﻧﺪﻥ ﮔﺮﻓﺖ ﻭ ﮔﻔﺖ» :ﺑﺎﺩﻩ ﺑﻨﻮﺵ ﺗﺎ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯽ ﺍﺯ ﺩﻭﺭﺍ ِ
ﺖ ﺧﻮﺏﭼﻬﺮ« .ﮔﻔﺖ» :ﺍﯼ
ﺑﺎﺯﮔﻮﻳﻢ« .ﮔﻔﺘﻢ» :ﺑﻴﺎﻭﺭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﻭ ﲞﻮﺍﻥ ،ﺍﯼ ﺑ ِ
ﺖ ﻧﻴﮑﯽﺷﻨﺎﺱ! ﻣﻦ ﺍﺯ ﺩﻓﺘ ﹺﺮ ﻬﭘﻠﻮﯼ ﺑﺎﺯﻣﯽﮔﻮﻳﻢ ﻭ ﺗﻮ ﺑەﺷﻌﺮ ﺍﻧﺪﺭ ﺁﺭ«.
ﺟﻔ ِ
ﻥ ﭘﺎﺭﺳﯽﺳُﺮﺍﯼ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﻧﺎﻣﻬﺎﯼ ﴰﺎﺭﯼ ﺍﺯ
ﺍﺯ ﺩﻳﮕﺮ ﺳﺨﻦﻭﺭﺍ ِ
ﯽ ﺍﻳﻦ ﻧﺎﻣﻬﺎ ﻧﺸﺎﻥ ﻣﯽﺩﻫﺪ ﮐە ﺟُﻨﺐ
ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎﯼ ﺍﺩﺏ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﻓﺮﺍﻭﺍﻧ ﹺ
ﻥ
ﮓ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﺏ ﭘﺎﺭﺳﯽ ﻭ ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﻭ ﺟﻮﺷﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺷﮑﻮﻩ ﲞﺸﻴﺪﻥ ﺑەﺯﺑﺎﻥ ﻭ ﺍﺩ ﹺ
ﺷﺮﻗﯽ ﺑەﺭﺍﻩ ﺍﻓﺘﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﻣﻦ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪﺗﺮﻳﻨﻬﺎ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺍﻳﻨﺠﺎ ﻣﯽﺁﻭﺭَﻡ:
ﺑﻮﺣﻔﺺ ﺳُﻐﺪﯼ ،ﺷﻬﻴﺪ ﺑﻠﺨﯽ ،ﺑﻮﻃﺎﻫﺮ ﻓﹶﺮﺍﻻﻭﯼ ،ﺭَﺑﻨﺠَﻨﯽ ﲰﺮﮐﹶﻨﺪﯼ،
ﺧﺒﺎﺯﯼ ﻧﻴﺸﺎﺑﻮﺭﯼ ،ﲣﺎﺭﯼ ،ﺍﲪﺪ ﺑﺮﻣﮏ ،ﺑﺎﻧﻮ ﺧﺠﺴﺘﻪ ﺳﺮﺧﺴﯽ ،ﺑﺎﻧﻮ ﺷﻬﺮﮤ
ﺁﻓﺎﻕ ،ﺑﻮﻃﺎﻫﺮ ﺧﺴﺮﻭﺍﻧﯽ ،ﺑﻮﺍﳌﺆﻳﺪ ﺑﻠﺨﯽ ،ﺑﻮﺍﳌﺜﻞ ،ﻳﻮﺳﻒ ﻋﺮﻭﺿﯽ ،ﮐﺴﺎﺋﯽ
ﻣَﺮﻭَﺯﯼ ،ﺑﻮﺍﳊﺴﻦ ﻟﻮﮐﺮﯼ ،ﺍﺳﺘﻐﻨﺎﺋﯽ ﻧﻴﺸﺎﺑﻮﺭﯼ ،ﺑﻮﺍﺳﺤﺎﻕ ﺟﻮﻳﺒﺎﺭﯼ،
-۴۲-
ﺍﻭﺭﻣَﺰﺩﯼ ،ﺟﻼﺏ ﲞﺎﺭﯼ ،ﺑﻮﺷﻌﻴﺐ ﻫﺮﻭﯼ ،ﺷﺎﺧﺴﺎﺭ ،ﺧﻔﺎﻑ ،ﺳﺮﻭﺩﯼ،
ﺑﻮﺷﺮﻳﻒ ،ﺯﺭﻳﻦﮐﺘﺎﺏ ،ﺣﮑﻴﻢ ﻏﻤﻨﺎﮎ ،ﺷﺎﮐﺮ ﲞﺎﺭﯼ ،ﺑﻮﺍﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﻬﺮﺍﻧﯽ،
ﻋﺒﺪﺍﷲ ﻋﺎﺭﺿﯽ ،ﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺧﻄﻴﺮﯼ ،ﳌﻌﺎﻧﯽ ،ﺑﻮﺣﻨﻴﻔﻪ ِﺍﺳﮑﺎﻑ ،ﻏﹶﻮّﺍﺹ
ﮔﻨﺒﺪﯼ ،ﻋﻠﯽ ﻗﺮﻁ ﺍﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ،ﺻﻔﹼﺎﺭ ﻣَﺮﻏﹶﺰﯼ ،ﺑﻮﻋﺎﺻﻢ ،ﺑﻮﺍﻟﻌﻼﺀ ﺷﺸﺘﺮﯼ )ﺷﺎﻳﺪ
ﺷﺶﺩَﺭﯼ( ،ﺑﻮﺍﻟﻔﹶﺘﺢ ﺑُﺴﺘﯽ.
ﺍﻳﻨﻬﺎ ﮐە ﻧﺎﻡ ﺑﺮﺩﻡ ﺍﺯ ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﺳﺨﻦ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ،ﺩﻳﻮﺍﻥ ﺷﻌﺮ ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ ،ﻭﻟﯽ
ﺏ ﺩﻳﮕ ﹺﺮ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺍﺛﺮ ﺑﻼﻳﺎﯼ ﺭﻭﺯﮔﺎﺭ ﮐە
ﮐﺘﺎﻬﺑﺎﯼ ﺁﻬﻧﺎ ﻧﻴﺰ ﳘﭽﻮﻥ ﺻﺪﻫﺎ ﮐﺘﺎ ﹺ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺭﺥ ﺩﺍﺩ ،ﻭ ﺩﺭ ﺧﻼﻝ ﭼﻨﺪ ﺳﺪﻩ،
ﻝ ﺧﺰﺷﻬﺎﯼ ﺗﺮﮐﺎﻥ ﺑەﺩﺭﻭ ِ
ﺑەﺩﻧﺒﺎ ﹺ
ﯽ ﻣﺎ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺍﻳﻦ ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﺍﻧﺪﮎ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺟَﺴﺘَﻪﮔﺮﻳﺨﺘﻪ
ﻧﺎﺑﻮﺩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ .ﺁﮔﺎﻫ ﹺ
ﺩﺭ ﺑﺮﺧﯽ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎ ﺍﺷﺎﺭﺍﺗﯽ ﺑەﺁﻬﻧﺎ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺗﮏ ﻭ ﺗﻮﮐﯽ ﺍﺯ ﺍﺷﻌﺎﺭﺷﺎﻥ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﺭﻭﺩﮐﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺷﻬﻴﺪ ﺑﻠﺨﯽ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺍﺳﺖ:
ﻥ ﻣـ ـ ــﺎ ﺭﻓﺘـ ـ ــﻪ ﮔﻴـ ـ ــﺮ ﻭ ﻣـ ـ ــﯽﺍﻧـ ـ ــﺪﻳﺶ
ﻭﺍ ِ ﻥ ﺷـ ـ ـ ــﻬﻴﺪ ﺭﻓـ ـ ـ ــﺖ ﺍﺯ ﭘـ ـ ـ ــﻴﺶ
ﮐـ ـ ـ ــﺎﺭﻭﺍ ِ
ﻭَﺯ ﴰ ـ ـ ـ ــﺎ ﹺﺭ ﺧ ـ ـ ـ ــﺮﺩ ﻫ ـ ـ ـ ــﺰﺍﺭﺍﻥ ﺑ ـ ـ ـ ــﻴﺶ ﺍﺯ ﴰـ ـ ــﺎ ﹺﺭ ﺩﻭ ﭼـ ـ ــﺸ ْﻢ ﻳـ ـ ــﮏﺗـ ـ ــﻦ ﮐـ ـ ــﻢ
ﻭ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺍﻭ ﻭ ﻓﹶﺮﺍﻻﻭﯼ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺍﺳﺖ:
ﺷ ـ ـ ــﺎﻋـ ـ ـ ـ ْﺮ ﺷ ـ ـ ــﻬﻴﺪ ،ﻭ ﺷُ ـ ـ ــﻬﺮَﻩ ﻓﹶ ـ ـ ــﺮﺍﻻﻭﯼ ﻭﺁﻥ ﺩﻳﮕـ ـ ـ ـ ــﺮﺍﻥ ﺑەﲨﻠـ ـ ـ ـ ــﻪ ﳘـ ـ ـ ـ ــﻪ ﺭﺍﻭﯼ
ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﻳﮏ ﺑﻴﺖ ﺍﺯ ﺳﺮﻭﺩﮤ ﺍﺑﻮﻃﺎﻫﺮ ﺧﺴﺮﻭﺍﻧﯽ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﯼ
ﺧﻮﻳﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ:
ﺖ ﺑـ ــﻮﻃـ ــﺎﻫـ ــﺮ ﺧـ ــﺴﺮﻭﺍﻧﯽ
ﺑە ﺍﻳـ ــﻦ ﺑﻴ ـ ـ ِ ﺑەﻳ ـ ــﺎ ِﺩ ﺟ ـ ــﻮﺍﻧﯽ ﮐﻨ ـ ــﻮﻥ ﻣ ـ ــﻮﻳ ـ ــﻪ ﺩﺍﺭﻡ
ﺩﺭﻳﻐـ ـ ــﺎ ﺟـ ـ ــﻮﺍﻧﯽ ،ﺩﺭﻳﻐـ ـ ــﺎ ﺟـ ـ ــﻮﺍﻧﯽ« »ﺟـ ــﻮﺍﻧﯽ ﻣـ ــﻦ ﺍﺯ ﮐـ ــﻮﺩﮐﯽ ﻳـ ــﺎﺩ ﺩﺍﺭﻡ
ﺍﺯ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﯼ ﺑﺎﻧﻮ ﺷﻬﺮﻩ ﺁﻓﺎﻕ ﻭ ﺑﺎﻧﻮ ﺧﺠﺴﺘﻪ ﺳﺮﺧﺴﯽ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺘﻬﺎﺋﯽ ﺩﺭ
ﻥ ﺷﺎﻫ ِﺪ ﻟﻐﺖ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﳘﻴﻦ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩﻫﺎ
ﺑﺮﺧﯽ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎﯼ ﺍﺩﺏ ﺑەﻋﻨﻮﺍ ِ
ﯽ ﺁﻥ ﺩﻭ ﺑﺎﻧﻮﯼ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺳﺨﻦﺳﺮﺍﻳﯽ ﺍﺳﺖ .ﻣﺜﻼﹰ،
ﺑﻴﺎﻥﮔ ﹺﺮ ﭼﻴﺮﻩﺩﺳﺘ ﹺ
ﺷﻬﺮﻩ ﺁﻓﺎﻕ ﺩﺭ ﻳﮏ ﺳﺮﻭﺩﮤ ﺧﻮﻳﺶ »ﮔﹸﺬﹶﺭﻧﺎﻣﻪ« ﺭﺍ ﺑەﻣﻌﻨﺎﯼ ﺑﺮﮔﮥ ﻋﺒﻮﺭ ﺍﺯ ﻣﺮﺯ
ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺍﻳﻦ ﺑﻴﺖ ﺭﺍ ﺑەﻋﻨﻮﺍﻥ ﺷﺎﻫ ِﺪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﮔﺬﺭﻧﺎﻣﻪ ﺁﻭﺭﺩﻩﺍﻧﺪ:
-۴۳-
ﮐە ﺳﻮﯼ ﺧﻠﺪ ﺑﺮﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪﺕ ﮔﺬﺭﻧﺎﻣﻪ ﳘﻪ ﺩﻳﺎﻧﺖ ﻭ ﺩﻳﻦ ﻭَﺭﺯ ﻭ ﻧﻴﮏﺭﺍﻳﯽ ﮐﻦ
ﺩﺭ ﺯﻣﻴﻨﻪﻫﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ ﻧﻴﺰ ﺑﺰﺭﮔﺎﻧﯽ ﳘﭽﻮﻥ ﺍﺑﻮﺑﮑﺮ ﳏﻤﺪ ﺍﺑﻦ ﺯﮐﺮﻳﺎ ﺭﺍﺯﯼ،
ﺍﺑﻮﻧﺼﺮ ﻓﺎﺭﺍﺑﯽ ،ﭘﻮ ﹺﺭ ﺳﻴﻨﺎ ،ﺍﺑﻮﺭﻳﺤﺎﻥ ﺑﻴﺮﻭﻧﯽ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻣﯽ ﺩﻭﻡ )ﳏﻤﺪ ﺍﺑﻦ
ﻦ ﺩﻳﮕﺮ ﺩﺭ ﻣﺪﺍﺭﺱ ﲞﺎﺭﺍ ﻭ ﻧﻴﺸﺎﭘﻮﺭ ﲢﺼﻴﻞ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﺩﺭ ﺳﺎﻳﮥ
ﺍﲪﺪ( ﻭ ﭼﻨﺪ ﺗ ﹺ
ﺁﺯﺍﺩﯼ ﳘﻪﺟﺎﻧﺒﻪ ﺭﺷﺪ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻭ ﻣﺎﻳﮥ ﺍﻓﺘﺨﺎﺭ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻋﻠﻢ ﺷﺪﻧﺪ.
ﭘﻮ ﹺﺭ ﺳﻴﻨﺎ )ﺑﻮﻋﻠﯽ ﺳﻴﻨﺎ( ﮔﻔﺘﻪ ﮐە ﮐﺘﺎﲞﺎﻧﮥ ﲞﺎﺭﺍ ﺑﺰﺭﮔﺘﺮﻳﻦ ﮐﺘﺎﲞﺎﻧﻪﺋﯽ
ﺍﺳﺖ ﮐە ﻣﻦ ﺩﻳﺪﻩﺍﻡ ،ﻭ ﻫﻴﭻ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻧﺒﻮﺩ ﮐە ﺩﺭ ﺁﻥ ﻭﺟﻮﺩ ﻧﺪﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ .ﺍﻳﻦ
ﯽ ﺷﻬ ﹺﺮ ﲞﺎﺭﺍ ﺩﺭ ﻳﻮﺭﺵ ﺑﺰﺭﮒ
ﮐﺘﺎﲞﺎﻧﻪ ﺑەﳘﺮﺍﻩ ﺑﺮﺧﯽ ﺩﻳﮕﺮ ﺍﺯ ﺗﺄﺳﻴﺴﺎﺕ ﲤﺪﻧ ﹺ
ﻥ ﺍﻣﺎﺭﺕ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺷﺪ ﺳﻮﺧﺖ ﻭ ﺑەﮐﻠﯽ ﻧﺎﺑﻮﺩ ﺷﺪ.
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﮐە ﺑە ﻭﺭﺍﻓﺘﺎﺩ ِ
ﺗﺮﮐﺎ ِ
ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺗﻼﺷﯽ ﮐە ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎﻥ ﺩﺭ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺑﺮﺍﯼ
ﻥ ﻣﺎ
ﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺷﺪ ﺳﺨﻦ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﺰﺭﮔﺎ ِ
ﺍﺣﻴﺎﯼ ﲤﺪﻥ ﻭ ﻓﺮﻫﻨ ِ
ﮐﺘﺎﻬﺑﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﻧﺪ.
-۴۴-
ﺭﻳﺸﮥ ﻟﹸﻐَﻮﯼﹺﻧﺎ ﹺﻡﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ
ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﻧﺎﻣﯽ ﻧﻮﻳﻦ ﻭ ﺳﺎﺧﺘﮕﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺭﻭﺳﻬﺎ ﭼﻨﺪﯼ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺍﺷﻐﺎﻝ ﺍﻳﻦ
ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺑﺮ ﺭﻭﯼ ﺍﻳﻦ ﮐﻬﻦﺩﻳﺎﺭ ﻬﻧﺎﺩﻧﺪ» .ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ« ﻫﻴﭻﮔﺎﻩ ﻧﺎﻡ ﻳﮏ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ
ﺞ ﺗﺎﺭﻳﮏ ﻭ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﻴﺮﻭﻥ
ﻧﺒﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﻭﻟﯽ ﺍﻳﻦ ﻧﺎﻡ ﺭﺍ ﺭﻭﺳﻬﺎ ﺍﺯ ﮐﺪﺍﻡ ﮐﹸﻨ ﹺ
ﮐﺸﻴﺪﻧﺪ ﻭ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﻬﻧﺎﺩﻧﺪ؟
ﯽ ﻭﺍﮊﮤ
ﻆ ﺗﻮﺭﮐ ﹺ
ﻦ ﻗﻮ ﹺﻡ ﺗﺎﺟﻴﮏ« .ﺗﺎﺟﻴﮓ ﺗﻠﻔ ِ
ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﻳﻌﻨﯽ »ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﯽ
ﻝ ﻭﺍﮊﮤ ﻋﺮﺑ ﹺ
»ﺗﺎﺯﻳﮓ« )ﺑﺎ ﮒ( ﺍﺳﺖ .ﺗﺎﺯﻳﮓ ﮐە ﺍﮐﻨﻮﻥ »ﺗﺎﺯﯼ« ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻣﻌﺎﺩ ﹺ
»ﻏﺎﺯﯼ« ﺍﺳﺖ .ﻏﺎﺯﯼ ﮐﺴﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺑﺮﺍﯼ ﺗﺎﺭﺍﺝﮔﺮﻱ ﺑەﺁﺑﺎﺩﻳﻬﺎ ﻣﯽﺗﺎﺯﺩ )ﲪﻠﻪ
ﻣﯽﮐﻨﺪ( .ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺩﺭ ﺁﻏﺎﺯﻩﻫﺎﯼ ﺗﺎﺧﺖ ﻭ ﺗﺎ ﹺﺯ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺑەﻗﻠﻤﺮﻭ
ﯽ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﻋﺮﺍﻕ ﺑەﺁﻬﻧﺎ »ﺗﺎﺯﻳﮓ« ﮔﻔﺘﻨﺪ ،ﺯﻳﺮﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺗﺎﺭﺍﺝﮔﺮﻱ
ﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫ ﹺ
ﺑەﺁﺑﺎﺩﻳﻬﺎﯼ ﻋﺮﺍﻕ ﻣﯽﺗﺎﺯﻳﺪﻧﺪ )ﲪﻠﻪ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ( .ﺍﻳﻦ ﻧﺎﻡ ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮﺵ ﺗﺎﺯﺵﻫﺎﯼ
ﻋﺮﻬﺑﺎ ﺑەﺩﺭﻭﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﻓﺮﺍﮔﻴﺮ ﺷﺪ ﻭ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺑەﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺟﻬﺎﺩﮔﺮ »ﺗﺎﺯﻳﮕﺎﻥ«
ﻥ ﺍﻳﻦ ﻧﺎﻡ ﺗﻮﺳﻂ
ﺏ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺑەﮐﺎﺭ ﺑﺮﺩﻩ ﺷﺪ ِ
ﱪ ﻣﮑﺘﻮ ْ
ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ )ﺑﺎ ﮒ( .ﳔﺴﺘﻴﻦ ﺧ ﹺ
ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺗﺎﺯﺵ ﻋﺮﻬﺑﺎ ﺑە ﺳﺎﻝ ۸۵ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺑە ﺷﻬﺮ ﺑﻠﺦ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺩﺭ
ﻥ
ﺕ »ﺍﯼ ﻣﺮ ِﺩ ﺗﺎﺯﻳﮓ« ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ .ﺍﻳﻦ ﻋﺒﺎﺭﺕ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ ﮐە ﺑەﺯﺑﺎ ِ
ﻋﺒﺎﺭ ِ
ﻥ ﻳﮏ ﺯﻥ
ﻞ »ﺍﯼ ﻣﺮ ِﺩ ﺗﺎﺯﯼ« ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺯ ﺯﺑﺎ ِ
ﻋﺮﺑﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﺑەﺷﮑ ﹺ
ﻑ ﺷﻬﺮ ﺑە
ﻥ ﻋﺮﺏ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺗﺼﺮ ِ
ﺍﺯ ﺍﺷﺮﺍﻓﯽﺗﺮﻳﻦ ﺧﺎﻧﺪﺍﻥ ﺑﻠﺦ ﺍﺳﺖ ﮐە ﳎﺎﻫﺪﺍ ِ
ﻥ ﺑﺴﻴﺎﺭﯼ ﺍﺯ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﮐﺸﻴﺪﻩ ﻭ ﮐﻨﻴﺰ ﺧﻮﻳﺶ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ
ﳘﺮﺍﻩ ﺯﻧﺎﻥ ﻭ ﺩﺧﺘﺮﺍ ِ
ﻣﻮﺭﺩ ﲡﺎﻭﺯ ﺟﻨﺴﯽ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻩﺍﻧﺪ ،ﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯽ ﺩﺍﺭﺩ.
ﻆ »ﺗﺎﺯﻳﮓ« ﻣﻌﻨﺎﯼ »ﺩﴰﻦ ﻣﺘﺠﺎﻭﺯ ﺑەﺍﻳﺮﺍﻥ ﻭ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ« ﺭﺍ
ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻟﻔ ِ
ﻞ »ﺗﺎﺟﻴﮓ« ﻭ »ﺗﺎﺟﻴﮏ« ﺑﺮ
ﻣﯽﺩﻫﺪ .ﻭﻟﯽ ﭼﺮﺍ ﻭ ﭼە ﺯﻣﺎﻧﯽ ﺍﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﺑەﺷﮑ ﹺ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﺍﻃﻼﻕ ﺷﺪ ﻭ ﺳﭙﺲ ﻋﻤﻮﻣﻴﺖ ﻳﺎﻓﺖ؟
ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﺑﺮﺍﯼ ﭘﺎﺳﺦ ﺑەﺍﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ،ﻣﺎ ﮔﺰﺍﺭﺵ ﺗﺎﺭﻳﺨﻲ ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﻧﺪﺍﺭﻳﻢ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺗﮑﻴﻪ
-۴۵-
ﺑﺮ ﺁﻥ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ .ﻭﻟﯽ ﭼﻮﻥﮐە ﻣﯽﺩﺍﻧﻴﻢ ﮐە ﺗﻮﺭﮐﺎﻥﹾ –ﺑﻌﺪﻫﺎ -ﺍﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﺭﺍ ﺑﺮ
ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺍﻃﻼﻕ ﮐﺮﺩﻧﺪ ،ﻣﯽﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﮐە ﺍﺯ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎﯼ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑە ﺭﺧﺪﺍﺩﻫﺎﯼ ﺩﻳﮕ ﹺﺮ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﻣﺪﺩ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ.
ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﻋﺮﻬﺑﺎ ﺗﺎ ﺳﺎﻝ ۹۳۔ ۹۴ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﻓﺘﻮﺣﺎﺗﺸﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﺭﺍ ﺑەﭘﺎﻳﺎﻥ
ﯽ
ﯽ ﻣﺮﺯﻫﺎﯼ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﺭﺳﺎﻧﺪﻧﺪ ﻭ ﺩﺍﻣﻨﮥ ﻗﻠﻤﺮﻭﺷﺎﻥ ﺍﺯ ﻳﮏﺳﻮ ﺩﺭ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﺑﻠﺦ ﺗﺎ ﻧﺰﺩﻳﮑ ﹺ
ﯽ ﲰﺮﮐﻨﺪ ﺩﺭ ﺑﻴﺎﺑﺎﻬﻧﺎﯼ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺭﺳﻴﺪ ﻭ ﺍﺯ ﺳﻮﯼ ﺩﻳﮕﺮ ﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺷﺮﻗ ﹺ
ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎ ِ
ﯽ ﺳﻴﺮﺩﺭﻳﺎ ،ﻭ ﺍﺯ ﺳﻮﯼ ﺩﻳﮕﺮ ﺗﺎ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ .ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺳﺮﺍﺳﺮ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﺍﺯ
ﻏﺮﺑ ﹺ
ﯽ
ﻧﻈ ﹺﺮ ﺍﲰﯽ ﺩﺭ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﻋﺮﺏ ﻗﺮﺍﺭ ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ .ﺍﹶﺧﺸﺎﻳ ِﺪ ﲰﺮﮐﹶﻨﺪ )ﺷﺎ ِﻩ ﻧﻴﻤﮥ ﺷﺮﻗ ﹺ
ﯽ ﺳﻐﺪ( ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡﺷﺎﻩ ﺩﺭ ﭘﻴﻤﺎﻬﻧﺎﺋﯽ ﮐە ﺑﺎ
ﺳُﻐﺪ( ﻭ ﲞﺎﺭﺍﺧﺪﺍﻩ )ﺣﺎﮐ ﹺﻢ ﻧﻴﻤﮥ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﺏ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺑﺎﺝﮔﺰﺍﺭﯼ ﺑەﻋﺮﺏ ﺭﺍ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ.
ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍ ﹺﺭ ﻋﺮ ﹺ
ﺍﮔﺮﭼە ﻫﻨﻮﺯ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﺿﻤﻴﻤﮥ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﻋﺮﺑﯽ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺑﻞﮐە ﺍﻣﻮﺭﺷﺎﻥ ﺩﺭ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ )ﺍﹶﺧﺸﺎﻳﺪ ﻭ ﲞﺎﺭﺍﺧﺪﺍ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡﺷﺎﻩ( ﺑﻮﺩ ﻭﻟﯽ ﻗﻠﻤﺮ ﹺﻭ
ﺖ ﺣﮑﻮﻣﺖﮔﺮﺍ ِ
ﺩﺳ ِ
ﻕ ﲰﺮﮐﻨﺪ ﺩﺭ ﺁﻥﺳﻮﯼ ﺭﻭ ِﺩ ﺳﻴﺮﺩﺭﻳﺎ ﻭ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ
ﺖ ﻋﺮﺏ ﺩﺭ ﺷﺮ ﹺ
ﯽ ﺣﺎﮐﻤﻴ ِ
ﺍﲰ ﹺ
ﯽ ﺭﻭ ِﺩ ﺁﻣﻮﺩﺭﻳﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺭﮐﺴﺘﺎﻥ ﳘﺴﺎﻳﻪ
ﯽ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﺩﺭ ﻓﺮﺍﺳﻮﯼ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﺑﻴﺎﺑﺎﻬﻧﺎﯼ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﻣﯽﺷﺪ .ﺩﺭ ﺁﻥ ﺳﺎﻝ ﺑﺮﺍﯼ ﳔﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎﺭ ﻣﻴﺎﻥ ﺣﺎﮐﻤﻴﺖ ﻋﺮﺏ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻭ ﭘﺎﺩﺷﺎﻫﯽ
ﮐﺎﺷﻐﺮ ﺭﺍﺑﻄﮥ ﺳﻔﺎﺭﰐ ﺑﺮ ﻗﺮﺍﺭ ﺷﺪ ﻭ ﺍﻳﻦ ﺩﺭ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺳﺎﻝ ﻋﻤﺮ ﺣَﺠّﺎﺝ ﺛﹶﻘﹶﻔﯽ
ﺖ ﻋﺮﺍﻕ ﻭ ﺍﻳﺮﺍﻥ۔ ﺑﻮﺩ .ﺍﻳﻦ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﻧﻴﺰ ﺑەﺗﻮﺳﻂ ﻗﹸﺘَﻴﺒﻪ ﺍﺑﻦ ﻣُﺴﻠِﻢ
۔ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍ ﹺﺭ ﻭﻗ ِ
ﺖ ﻣَﺮﻭ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﺑﺎ ﻣﺮﮐﺰﻳ ِ
ﻥ ﻋﺮﺏ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﺑﺎﻫِﻠﯽ ﺑﺮﻗﺮﺍﺭ ﺷﺪ ﮐە ﻓﺮﻣﺎﻥﺩ ِﻩ ﺟﻬﺎﺩﮔﺮﺍ ِ
ﻥ ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍ ﹺﺭ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ )ﻭﺍﻟﯽ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ( ﺭﺍ ﺩﺍﺷﺖ .ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ ﺍﻋﻀﺎﯼ
ﺑﻮﺩ ﻭ ﻋﻨﻮﺍ ِ
ﺐ ﻗﺘﻴﺒﻪ ﺑﺮﺍﯼ ﻣﺬﺍﮐﺮﻩ ﺑﺎ ﺷﺎ ِﻩ ﮐﺎﺷﻐﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺷﺪﻧﺪ
ﻫﻴﺄﺕ ﺳﻔﺎﺭﰐ ﮐە ﺍﺯ ﺟﺎﻧ ﹺ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﻭ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ
ﮔﺰﺍﺭﺷﯽ ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ ،ﻭﻟﯽ ﺗﻮﺍﻥ ﭘﻨﺪﺍﺷﺖ ﮐە ﺍﺯ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﺩﻭﺯﺑﺎﻧﻪ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺩﻭﺯﺑﺎﻧﻪ ﻋﺮﻬﺑﺎﺋﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐە ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻣﯽﺩﺍﻧﺴﺘﻨﺪ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ،ﻭ ﭼﻮﻥﮐە ﺩﺭ
ﻭ ﺍﺯ ﻧﺴﻠﻬﺎﯼ ﺩﻭﻡ ﻭ ﺳﻮ ﹺﻡ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺟﺎﮔﻴﺮﺷﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻭ ﺁﺑﺎﺩﻳﻬﺎﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺑەﺩﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪﻩ ﻭ ﺩﺭ ﮐﻨﺎﺭ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥﹾ ﺑﺰﺭﮒ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ
-۴۶-
ﯽ
ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺭﺍ ﺑە ﺭﻭﺍﻧﯽ ﻣﯽﺩﺍﻧﺴﺘﻨﺪ .ﺍﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﺍﺳﺖ ﮐە ﻣﺎ ﺍﺯ ﺑﺎﺯﺧﻮﺍﻧ ﹺ
ﻻﺑەﻻﯼ ﺳﻄﻮﺭ ﮔﺰﺍﺭﺷﻬﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨﯽ ﻣﯽﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺑﮑﺸﻴﻢ .ﻣﺜﻼﹰ ،ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ
ﻥ ﺷﺮﻗﯽ ،ﺍﺯ ﮔﺰﺍﺭﺷﯽ ﮐە ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑە
ﻥ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺟﺎﮔﻴﺮﺷﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﻓﺎﺭﺳﯽﺯﺑﺎﻥ ﺷﺪ ِ
ﻥ
ﺳﺎﻝ ۱۰۵ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺍﺳﺖ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐە ﺍﺳ ِﺪ ﻗﺴﺮﯼ ،ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍﺭ ﻭﻗﺖ ﺍﻳﺮﺍ ِ
ﺖ ﺑﻠﺦ ،ﺑﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﺍﺯ ﺧﺘﻼﻥ ﺑﺮﮔﺸﺘﻪ ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺑﭽﻪﻫﺎﯼ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ
ﺷﺮﻗﯽ ﺑﺎ ﻣﺮﮐﺰﻳ ِ
ﺑﻠﺦ ﺑەﭘﻴﺸﻮﺍ ﹺﺯ ﺁﻬﻧﺎ ﺭﻓﺘﻪﺍﻧﺪ ﻭ ﺗﺼﻨﻴﻔﯽ ﺑە ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﻨﺪ ﮐە ﺩﺭ ﺁﻥ
ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ »ﺍﺯ ﺧَﺘﻼﻥ ﺁﻣﺪﯼ ،ﺑﺮﻭ ﺗﺒﺎﻩ ﺁﻣﺪﯼ ،ﺯﺍﺭ ﻭ ﻧﺰﺍﺭ ﺁﻣﺪﯼ« .ﺍﻳﻦ ﻋﺒﺎﺭﺕ ﺭﺍ
ﻃﱪﯼ ﺑە ﺷﮑﻞ ﺍﺻﻠﯽ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ .ﺍﻳﻦ ﺭﺍ ﺑﭽﻪﻫﺎﯼ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺑﻠﺦ ﺑە ﭘﺪﺭﺍﻥ ﻭ
ﻥ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﻣﯽﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ ﺯﻳﺮﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺗﺎﺭﺍﺝﮔﺮﻱ ﺭﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺑﺎ ﺩﺳﺖ ﺧﺎﻟﯽ
ﺧﻮﻳﺸﺎ ِ
ﺏ ﺟﻬﺎﺩﮔ ﹺﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺑﺮﺍﯼ
ﺐ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﮐە ﻋﺮ ﹺ
ﺑﺮﮔﺸﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ .ﻧﺰﺩ ﻋﺮﻬﺑﺎ ﻋﻴ ﹺ
ﺗﺎﺭﺍﺝ ﺑە ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﯽ ﮐە »ﺩﻳﺎﺭ ﮐﺎﻓﺮﺍﻥ« ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ ﻟﺸﮑﺮ ﺑﮑﺸﺪ ﻭ ﺑﺎ ﺩﺳﺖ ﺧﺎﻟﯽ
ﻥ ﺑﭽﻪﻫﺎﯼ ﺗﺎﺭﺍﺝﺷﺪﻩ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺧﻮﺩﺵ ﻧﻪﺁﻭﺭَﺩ.
ﺑﺮﮔﺮﺩﺩ ﻭ ﮐﺎﻻﻫﺎ ﻭ ﺯﻧﺎ ِ
ﻝ ۱۱۷ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺩﺭ
ﻥ ﺳﺎ ﹺ
ﻦ ﻣﻬﺮﮔﺎ ِ
ﺩﺭ ﮔﺰﺍﺭﺵ ﺩﻳﮕﺮﯼ ﮐە ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑە ﺟﺸ ﹺ
ﻑ( ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺩﺭ
ﻥ )ﻳﻌﻨﯽ ﺍﺷﺮﺍ ِ
ﺕ ﺩﻫﮕﺎﻧﺎ ِ
ﺷﻬ ﹺﺮ ﺑﻠﺦ ﺍﺳﺖ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐە ﮐﻼﻧﺘ ﹺﺮ ﻫﻴﺄ ِ
ﺖ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ۔ ﺳﺨﻦﺭﺍﻧﯽﺋﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺑﯽﺁﻥﮐە
ﺣﻀﻮ ﹺﺭ ﺍﺳﺪ ﻗﺴﺮﯼ ۔ﻓﺮﻣﺎﻥﺩﺍ ﹺﺭ ﻭﻗ ِ
ﯽ
ﯽ ﺍﻭ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﺳﺪ ﻗﺴﺮﯼ ﻳﺎ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﳎﻠﺲ ﺍﻭ ﺗﺮﲨﻪ ﺷﻮﺩ )ﺗﺮﲨﮥ ﻋﺮﺑ ﹺ
ﺳﺨﻨﺮﺍﻧ ﹺ
ﺍﻳﻦ ﺳﺨﻦﺭﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻃﱪﯼ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ(.
ﺳﭙﺲ ﺩﺭ ﮔﺰﺍﺭﺵ ﺭﺧﺪﺍﺩﻫﺎﯼ ﺩﻩ ﺳﺎﻝ ﺑﻌﺪ ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐە ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﮐە
ﻥ
ﯼ ﺍﺑﻮﻣﺴﻠ ﹺﻢ ﺧﺮﺍﺳﺎﻧﯽ ﺷﺮﮐﺖ ﺩﺍﺭﻧﺪ ﳘﮕﯽﺷﺎﻥ ﺑەﺯﺑﺎ ِ
ﺖ ﺿ ِﺪ ﺍﻣﻮ ﹺ
ﺩﺭ ﻬﻧﻀ ِ
ﺐ »ﺍﹶﺑﻨﺎﺀ« )ﻳﻌﻨﯽ ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ( ﺩﺍﺭﻧﺪ ﮐە ﺑەﻣﻌﻨﺎﯼ
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ ﻭ ﻟﻘ ﹺ
»ﻋﺮﺏﺯﺍﺩﮔﺎﻥ« ﺍﺳﺖ» .ﺍﺑﻨﺎﺀ« ﺑەﻋﺮﻬﺑﺎﺋﯽ ﺩﺭ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽﺷﺪ ﮐە ﺯﺑﺎﻥ
ﯽ ﺩَﺭﯼ ﺭﺍ ﺑەﺭﻭﺍﻧﯽ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ ﻭ ﺍﻧﺘﺴﺎﺑﺸﺎﻥ ﻧﻪ ﺑەﻗﺒﻴﻠﮥ ﭘﺪﺭﻱ ﺑﻞﮐە ﺑە
ﭘﺎﺭﺳ ﹺ
ﺯﻳﺴﺖﮔﺎﻫﺸﺎﻥ ﺑﻮﺩ )ﳘﭽﻮﻥ :ﻣﺮﻭﯼ ،ﻣﺮﻭﺭﻭﺩﯼ ،ﻫَﺮَﻭﯼ ،ﺗِﺮﻣِﺬﯼ ،ﻧﻴﺸﺎﺑﻮﺭﯼ،
ﺑﻠﺨﯽ ،ﲞﺎﺭﯼ ،ﺗﻮﺳﯽ ،ﻭ ﺍﻣﺜﺎﻝ ﺍﻳﻨﻬﺎ(.
-۴۷-
ﻥ ﳘﺴﺎﻳﮥ ﺷﺮﻗﯽ ﻭ
ﺖ ﻫﺠﺮﯼ ﺗﻮﺭﮐﺎ ِ
ﯽ ﺳﺪﮤ ﳔﺴ ِ
ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺁﻥﮐە ﺩﺭ ﺩﻫﮥ ﭘﺎﻳﺎﻧ ﹺ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺑﺎ ﻣﺮﺩﻣﯽ ﺭﻭﺑەﺭﻭ ﺷﺪﻧﺪ ﮐە ﺑﺎ ﺁﻬﻧﺎ ﺑەﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺳﺨﻦ
ﴰﺎﻟ ﹺ
ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ ﻭﻟﯽ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻧﺒﻮﺩﻧﺪ ﻭ ﺗﻮﺭﮐﺎﻥ ﻣﯽﺩﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐە »ﺗﺎﺯﻳﮓ« ﺍﺳﺘﻨﺪ ﺯﻳﺮﺍ ﻧﺎﻡ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﮐە ﺑەﺗﻮﺭﮐﺴﺘﺎﻥ
ﻥ ﳘﺴﺎﻳﻪﺷﺎﻥ ﻳﺎ ﺍﺯ ﺑﺰﺭﮔﺎ ِ
ﺗﺎﺯﻳﮓ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﻣﯽﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ ﺷﻨﻴﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ .ﺩﺭ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﮐە ﻋﻤﻮ ﹺﻡ ﻋﺮﻬﺑﺎﯼ ﺟﺎﮔﻴﺮﺷﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ
ﻥ
ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﺯﺑﺎﻥ ﺷﺪﻧﺪ ﺭﺧﺪﺍﺩﻫﺎ ﺑەﮔﻮﻧﻪﺋﯽ ﺑەﭘﻴﺶ ﺭﻓﺖ ﮐە ﺗﻮﺭﮐﺎ ِ
ﯽ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺑە ﳘﮥ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐە ﺑە ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ
ﺍﻃﺮﺍﻑ ﻣﺮﺯﻫﺎﯼ ﺷﺮﻗﯽ ﻭ ﴰﺎﻟ ﹺ
ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ »ﺗﺎﺟﻴﮓ« ﮔﻔﺘﻨﺪ.
ﯽ
ﺩﺭ ﻧﻴﻤﮥ ﺩﻭ ﹺﻡ ﺳﺪﮤ ﭼﻬﺎﺭﻡ ﻫﺠﺮﯼ ﺑەﺳﺒﺐ ﺗﻀﻌﻴﻒ ﺷﺪﻥ ﺍﻣﺎﺭﺕ ﺳﺎﻣﺎﻧ ْ
ﯽ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﺭﺍ
ﯽ ﻣﺎ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧ ﹺ
ﻥ ﺍﻃﺮﺍﻑ ﻣﺮﺯﻫﺎﯼ ﺷﺮﻗﯽ ﻭ ﴰﺎﻟ ﹺ
ﺗﻮﺭﮐﺎ ِ
ﻣﻮﺭﺩ ﺗﺎﺧﺖ ﻭ ﺗﺎﺯ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻧﺪ ،ﻭ ﺳﺮﺍﳒﺎﻡ ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺧ ﹺﺮ ﺩﻫﮥ ۳۷۰ﺧﻮﺭﺷﻴﺪﯼ ﺳﻐﺪ
ﺕ
ﯼ ﺗﻮﺭﮐﺎﻥ ﺑەﺍﺷﻐﺎﻝ ﺗﻮﺭﮐﺎﻧﯽ ﺩﺭﺁﻣﺪ ﮐە ﺍﻣﺎﺭ ِ
ﮒ ﺻﺪﻫﺰﺍﺭ ﹺ
ﺵ ﺑﺰﺭ ِ
ﺩﺭ ﻳﮏ ﺧﺰ ﹺ
ﺖ ﺗﻮﺭﮐﯽ ﺩﺍﺩﻧﺪ .ﺍﻳﻦ
ﻞ ﻧﻮﻋﯽ ﺳﻠﻄﻨ ِ
ﺳﺎﻣﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﻭﺭﺍﻧﺪﺍﺧﺘﻨﺪ ﻭ ﺩﺭ ﺳﻐﺪ ﺗﺸﮑﻴ ﹺ
ﯽ
ﺗﻮﺭﮐﻬﺎ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺩﺭ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﻭ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﳘﺴﺎﻳﮥ ﺟﻨﻮﺑﯽ ﻭ ﻏﺮﺑ ﹺ
ﺧﻮﻳﺶ ﺭﺍ ﺗﺎﺟﻴﮓ ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ .ﺍﺯ ﺁﻥ ﺯﻣﺎﻥ ﺑﻮﺩ ﮐە »ﺗﻮﺭﮎ ﻭ ﺗﺎﺟﻴﮏ« ﻣﺘﺪﺍﻭﻝ ﺷﺪ
ﮐە ﺗﺎ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻆ »ﺗﺎﺟﻴﮏ« ﺩﺭ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺎ »ﺗﺎﺕ« ﻭ »ﭼﻴﮏ«
ﺍﻳﻦﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﮐە ﻟﻔ ِ
ﻥ ﺟﺎﮔﻴﺮﺷﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﻧﺎﺗﻮﻟﯽ
ﻆ ﻣﻐﻮﻟﯽ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺩﺭ ﻣﻴﺎﻥ ﺗﻮﺭﮐﺎ ِ
ﮐە ۔ﮔﻮﻳﺎ۔ ﺩﻭ ﻟﻔ ِ
ﺭﻭﺍﺝ ﻳﺎﻓﺖ ﻭ »ﺗﺎﺕﭼﻴﮏ« ﻭ »ﺗﺎﺕﭼﻴﮏﻟﹶﺮ« ﺭﺍ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ» .ﺗﺎﺕﭼﻴﮏ«
ﻆ »ﺗﺎﺟﻴﮏ« ﻫﻴﭻ ﺍﻫﺎﻧﺘﯽ ﻬﻧﻔﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻭ
ﻆ ﺍﻫﺎﻧﺖﺁﻣﻴﺰ ﺍﺳﺖ ،ﻭﻟﯽ ﺩﺭ ﻟﻔ ِ
ﻳﮏ ﻟﻔ ِ
ﻥ ﺣﺎﮐﻢﺷﺪﻩ ﺑﺮ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﻩﻫﺎﯼ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻥ
ﻆ ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺗﻮﺭﮐﺎ ِ
ﻟﻔ ِ
ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﺑەﮐﺎﺭ ﺑﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﭘﻴﻮﻧﺪﺷﺎﻥ ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺗﻮﺭﮐﺎﻥ ﺩﺭﺑﺎﺭﮤ
ﮑﻴّﻪ« ﺭﺍ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ
ﻆ »ﺗﺎﺟﻴ ِ
ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺑەﮐﺎﺭ ﺑﺮﺩﻧﺪ ﻭ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻭ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ،ﺣﺘّﺎ ﻟﻔ ِ
ﻭ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ﻭ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﻬﺑﺎ ﺑﺮﺍﯼ ﻣﺎ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ» .ﺗﺎﺕ« ﻭ »ﺗﺎﺕ ﭼﻴﮏ« ﺗﺎ ﭘﻴﺶ ﺍﺯ
-۴۸-
ﻥ ﺻﻔﻮﯼ ﺍﺯ ﺍﻧﺎﺗﻮﻟﯽ ﺑەﺩﺭﻭﻥ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﺒﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻣﺎ
ﻥ ﻗﺰﻟﺒﺎﺷﺎ ِ
ﻭﺍﺭﺩ ﺷﺪ ِ
ﻫﻴﭻ ﺍﺛﺮﯼ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﳕﯽﺑﻴﻨﻴﻢ .ﻳﻌﻨﯽ ﺍﻳﻦ ﻭﺍﮊﻩ ﺑﺎ ﺁﻬﻧﺎ ﺑەﺍﻳﺮﺍﻥ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺷﺪﻩ
ﻭﻟﯽ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻋﻤﻮﻣﻴﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ ﻭ ﻓﻘﻂ ﺑﺮ ﻣﺮﺩﻣﺎﻧﯽ ﺍﻃﻼﻕ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﮐە ﺗﻮﺳﻂ
ﯽ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺗﺎﺭﺍﻧﺪﻩ
ﻗﺰﻟﺒﺎﺷﺎﻥ ﺯﻳ ﹺﺮ ﻓﺸﺎﺭﻫﺎﯼ ﺳﺨﺖ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺍﺯ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺑﻮﻣ ﹺ
ﻥ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﻭ ﺟﺎﻫﺎﺋﯽ ﺍﺯ
ﻣﯽﺷﺪﻩﺍﻧﺪ .ﻣﺮﺩﻣﯽ ﮐە ﺑﺎ ﻧﺎﻡ ﻗﻮ ﹺﻡ ﺗﺎﺕ ﺩﺭ ﮐﺸﻮﺭ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎ ِ
ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﭘﺮﺍﮐﻨﺪﻩ ﺍﺳﺘﻨﺪ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﺍﻧﺪ ﻭ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺍﺭﻧﺪ .ﳘﻴﻦ ﺳﺒﺐ ﺷﺪﻩ ﮐە
ﻆ ﺗﺎﺟﻴﮏ ﻭ ﺗﺎﺕ ﺭﺍ ﻳﮑﯽ ﺑﭙﻨﺪﺍﺭﻧﺪ؛ ﻭﻟﯽ ﺍﻳﻦ ﺧﻄﺎ ﺍﺳﺖ .ﮐﺴﺎﻧﯽ
ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺩﻭ ﻟﻔ ِ
ﮐە ﭘﻨﺪﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ ﺗﺎﺟﻴﮏ ﺑەﻣﻌﻨﺎﯼ ﻏﻴ ﹺﺮ ﺗﻮﺭﮎﺯﺑﺎﻥ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﺮ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﻭ ﻏﻴﺮ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ
ﺍﻃﻼﻕ ﻣﯽﺷﻮﺩ ﻧﻴﺰ ﭘﻨﺪﺍﺭﺷﺎﻥ ﺧﻄﺎ ﺍﺳﺖ؛ ﺯﻳﺮﺍ ﻣﺎ ﺩﺭ ﺟﺎﺋﯽ ﻧﺪﻳﺪﻩﺍﻳﻢ ﮐە ﺗﻮﺭﮐﻬﺎ
ﻣﺮﺩﻣﯽ ﻏﻴ ﹺﺮ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺭﺍ ﺗﺎﺟﻴﮏ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ .ﻫﻴﭻ ﻧﺎﻣﯽ ﺭﺍ ﳕﯽﺷﻮﺩ ﮐە ﺑﯽﺗﮑﻴﻪ
ﺑﺮ ﺩﺍﺩﻩﻫﺎﯼ ﺗﺎﺭﻳﺨﯽ ﻭ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﭘﻨﺪﺍﺭ ﻣﻌﻨﺎ ﮐﺮﺩ .ﻣﺮﺩﻣﯽ ﮐە ﺑﺎ ﻧﺎﻡ ﻗﻮﻡ ﺗﺎﺕ ﺩﺭ
ﻥ ﺟﺎﮔﻴﺮﺷﺪﻩ
ﻥ ﺁﻥ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﺍﺳﺘﻨﺪ ﮐە ﺗﻮﺭﮐﺎ ِ
ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﻣﯽﺯﻳﻨﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻮﻣﻴﺎ ِ
ﺩﺭ ﺁﻥ ﺳﺮﺯﻣﻴﻦ ﻫﻨﻮﺯ ﭘﺲ ﺍﺯ ﭼﻨﺪﺻﺪ ﺳﺎﻝ ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻪﺍﻧﺪ ﮐە ﺁﻧﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﻮﺭﮎ ﮐﻨﻨﺪ ﺩﺭ
ﻥ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﻮﺭﮎ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ.
ﺣﺎﻟﯽ ﮐە ﻋﻤﺪﮤ ﺑﻮﻣﻴﺎ ِ
ﻥ ﻣﺮﺩ ﹺﻡ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﳘﭽﻮﻥ ﺭﻭﻧ ِﺪ
ﺭَﻭَﻧ ِﺪ )ﭘﹺﺮﻭﺳَﮥ( ﺗﻮﺭﮎﺯﺑﺎﻥ ﺷﺪ ِ
ﻥ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ ﺳﻐﺪ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺩﺭﺍﺯﯼ ﺩﺍﺭﺩ ﮐە ﺯﻳﺮ
ﻥ ﺑﻮﻣﻴﺎ ِ
ﺗﻮﺭﮎﺯﺑﺎﻥ ﺷﺪ ِ
ﮎ ﺟﺎﮔﻴﺮﺷﺪﻩ ﻭ ﺣﺎﮐﻢﺷﺪﻩ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎ ﺍﳒﺎﻡ ﮔﺮﻓﺘﻪ
ﺕ ﺗﻮﺭ ِ
ﻓﺸﺎ ﹺﺭ ﲨﺎﻋﺎ ِ
ﯼ
ﺍﺳﺖ ،ﻭ ﺟﺎﯼ ﺳﺨﻦ ﺩﺭﺑﺎﺭﻩﺍﺵ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺩﻓﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ .ﻫﻨﻮﺯ ﻫﻢ ﺭَﻭَﻧ ِﺪ ﺗﻮﺭﮎﺳﺎﺯ ﹺ
ﯽ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩ ﺩﺭ ﮐﺸﻮﺭﻫﺎﯼ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﻭ ﺍﻭﺯﺑﮑﺴﺘﺎﻥ ﺗﻮﺳﻂ ﺩﻭﻟﺘﻬﺎﯼ
ﻥ ﺑﻮﻣ ﹺ
ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎ ِ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ
ﺁﻥ ﮐﺸﻮﺭﻫﺎ ﺑەﻃﻮ ﹺﺭ ﺳﻴﺴﺘﻤﺎﺗﻴﮏ ﺩﻧﺒﺎﻝ ﻣﯽﺷﻮﺩ .ﻫﻨﻮﺯ ﻫﻢ ﺑﻮﻣﻴﺎ ِ
ﯽ ﺧﻮﻳﺶ ﺭﺍ ﺩﺭ
ﮐﺸﻮﺭﻫﺎﯼ ﺁﺫﺭﺑﺎﻳﺠﺎﻥ ﻭ ﺍﻭﺯﺑﮑﺴﺘﺎﻥ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐە ﻫﻮﻳﺖ ﺍﻳﺮﺍﻧ ﹺ
ﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ
ﺷﺮﺍﻳﻂ ﺳﺨﺖ ﻭ ﺩﺷﻮﺍﺭﯼ ﻧﮕﺎﻩ ﺩﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ ،ﳘﭽﻨﺎﻥ ﮐە ﮐﹸﺮﺩﺍ ِ
ﺖ ﺗﻮﺭﮐﻴﻪ ﺍﺯ
ﯼ ﺩﻭﻟ ِ
ﺗﻮﺭﮐﻴّﻪ ﺯﻳﺮ ﻓﺸﺎﺭﻫﺎﯼ ﺳﺨﺖ ﻭ ﺩﺷﻮﺍ ﹺﺭ ﺑﺮﻧﺎﻣﮥ ﺗﻮﺭﮎﺳﺎﺯ ﹺ
ﻥ ﺧﻮﻳﺶ ﭘﺎﺱﺩﺍﺭﯼ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﻭ
ﺖ ﺧﻮﺩﺷﺎﻥ ﺟﺎﻧﺎﻧﻪ ﻭ ﺑﺎ ﺩﺍﺩﻥ ﺧﻮ ِ
ﻫﻮﻳ ِ
-۴۹-
ﺧﻮﺍﻫﻨﺪ ﮐﺮﺩ.
ﻆ »ﺗﺎﺟﻴﮓ« ﭘﺪﻳﺪ ﺁﻣﺪ ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐە ﺭﻭﺳﻬﺎ
ﺑەﻫﺮﺣﺎﻝ ،ﺍﺯ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﮐە ﻟﻔ ِ
ﻑ ﺧﺎﺻﯽ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺗﺎﺯﻩﺳﺎﺯ ﻬﻧﺎﺩﻧﺪ ﻫﻴﭻ
ﯽ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺑە ﻫﺪ ِ
ﻧﺎ ﹺﻡ ﺳﺎﺧﺘﮕ ﹺ
ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﯽ ﻧﺎ ﹺﻡ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﻧﺪﺍﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ .ﺭﻭﺳﻬﺎ ﻧﺎﻡ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻧﺎ ﹺﻡ
ﺗﻮﺭﮐﺴﺘﺎﻥ ﻣﺘﺪﺍﻭﻝ ﮐﺮﺩﻧﺪ .ﳎﺎﻝ ﺳﺨﻦ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺑﺎﺭﻩ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﮔﻔﺘﺎﺭ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﻭﻟﯽ
ﳘﻴﻦ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﮐﻨﻢ ﮐﻪ ،ﺍﺯ ﺁﳒﺎ ﮐە »ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ« ﺑەﻣﻌﻨﺎﯼ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ
ﻕ ﺍﻳﺮﺍﻥﺯﻣﻴﻦ ﺍﺳﺖ ،ﲰﺮﮐﻨﺪ ﻭ ﲞﺎﺭﺍ ﺗﺎ ﺗﺮﻣﺬ ﻭ ﺳﺮﺯﻣﻴﻨﻬﺎﯼ
ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﺯﺑﺎﻥ ﺩﺭ ﺷﺮ ﹺ
ﯽ ﺍﻭﺯﺑﮑﺴﺘﺎﻥ ﻧﻴﺰ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ
ﯽ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﺩﺭ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﮐﻨﻮﻧ ﹺ
ﺖ ﻣﺮﺯﻫﺎﯼ ﴰﺎﻟ ﹺ
ﭘﺸ ِ
ﯽ ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ .ﺩﺭ ﺍﻳﻦ
ﻦ ﺗﺎﺟﻴﮑﺎﻥ( ﺍﺳﺖ ﻧﻪ ﳘﻴﻦ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﮐﻨﻮﻧ ﹺ
)ﻳﻌﻨﯽ ﺳﺮﺯﻣﻴ ﹺ
ﯽ ﮐﺸﻮ ﹺﺭ ﺍﻭﺯﺑﮑﺴﺎﻥ
ﺶ ﺍﻳﺮﺍﻧﯽﺯﺑﺎﻥﻣﺎﻧﺪﮤ ﻧﻴﻤﮥ ﺟﻨﻮﺑ ﹺ
ﻣﻔﻬﻮﻡ» ،ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎﻥ« ﲞ ﹺ
ﺩﺭ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﲞﺎﺭﺍ ﻭ ﲰﺮﮐﻨﺪ ﻭ ﺗِﺮﻣِﺬ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﺑﺮ ﻣﯽﮔﻴﺮﺩ.
-۵۰-