Amazonia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Amazon_rainforest.jpg/330px-Amazon_rainforest.jpg)
Amazonia (port. Amazônia, hiszp. Amazonía, fr. Amazonie, niderl. Amazoneregenwoud, ang. Amazonia) – region w Ameryce Południowej w dorzeczu Amazonki, na obszarze Boliwii, Brazylii, Ekwadoru, Gujany, Gujany Francuskiej, Kolumbii, Peru, Surinamu i Wenezueli obejmujący Nizinę Amazonki, południową część Wyżyny Gujańskiej i północno-zachodnią część Wyżyny Brazylijskiej[1][2]. Teren ten zajmuje obszar 7 mln km², z czego około 5,5 mln km² zajmuje amazoński las deszczowy selwa (port. Floresta Amazônica, hiszp. Selva Amazónica) – wilgotny las liściasty leżący na terenie dziewięciu państw: Brazylii (60% lasu deszczowego), Peru (13%, drugie po Brazylii), Kolumbii, Wenezueli, Ekwadoru, Boliwii, Gujany, Surinamu i Gujany Francuskiej. Cztery z nich noszą wobec tego nazwę krajów amazońskich. Amazonia stanowi ponad połowę wszystkich lasów deszczowych oraz największy i najbogatszy gatunkowo obszar na planecie.
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Nazwa Amazonia powstała podobno w związku z wojną, którą Francisco de Orellana toczył z plemieniem Tapuya i z innymi plemionami Południowej Ameryki, gdzie kobiety, według zwyczaju plemienia, walczyły razem z mężczyznami. Opisy Orellany mogą być wierne, jednak niektórzy historycy spekulują, czy Orellana nie pomylił miejscowych mężczyzn noszących spódniczki z trawy z kobietami. Orellana zapożyczył nazwę od starożytnych Amazonek z Azji i Afryki opisanych przez Herodota i Diodora w legendach starożytnej Grecji.
Flora i fauna
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Amazon_57.53278W_2.71207S.jpg/220px-Amazon_57.53278W_2.71207S.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Giant_Waxy_Monkey_Frog.jpg/220px-Giant_Waxy_Monkey_Frog.jpg)
Las deszczowy podzielony jest na poszczególne piętra, na których żyją różne organizmy, przystosowane do określonej ilości światła i rodzaju pożywienia. Najwyższe piętro ekosystemu tworzą korony wysokich drzew, np. drzewa kapokowego, które wyrasta 10 m ponad sklepienie lasu. Panują tam specyficzne warunki klimatyczne, jest bardziej sucho i wietrznie. W takich warunkach drzewa wykorzystują mniejsze liście, co chroni je przed nadmierną utratą wody, a nasiona są rozsiewane przez wiatr. W ich koronach żyją duże ptaki, np. harpia wielka.
Poniżej znajdują się dość zwarte korony niższych drzew, wyrastających na wysokość 35–45 m. Grubość tego piętra wynosi 6–8 m. Występuje w nim ogromne bogactwo roślin i zwierząt: mchy, porosty, pnącza, mnogość owoców, większość żyjących w dżungli ptaków, gadów i ssaków. Wiele zwierząt spędza w koronach drzew całe życie.
Do poszycia lasu dociera w wielu miejscach zaledwie 1% światła słonecznego, dlatego roślinność jest bardzo skąpa. To królestwo „sprzątających” las owadów odżywiających się zbutwiałymi liśćmi, obumarłymi drzewami i padliną. Górskie lasy równikowe i lasy deszczowe porastają obszary położone do wysokości 1000–3000 m n.p.m. Jest tam chłodniej i bardziej wietrznie. Drzewa są zatem niższe, a podszycie gęstsze. Drzewa rosną bardzo blisko siebie, z gałęzi zwieszają się korzenie epifitów, np. orchidei, i roślin ananasowatych. Lasy deszczowe, w wielu miejscach niemożliwe do przebycia, są siedliskiem dla wielu gatunków ptaków i motyli.
Geografia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Amazon_CIAT_%285%29.jpg/220px-Amazon_CIAT_%285%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Aerial_view_of_the_Amazon_Rainforest.jpg/220px-Aerial_view_of_the_Amazon_Rainforest.jpg)
Amazonia znajduje się głównie na terenie dorzecza Amazonki i jej ponad 1100 dopływów. Dorzecze zostało ukształtowane w czasie paleozoiku, pomiędzy 500 a 200 milionów lat temu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Roots_by_cesarpb.jpg/220px-Roots_by_cesarpb.jpg)
Panuje tam wilgotny klimat równikowy o wysokiej średniej sumie opadów (do 4000 mm), ze średnimi rocznymi temperaturami od 24 do 27 °C.
Do lat 70. XX w. obszar był bardzo słabo zagospodarowany i zamieszkany głównie przez łowiecko-zbieracze ludy tubylcze, takie jak Pirahã i Yanomami. Od tego czasu, w związku z licznymi programami osadniczymi (zwłaszcza w Brazylii), rozwija się w Amazonii chów bydła oraz górnictwo – głównie rud żelaza, manganu, cyny i glinu.
Lasy Amazonii są zwane „zielonymi płucami świata”.
W lasach Amazonii wciąż mieszkają plemiona, które nie miały styczności z cywilizacją[3].
Susza w 2005
[edytuj | edytuj kod]W 2005 część dorzecza Amazonki została dotknięta najgorszą od 100 lat suszą[4]. Były również wskazania, że rok 2006 mógł być kolejnym rokiem suszy[5]. Artykuł z 23 lipca 2006 w brytyjskiej gazecie „The Independent” donosił o badaniach wykonanych przez Woods Hole Research Center, wykazujących, że las w swojej obecnej postaci może przetrwać jedynie trzy lata suszy[6][7]. Naukowcy z brazylijskiego National Institute of Amazonian Research utrzymują, że skutki suszy oraz wycinania lasu w tamtym klimacie mogą doprowadzić do punktu krytycznego, po przekroczeniu którego las nieodwracalnie zacząłby umierać[8]. Wymarcie lasu i jego zamiana w sawannę lub pustynię miałyby katastrofalne skutki dla ziemskiego klimatu.
Według WWF, zmiany klimatu w połączeniu z wycinaniem lasu nasilają efekt wysychania martwych drzew, co stwarza zagrożenie pożarami[9].
Pożary w 2019
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Zdecydowanie większa liczba pożarów, która w stosunku do poprzedniego roku wzrosła o 84%, strawiła znaczny obszar lasów deszczowych[10][11]. Według NASA pożary wzniecane poprzez podłożenie ognia, są efektem oczyszczania przez człowieka pól uprawnych i pastwisk oraz wypalaniem dżungli pod nowe inwestycje[12]. Zniszczenia zagrażają całemu ekosystemowi Amazonii, która produkuje do 6% tlenu w skali światowej[11][13].
Spory polityczne
[edytuj | edytuj kod]Niektórzy politycy i dziennikarze uważają, że Amazonia jest obszarem międzynarodowym i należy do całej ludzkości. Al Gore powiedział w 1989: „W przeciwieństwie do tego, co myślą Brazylijczycy, Amazonia nie jest ich własnością, należy do nas wszystkich”[14]. W brazylijskiej prasie temat wywołuje wiele kontrowersji, rząd i społeczeństwo uważają, że takie argumentowanie uderza w ich narodową suwerenność[15].
W maju 2008 „The New York Times” opublikował artykuł pt. Czyj więc jest ten las?[16] Artykuł ten wzbudził wiele kontrowersji w Brazylii[17][18], zmuszając prezydenta Lulę do odpowiedzi, że „Amazonia należy do Brazylijczyków”[19], następnie do dalszych agresywniejszych wypowiedzi: „Amerykanie nie posiadają prawa moralnego, aby zgłaszać jakieś pretensje co do Amazonii, wskazują palcami brudnymi od ropy.”[20][21]
W Brazylii trwa publiczna dyskusja, czy Amazonia może być zaatakowana, co doprowadziłoby do wojny[22]. Granica państwa jest patrolowana i strzeżona przez brazylijską armię[23][24]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Amazonia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2011-05-14] .
- ↑ Nazewnictwo geograficzne świata. Zeszyt 1. Ameryka, Australia i Oceania, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Polski, Warszawa 2004.
- ↑ Tajemnicze plemię odkryte w amazońskiej dżungli. Nie zna cywilizacji.
- ↑ Environmental News Service – Amazon Drought Worst in 100 Years. ens-newswire.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-11-15)]..
- ↑ Drought Threatens Amazon Basin – Extreme conditions felt for second year running. commondreams.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-27)]. (ang.)..
- ↑ Amazon rainforest 'could become a desert’ . news.independent.co.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-10-16)]., The Independent, 23 lipca 2006. Data dostępu 28 września 2006 (ang.).
- ↑ Dying Forest: One year to save the Amazon. news.independent.co.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-08-06)]., The Independent, 23 lipca 2006. Data dostępu 28 września 2006 (ang.).
- ↑ Carlos Nobre , Thomas E. Lovejoy , Amazon Tipping Point, „Science Advances”, 4 (2), 2018, eaat2340, DOI: 10.1126/sciadv.aat2340, ISSN 2375-2548 [dostęp 2019-08-28] (ang.).
- ↑ Climate change a threat to Amazon rainforest, warns WWF, World Wide Fund for Nature, 22 marca 2006. Data dostępu 28 września 2006 (ang.).
- ↑ Amazonia płonie. Bolsonaro wysyła wojsko, Donald Tusk oferuje pomoc, ale jest i ostrzeżenie [online], nextgazetapl [dostęp 2019-08-24] (pol.).
- ↑ a b Eksperci: Dżungla amazońska produkuje 20 proc. tlenu? Nie. Rzeczpospolita, 27.08.2019. [dostęp 2019-09-20].
- ↑ Południowa Afryka w ogniu. Nie tylko Amazonia i Arktyka płoną [online], Onet Wiadomości, 24 sierpnia 2019 [dostęp 2019-08-24] (pol.).
- ↑ Jakub Jędrak: Amazonia w ogniu półprawd. SmogLab, 6 września 2019. [dostęp 2019-09-20].
- ↑ Dois séculos de cobiça internacional [online] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-27] (port.)..
- ↑ Soberania sobre Amazônia é brasileira, diz presidente do STF [online], 28 maja 2008 [zarchiwizowane z adresu 2015-01-17] (port.)..
- ↑ Alexei Barrionuevo, Whose Rain Forest Is This, Anyway? NYTimes May 18, 2008 (ang.).
- ↑ https://archive.is/20080521075329/http://oglobo.globo.com/pais/mat/2008/05/18/_de_quem_a_amazonia_afinal_diz_ny_times_-427439053.asp (port.).
- ↑ http://web.archive.org/web/20090328070605/http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/05/19/minc_critica_texto_do_new_york_times_sobre_amazonia_1318863.html (port.).
- ↑ https://archive.is/20120710064032/http://g1.globo.com/Noticias/Politica/0,,MUL536698-5601,00-AMAZONIA+BRASILEIRA+TEM+DONO+DIZ+LULA.html (port.).
- ↑ Jeferson Ribeiro, 'Todo mundo acha que pode meter dedo na Amazônia’, diz Lula 05/06/08 (port.).
- ↑ http://noticias.uol.com.br/ultnot/internacional/2008/06/03/ult1859u196.jhtm (port.).
- ↑ Guerra na Amazônia. [dostęp 2012-07-02]. (port.).
- ↑ https://archive.is/20120723024252/http://www.bbc.co.uk/portuguese/noticias/2002/020227_amazoniacb1.shtml (port.).
- ↑ https://web.archive.org/web/20090103000236/http://portalamazonia.globo.com/noticias.php?idN=67566 (port.).